Niedozwolone (abuzywne) są postanowienia umów z konsumentami, które nie były indywidualnie uzgodnione, a kształtują prawa i obowiązki konsumenta sprzecznie z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają jego interesy. Takie klauzule nie wiążą konsumenta z mocy prawa. Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia, jeżeli sformułowano je jednoznacznie.
Test abuzywności z Kodeksu cywilnego
Ochrona przed klauzulami niedozwolonymi wynika z Kodeksu cywilnego. Kontroli podlegają postanowienia, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu — typowo wzorce umów, regulaminy i formularze przygotowane przez przedsiębiorcę. Klauzula jest niedozwolona, gdy kształtuje prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy.
Ocena uwzględnia okoliczności zawarcia umowy i jej pozostałą treść. Spod kontroli wyłączone są postanowienia określające główne świadczenia stron — np. cenę — ale tylko wtedy, gdy sformułowano je jednoznacznie. Niejasny mechanizm ustalania ceny może więc również zostać uznany za abuzywny.
Typowe przykłady klauzul niedozwolonych
Kodeks cywilny zawiera przykładowy katalog postanowień, które w razie wątpliwości uważa się za niedozwolone (tzw. klauzule szare). Należą do nich m.in. postanowienia, które:
- wyłączają lub ograniczają odpowiedzialność przedsiębiorcy za szkody na osobie lub za niewykonanie umowy,
- pozwalają przedsiębiorcy jednostronnie zmieniać umowę lub istotne cechy świadczenia bez ważnej przyczyny wskazanej w umowie,
- uzależniają zawarcie umowy od przyrzeczenia zawierania kolejnych umów podobnego rodzaju,
- przewidują rażąco wygórowane kary umowne lub odstępne wyłącznie od konsumenta,
- wyłączają obowiązek zwrotu zapłaty za świadczenie niespełnione,
- narzucają rozpoznanie sporu przez sąd, który nie jest właściwy według ustawy.
Skutki i jak dochodzić swoich praw
Klauzula abuzywna nie wiąże konsumenta od początku, z mocy samego prawa — strony pozostają związane umową w pozostałym zakresie. Na niedozwolony charakter postanowienia można powołać się w sporze ze sprzedawcą, w reklamacji i przed sądem; sąd ma obowiązek badać abuzywność z urzędu. To na tej konstrukcji opierały się m.in. sprawy tzw. kredytów frankowych.
Kontrolę abstrakcyjną wzorców prowadzi Prezes UOKiK, który w decyzjach uznaje postanowienia wzorca za niedozwolone i zakazuje ich stosowania; rozstrzygnięcia są publikowane w publicznych rejestrach i bazach decyzji. Podejrzenie stosowania klauzul abuzywnych można zgłosić do UOKiK, a indywidualną pomoc uzyskać u rzecznika konsumentów.
Podstawa prawna
Opracowanie: zespół Prawnet, na podstawie publicznych aktów prawnych (Dz.U., M.P.). To ogólna informacja prawna, nie porada — w indywidualnej sprawie skonsultuj się ze specjalistą.