Ustawaz dnia 26 października 1982 r.o postępowaniu w sprawach nieletnich
Spis treści
- Treść ustawy
- Dział I - Przepisy ogólne
- Dział II - Środki zapobiegania i zwalczania demoralizacji i przestępczości nieletnich
- Dział III - Postępowanie przed sądem
- Rozdział 1 - Właściwość sądu
- Rozdział 2 - Przepisy ogólne o postępowaniu
- Rozdział 3 - Postępowanie wyjaśniające
- Rozdział 4 - Postępowanie opiekuńczo-wychowawcze
- Rozdział 5 - Postępowanie poprawcze
- Rozdział 6 - Postępowanie w sprawie stosowania środków leczniczo-wychowawczych
- Rozdział 7 - Postępowanie odwoławcze
- Dział IV - Postępowanie wykonawcze
- Dział V - Przepisy przejściowe i końcowe
Treść ustawy
W dążeniu do przeciwdziałania demoralizacji i przestępczości nieletnich i stwarzania
warunków powrotu do normalnego życia nieletnim, którzy popadli w konflikt z prawem
bądź z zasadami współżycia społecznego, oraz w dążeniu do umacniania funkcji opiekuńczo-wychowawczej
i poczucia odpowiedzialności rodzin za wychowanie nieletnich na świadomych swych obowiązków
członków społeczeństwa stanowi się, co następuje:
Dział I
Przepisy ogólne
Art. 1.17 orzeczeń
§ 1.
Przepisy ustawy stosuje się w zakresie:
1)
zapobiegania i zwalczania demoralizacji - w stosunku do osób, które nie ukończyły
lat 18,
2)
postępowania w sprawach o czyny karalne - w stosunku do osób, które dopuściły się
takiego czynu po ukończeniu lat 13, ale nie ukończyły lat 17,
3)
wykonywania środków wychowawczych lub poprawczych - w stosunku do osób, względem których
środki te zostały orzeczone, nie dłużej jednak niż do ukończenia przez te osoby lat
21.
§ 2.
Ilekroć w ustawie jest mowa o:
1)
„nieletnich” - rozumie się przez to osoby, o których mowa w § 1,
2)
„czynie karalnym” - rozumie się przez to czyn zabroniony przez ustawę jako:
a)
przestępstwo lub przestępstwo skarbowe albo
b)
wykroczenie określone w art. 51, 62, 69, 74, 76, 85, 87, 119, 122, 124, 133 lub 143 Kodeksu wykroczeń.
Art. 2.5 orzeczeń
Przewidziane w ustawie działania podejmuje się w wypadkach, gdy nieletni wykazuje
przejawy demoralizacji albo dopuści się czynu karalnego.
Art. 3.9 orzeczeń
§ 1.
W sprawie nieletniego należy kierować się przede wszystkim jego dobrem, dążąc do osiągnięcia
korzystnych zmian w osobowości i zachowaniu się nieletniego oraz zmierzając w miarę
potrzeby do prawidłowego spełniania przez rodziców lub opiekuna ich obowiązków wobec
nieletniego, uwzględniając przy tym interes społeczny.
§ 2.
W postępowaniu z nieletnim bierze się pod uwagę osobowość nieletniego, a w szczególności
wiek, stan zdrowia, stopień rozwoju psychicznego i fizycznego, cechy charakteru, a
także zachowanie się oraz przyczyny i stopień demoralizacji, charakter środowiska
oraz warunki wychowania nieletniego.
Art. 4.5 orzeczeń
§ 1.
Każdy, kto stwierdzi istnienie okoliczności świadczących o demoralizacji nieletniego,
w szczególności naruszanie zasad współżycia społecznego, popełnienie czynu zabronionego,
systematyczne uchylanie się od obowiązku szkolnego lub kształcenia zawodowego, używanie
alkoholu lub innych środków w celu wprowadzenia się w stan odurzenia, uprawianie nierządu,
włóczęgostwo, udział w grupach przestępczych, ma społeczny obowiązek odpowiedniego
przeciwdziałania temu, a przede wszystkim zawiadomienia o tym rodziców lub opiekuna
nieletniego, szkoły, sądu rodzinnego, Milicji Obywatelskiej lub innego właściwego
organu.
§ 2.
Każdy, dowiedziawszy się o popełnieniu czynu karalnego przez nieletniego, ma społeczny
obowiązek zawiadomić o tym sąd rodzinny lub Milicję Obywatelską.
§ 3.
Instytucje państwowe i organizacje społeczne, które w związku ze swą działalnością
dowiedziały się o popełnieniu przez nieletniego czynu karalnego ściganego z urzędu,
są obowiązane niezwłocznie zawiadomić o tym sąd rodzinny lub Milicję Obywatelską oraz
przedsięwziąć czynności nie cierpiące zwłoki, aby nie dopuścić do zatarcia śladów
i dowodów popełnienia czynu.
Dział II
Środki zapobiegania i zwalczania demoralizacji i przestępczości nieletnich
Art. 5.5 orzeczeń
Wobec nieletniego mogą być stosowane środki wychowawcze oraz środek poprawczy w postaci
umieszczenia w zakładzie poprawczym; kara może być orzeczona tylko w wypadkach prawem
przewidzianych, jeżeli inne środki nie są w stanie zapewnić resocjalizacji nieletniego.
Art. 6.30 orzeczeń
Wobec nieletnich sąd rodzinny może:
1)
udzielić upomnienia,
2)
zobowiązać do określonego postępowania, a zwłaszcza do naprawienia wyrządzonej szkody,
do przeproszenia pokrzywdzonego, do podjęcia nauki lub pracy, do powstrzymania się
od przebywania w określonych środowiskach lub miejscach albo do zaniechania używania
alkoholu lub innego środka w celu wprowadzania się w stan odurzenia,
3)
ustanowić nadzór odpowiedzialny rodziców lub opiekuna,
4)
ustanowić nadzór organizacji młodzieżowej lub innej organizacji społecznej, zakładu
pracy albo osoby godnej zaufania - udzielających poręczenia za nieletniego,
5)
zastosować nadzór kuratora,
6)
skierować do kuratorskiego ośrodka pracy z młodzieżą,
7)
orzec zakaz prowadzenia pojazdów mechanicznych,
8)
orzec przepadek rzeczy uzyskanych w związku z popełnieniem czynu karalnego,
9)
orzec umieszczenie w instytucji lub organizacji powołanej do przygotowania zawodowego,
w rodzinie zastępczej, w zakładzie wychowawczym albo w innej odpowiedniej placówce
opiekuńczo-wychowawczej,
10)
orzec umieszczenie w zakładzie poprawczym,
11)
zastosować inne środki zastrzeżone w niniejszej ustawie do właściwości sądu rodzinnego,
jak również zastosować środki przewidziane w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym.
Art. 7.
§ 1.
Sąd rodzinny może:
1)
zobowiązać rodziców lub opiekuna do poprawy warunków wychowawczych, bytowych lub zdrowotnych
nieletniego, a także do ścisłej współpracy ze szkołą, do której nieletni uczęszcza,
poradnią wychowawczo-zawodową, zakładem pracy, w którym jest zatrudniony, oraz lekarzem
lub zakładem leczniczym,
2)
zobowiązać rodziców lub opiekuna do naprawienia w całości lub w części szkody wyrządzonej
przez nieletniego,
3)
zawiadomić - jeżeli rodzice lub opiekun w wyniku zawinionego niewykonywania obowiązków
wobec nieletniego dopuszczają do jego demoralizacji - zakład pracy, w którym są zatrudnieni,
albo organizację społeczną, do której należą.
§ 2.
Sąd może zwrócić się do właściwej instytucji lub szkoły o udzielenie niezbędnej pomocy
w poprawie warunków wychowawczych, bytowych lub zdrowotnych nieletniego.
Art. 8.
§ 1.
W wypadku gdy rodzice lub opiekun nieletniego uchylają się do wykonania obowiązków
nałożonych na nich przez sąd rodzinny, sąd ten może wymierzyć im karę pieniężną w
wysokości od 500 do 5.000 zł.
§ 2.
Sąd uchyla karę pieniężną w całości lub w części, jeżeli osoba ukarana w ciągu 14
dni usprawiedliwi swoje zachowanie lub przystąpi do wykonywania nałożonych obowiązków.
Art. 9.
§ 1.
W sprawie wymierzenia kary pieniężnej, o której mowa w art. 8 § 1, orzeka sąd rodzinny
z urzędu, a w sprawie uchylenia tej kary - także na wniosek osoby ukaranej, stosując
odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania cywilnego.
§ 2.
Postanowienie sądu w przedmiocie wymierzenia kary pieniężnej powinno być wydane po
wysłuchaniu osoby, której ma ono dotyczyć, chyba że osoba ta bez usprawiedliwienia
nie stawiła się na wezwanie.
Art. 10.5 orzeczeń
Sąd rodzinny może orzec umieszczenie w zakładzie poprawczym nieletniego, który dopuścił
się czynu karalnego, o którym mowa w art. 1 § 2 pkt 2 lit. a), jeżeli przemawiają
za tym wysoki stopień demoralizacji nieletniego oraz okoliczności i charakter czynu,
zwłaszcza gdy inne środki wychowawcze okazały się nieskuteczne lub nie rokują resocjalizacji
nieletniego.
Art. 11.1 orzeczenie
§ 1.
Umieszczenie nieletniego w zakładzie poprawczym można warunkowo zawiesić, jeżeli właściwości
i warunki osobiste oraz środowiskowe sprawcy, jak również okoliczności i charakter
jego czynu uzasadniają przypuszczenie, że pomimo niewykonania środka poprawczego cele
wychowawcze zostaną osiągnięte.
§ 2.
Warunkowe zawieszenie następuje na okres próby, który wynosi od roku do lat 3; w okresie
próby sąd stosuje do nieletniego środki wychowawcze.
§ 3.
Jeżeli w okresie próby zachowanie nieletniego wskazuje na dalszą demoralizację albo
jeżeli nieletni uchyla się od wykonywania nałożonych na niego obowiązków lub od nadzoru,
sąd rodzinny może odwołać warunkowe zawieszenie i zarządzić umieszczenie nieletniego
w zakładzie poprawczym.
§ 4.
Jeżeli w okresie próby i w ciągu dalszych 3 miesięcy odwołanie warunkowego zawieszenia
nie nastąpiło, orzeczenie o umieszczeniu w zakładzie poprawczym z mocy prawa uważa
się za niebyłe.
Art. 12.
W razie stwierdzenia u nieletniego, który popełnił czyn karalny, niedorozwoju umysłowego,
choroby psychicznej lub innego zakłócenia czynności psychicznych bądź nałogowego używania
alkoholu albo innych środków w celu wprowadzenia się w stan odurzenia, sąd rodzinny
może orzec umieszczenie nieletniego w szpitalu psychiatrycznym lub innym odpowiednim
zakładzie leczniczym. Jeżeli zachodzi potrzeba zapewnienia jedynie opieki wychowawczej,
sąd może orzec umieszczenie nieletniego w zakładzie pomocy społecznej lub w odpowiedniej
placówce opiekuńczo-wychowawczej.
Art. 13.20 orzeczeń
Jeżeli wobec nieletniego, który dopuścił się czynu karalnego, o którym mowa w art.
1 § 2 pkt 2 lit. a), ale w chwili orzekania ukończył lat 18, zachodzą podstawy do
orzeczenia umieszczenia w zakładzie poprawczym - sąd rodzinny może wymierzyć karę,
gdy uzna, że stosowanie środków poprawczych nie byłoby już celowe. Wydając wyrok skazujący
sąd stosuje nadzwyczajne złagodzenie kary.
Art. 14.
W sprawach nieletnich, którzy dopuścili się czynu karalnego, sąd rodzinny stosuje
odpowiednio przepisy części ogólnej Kodeksu karnego lub Kodeksu wykroczeń, jeżeli nie są sprzeczne z niniejszą ustawą.
Dział III
Postępowanie przed sądem
Rozdział 1
Właściwość sądu
Art. 15.2 orzeczenia
Sprawy nieletnich należą do właściwości sądu rodzinnego, chyba że przepis szczególny
stanowi inaczej.
Art. 16.3 orzeczenia
§ 1.
Jeżeli w sprawie o czyn karalny, o którym mowa w art. 1 § 2 pkt 2 lit. a), wszczęto
postępowanie przeciwko nieletniemu wespół z dorosłym, prokurator wyłącza sprawę nieletniego
i przekazuje ją sędziemu rodzinnemu.
§ 2.
W szczególnie uzasadnionych wypadkach, jeżeli czyn karalny nieletniego pozostaje w
ścisłym związku z czynem osoby dorosłej, a dobro nieletniego nie stoi na przeszkodzie
łącznemu prowadzeniu sprawy, prokurator wszczyna lub prowadzi śledztwo. Po ukończeniu
śledztwa prokurator bądź je umarza, bądź przekazuje sprawę nieletniego sądowi rodzinnemu.
Jeżeli łączne rozpoznanie sprawy jest konieczne - przekazuje sprawę z aktem oskarżenia
sądowi właściwemu według przepisów Kodeksu postępowania karnego, który orzeka w sprawie nieletniego z zachowaniem przepisów niniejszej ustawy.
Art. 17.
§ 1.
Właściwość miejscową sądu rodzinnego ustala się według miejsca zamieszkania nieletniego,
a w razie trudności w ustaleniu miejsca zamieszkania - według miejsca pobytu nieletniego.
§ 2.
Z ważnych względów, zwłaszcza jeżeli przyczyniłoby się to do uproszczenia lub przyspieszenia
postępowania, sąd właściwy według miejsca zamieszkania nieletniego może przekazać
sprawę sądowi rodzinnemu, w którego okręgu nieletni przebywa.
§ 3.
W wypadku nie cierpiącym zwłoki sąd rodzinny może wydać postanowienie w sprawie nieletniego,
który nie podlega jego właściwości miejscowej, po czym przekazuje sprawę sądowi miejscowo
właściwemu, zawiadamiając go o dokonanych czynnościach; przekazanie sprawy jest wiążące.
Art. 18.18 orzeczeń
Sąd właściwy według przepisów Kodeksu postępowania karnego rozpoznaje sprawę, jeżeli:
1)
zachodzą podstawy do orzeczenia wobec nieletniego kary na podstawie art. 9 § 2 Kodeksu karnego,
2)
przeciwko nieletniemu, który dopuścił się czynu karalnego, o którym mowa w art. 1
§ 2 pkt 2 lit. a), wszczęto postępowanie po ukończeniu przez nieletniego lat 18.
Rozdział 2
Przepisy ogólne o postępowaniu
Art. 19.
Przy wysłuchaniu nieletniego należy dążyć do zapewnienia mu pełnej swobody wypowiadania
się. Wysłuchanie nieletniego powinno odbywać się w warunkach zbliżonych do naturalnych,
w miarę potrzeby w miejscu zamieszkania nieletniego, przy czym unikać należy wielokrotnego
wysłuchiwania nieletniego co do tych samych okoliczności lub okoliczności ustalonych
już innymi dowodami i nie budzących wątpliwości.
Art. 20.
W sprawach nieletnich stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania cywilnego - trybu nieprocesowego, a w zakresie zbierania, utrwalania i przeprowadzania dowodów
przez Milicję Obywatelską, powoływania i działania obrońcy oraz w postępowaniu poprawczym
- przepisy Kodeksu postępowania karnego, ze zmianami przewidzianymi w ustawie.
Art. 21.3 orzeczenia
§ 1.
Sędzia rodzinny wszczyna postępowanie, jeżeli zachodzi podejrzenie istnienia okoliczności,
o których mowa w art. 2.
§ 2.
Sędzia rodzinny nie wszczyna postępowania, a wszczęte umarza, jeżeli okoliczności
sprawy nie dają podstawy do jego wszczęcia lub prowadzenia albo gdy orzeczenie środków
wychowawczych lub poprawczych jest niecelowe, w szczególności ze względu na orzeczone
już środki w innej sprawie.
§ 3.
Na postanowienie wydane na podstawie § 1 lub 2 przysługuje zażalenie. W wypadku przewidzianym w § 2 zażalenie przysługuje
także pokrzywdzonemu czynem karalnym. Do pokrzywdzonego stosuje się odpowiednio przepisy
Kodeksu postępowania karnego.
Art. 22.
§ 1.
W sprawie o czyn ścigany na wniosek sędzia rodzinny wszczyna postępowanie w razie
złożenia wniosku; postępowanie toczy się wówczas z urzędu.
§ 2.
W sprawie o czyn ścigany z oskarżenia prywatnego postępowanie wszczyna się, jeżeli
tego wymaga interes społeczny albo wzgląd na wychowanie nieletniego lub ochronę pokrzywdzonego;
postępowanie toczy się wówczas z urzędu.
§ 3.
Art. 21 § 3 stosuje się odpowiednio.
Art. 23.
§ 1.
Rodziców lub opiekuna zawiadamia się o wszczęciu postępowania w sprawie nieletniego,
a o ukończeniu postępowania - jeżeli orzeczenie kończące postępowanie nie było im
doręczone.
§ 2.
O wszczęciu i ukończeniu postępowania w sprawie nieletniego można zawiadomić odpowiednią
instytucję państwową, organizację społeczną, szkołę lub zakład pracy.
Art. 24.
§ 1.
W celu ustalenia danych dotyczących nieletniego i jego środowiska zleca się przeprowadzenie
wywiadu środowiskowego; w razie potrzeby kieruje się nieletniego na badanie do rodzinnego
ośrodka diagnostyczno-konsultacyjnego lub innej odpowiedniej placówki specjalistycznej.
Wydanie orzeczenia o umieszczeniu w zakładzie wychowawczym lub w innej placówce opiekuńczo-wychowawczej,
zakładzie społecznym służby zdrowia lub zakładzie pomocy społecznej albo w zakładzie
poprawczym poprzedza się takimi badaniami.
§ 2.
Minister Sprawiedliwości w porozumieniu z Ministrem Spraw Wewnętrznych określa, w
drodze rozporządzenia, organy uprawnione do przeprowadzania wywiadów środowiskowych
oraz zasady i tryb przeprowadzania takich wywiadów.
Art. 25.1 orzeczenie
Jeżeli zachodzi potrzeba przeprowadzenia obserwacji w rodzinnym ośrodku diagnostyczno-konsultacyjnym,
zarządza się umieszczenie nieletniego w takim ośrodku na czas określony, nie przekraczający
14 dni.
Art. 26.4 orzeczenia
Wobec nieletniego można tymczasowo zastosować nadzór organizacji młodzieżowej lub
innej organizacji społecznej albo zakładu pracy, a także nadzór kuratora lub innej
osoby godnej zaufania, a jeżeli byłoby to niewystarczające - umieszczenie w odpowiedniej
placówce oświatowo-wychowawczej.
Art. 27.3 orzeczenia
§ 1.
Nieletniego można umieścić w schronisku dla nieletnich, jeżeli zostaną ujawnione okoliczności
przemawiające za umieszczeniem w zakładzie poprawczym, a zachodzi uzasadniona obawa
ukrycia się nieletniego lub zatarcia śladów czynu, albo jeżeli nie można ustalić tożsamości
nieletniego.
§ 2.
Okres pobytu w schronisku dla nieletnich przed skierowaniem sprawy na rozprawę może
trwać najwyżej 3 miesiące; należy to uwidocznić w postanowieniu o umieszczeniu nieletniego
w schronisku.
§ 3.
Jeżeli, ze względu na szczególne okoliczności sprawy, zachodzi konieczność przedłużenia
pobytu nieletniego w schronisku, można ten pobyt przedłużyć na okres nie przekraczający
dalszych 3 miesięcy.
§ 4.
O przedłużeniu pobytu nieletniego w schronisku dla nieletnich orzeka na posiedzeniu
sąd rodzinny, choćby nawet środek ten był zastosowany przez prokuratora. Sąd rodzinny
orzeka w składzie jednego sędziego i dwóch ławników; o terminie posiedzenia zawiadamia
się oprócz prokuratora również obrońcę nieletniego.
Art. 28.
Sąd rodzinny może w każdym stadium postępowania wydać postanowienie nakładające na
rodziców lub opiekuna obowiązki, o których mowa w art. 7 § 1 pkt 1.
Art. 29.
§ 1.
Postanowienie o zastosowaniu środków, o których mowa w art. 25, 26, 27 § 1 i 3 oraz
w art. 28, doręcza się stronom. Na postanowienie przysługuje zażalenie. Zażalenie
nie wstrzymuje wykonania postanowienia.
§ 2.
Jeżeli środek, o którym mowa w art. 27 § 1, zastosowany był przez prokuratora, zażalenie
rozpoznaje sąd rodzinny; przepis art. 27 § 4 stosuje się odpowiednio.
Art. 30.1 orzeczenie
§ 1.
W postępowaniu w sprawie nieletniego stronami są:
1)
nieletni,
2)
rodzice lub opiekun nieletniego,
3)
prokurator.
§ 2.
Przepisy niniejszej ustawy dotyczące opiekuna stosuje się odpowiednio do osób, pod
których stałą pieczą nieletni faktycznie pozostaje.
§ 3.
Sędzia lub inny organ prowadzący postępowanie może odmówić nieletniemu przeglądania
akt i sporządzania odpisów, jeżeli przemawiają za tym względy wychowawcze.
§ 4.
Sąd rodzinny może dopuścić przedstawiciela organizacji społecznej do udziału w postępowaniu
w charakterze przedstawiciela społecznego. Wykaz tych organizacji ustala Minister
Sprawiedliwości w drodze rozporządzenia.
§ 5.
Na rozprawę lub posiedzenie sąd może wezwać także kuratora, przedstawiciela schroniska
dla nieletnich, zakładu poprawczego, zakładu wychowawczego albo innej placówki opiekuńczo-wychowawczej
lub zakładu społecznego służby zdrowia albo zakładu pomocy społecznej, w którym nieletni
przebywa, a ponadto również inne osoby, w szczególności przedstawiciela szkoły, do
której nieletni uczęszcza, zakładu pracy, w którym jest zatrudniony, lub organizacji
społecznej, do której należy; w sprawach o czyn karalny jako przestępstwo skarbowe
można wezwać także przedstawiciela właściwego organu finansowego, określonego w ustawie karnej skarbowej.
Art. 31.
§ 1.
Orzeczenia, zarządzenia, zawiadomienia oraz odpisy pism, które ustawa nakazuje doręczać
stronom, należy doręczać również obrońcy nieletniego, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej.
§ 2.
Przepisy o doręczeniach dotyczące pełnomocnika stosuje się odpowiednio do obrońcy
nieletniego.
Art. 32.5 orzeczeń
§ 1.
Kosztami postępowania w sprawie nieletniego sąd rodzinny obciąża rodziców lub inne
osoby zobowiązane do jego alimentacji albo nieletniego, chyba że ze względu na warunki
materialne i osobiste tych osób uzna za celowe odstąpienie od obciążenia ich kosztami
w całości lub w części.
§ 2.
Do kosztów postępowania zalicza się również należność za pobyt nieletniego w pogotowiu
opiekuńczym, milicyjnej izbie dziecka, schronisku dla nieletnich, zakładzie poprawczym,
zakładzie wychowawczym albo innej placówce opiekuńczo-wychowawczej lub zakładzie pomocy
społecznej, w instytucji powołanej do przygotowania zawodowego, jak również zryczałtowaną
kwotę z tytułu: badań nieletniego w rodzinnym ośrodku diagnostyczno-konsultacyjnym,
umieszczenia nieletniego w rodzinie zastępczej, w kuratorskim ośrodku pracy z młodzieżą
lub z tytułu ustanowienia nadzoru kuratora.
§ 3.
Minister Sprawiedliwości w porozumieniu z właściwymi ministrami określa, w drodze
rozporządzenia, wysokość i zasady ustalania kosztów postępowania w sprawach nieletnich.
Rozdział 3
Postępowanie wyjaśniające
Art. 33.
Postępowanie wyjaśniające ma na celu ustalenie, czy istnieją okoliczności świadczące
o demoralizacji nieletniego, a w sprawie o czyn karalny, czy rzeczywiście został on
popełniony przez nieletniego, a także ustalenie, czy zachodzi potrzeba zastosowania
wobec nieletniego środków przewidzianych w ustawie.
Art. 34.
§ 1.
O wszczęciu postępowania wyjaśniającego wydaje się postanowienie. W postanowieniu
określa się osobę, której postępowanie dotyczy, oraz przedmiot tego postępowania.
§ 2.
Postępowanie wyjaśniające prowadzi sędzia rodzinny.
Art. 35.
§ 1.
W postępowaniu wyjaśniającym zbiera się dane o osobie nieletniego, jego warunkach
wychowawczych, zdrowotnych i bytowych oraz gromadzi się i utrwala dowody.
§ 2.
W szczególności sędzia rodzinny:
1)
wysłuchuje nieletniego, jego rodziców lub opiekuna oraz w miarę potrzeby inne osoby,
2)
zarządza w razie potrzeby przeprowadzenie przeszukania i oględzin oraz dokonuje innych
czynności procesowych w celu wszechstronnego wyjaśnienia sprawy.
Art. 36.1 orzeczenie
§ 1.
W postępowaniu wyjaśniającym nieletni może mieć obrońcę. Jeżeli interesy nieletniego
i jego rodziców lub opiekuna pozostają w sprzeczności, a nieletni nie ma obrońcy prezes
sądu wyznacza obrońcę z urzędu.
§ 2.
Strony oraz ich obrońcy i pełnomocnicy mogą przeglądać akta sprawy i robić z nich
odpisy za zezwoleniem sędziego rodzinnego; ograniczenie to nie dotyczy prokuratora.
Art. 37.
§ 1.
Milicja Obywatelska lub działający na podstawie szczególnego upoważnienia ustawy organ
administracji państwowej zbiera i utrwala dowody czynów karalnych w wypadkach nie
cierpiących zwłoki, a w razie potrzeby dokonuje ujęcia nieletniego.
§ 2.
Sędzia rodzinny może zlecić dokonanie określonych czynności kuratorowi lub Milicji
Obywatelskiej, a w wyjątkowych wypadkach może zlecić Milicji Obywatelskiej dokonanie
czynności w określonym zakresie.
§ 3.
Po dokonaniu czynności określonych w § 1 sprawę przekazuje się niezwłocznie sędziemu
rodzinnemu.
Art. 38.
§ 1.
Stronom i innym osobom przysługuje zażalenie na czynności naruszające ich prawa.
§ 2.
Zażalenie rozpatruje sędzia rodzinny, a w wypadku zażalenia na jego czynności - sąd
rodzinny w składzie określonym w art. 27 § 4.
Art. 39.2 orzeczenia
Przesłuchanie nieletniego może być dokonane przez Milicję Obywatelską, a w wyjątkowych
wypadkach, gdy jest to konieczne ze względu na dobro sprawy - przez organ wymieniony
w art. 37 § 1; przesłuchanie nieletniego odbywa się w obecności rodziców lub opiekuna
albo obrońcy, a jeżeli zapewnienie ich obecności byłoby w danym wypadku niemożliwe,
należy wezwać nauczyciela lub przedstawiciela organizacji społecznej zainteresowanej
sprawami wychowania.
Art. 40.
§ 1.
Jeżeli jest to niezbędne ze względu na okoliczności sprawy, Milicja Obywatelska może
umieścić w milicyjnej izbie dziecka nieletniego, co do którego istnieje uzasadnione
przypuszczenie, że popełnił czyn karalny, a zachodzi uzasadniona obawa ukrycia się
tego nieletniego lub zatarcia śladów czynu, albo gdy nie można ustalić tożsamości
nieletniego.
§ 2.
Jeżeli w ciągu 48 godzin od chwili zatrzymania nie wydano postanowienia o umieszczeniu
nieletniego w schronisku dla nieletnich, pogotowiu opiekuńczym albo w innej placówce
opiekuńczo-wychowawczej, nieletniego należy niezwłocznie zwolnić i przekazać rodzicom
lub opiekunowi. Jeżeli przekazanie takie nie jest możliwe - nieletniego można pozostawić
w milicyjnej izbie dziecka na zasadach określonych w art. 102.
§ 3.
O zatrzymaniu należy niezwłocznie zawiadomić rodziców lub opiekuna.
Art. 41.
Nadzór nad wykonywaniem czynności, o których mowa w art. 37, 39 i 40, sprawuje sędzia
rodzinny.
Art. 42.2 orzeczenia
§ 1.
Jeżeli na podstawie zebranych materiałów sędzia rodzinny uzna, że ze względu na okoliczności
i charakter sprawy oraz osobowość nieletniego celowe jest zastosowanie środków wychowawczych
lub leczniczych, wydaje postanowienie o rozpoznaniu sprawy w postępowaniu opiekuńczo-wychowawczym.
§ 2.
Jeżeli sędzia rodzinny uzna, że zachodzą warunki do umieszczenia nieletniego w zakładzie
poprawczym, wydaje postanowienie o rozpoznaniu sprawy w postępowaniu poprawczym.
§ 3.
Jeżeli w toku postępowania wyjaśniającego ujawnią się okoliczności uzasadniające orzeczenie
wobec nieletniego kary na podstawie art. 9 § 2 Kodeksu karnego, sędzia rodzinny wydaje postanowienie o przekazaniu sprawy prokuratorowi; na postanowienie
to służy zażalenie.
§ 4.
Sędzia rodzinny może przekazać sprawę nieletniego szkole, do której nieletni uczęszcza,
albo organizacji społecznej, do której należy, jeżeli uzna, że środki oddziaływania
wychowawczego, jakimi dana szkoła lub organizacja rozporządza, są dostateczne; w postanowieniu
o przekazaniu sprawy sędzia rodzinny wskazuje w miarę potrzeby środki oddziaływania
wychowawczego. Szkoła lub organizacja społeczna jest zobowiązana zawiadamiać sąd rodzinny
o nieskuteczności zastosowanych środków oddziaływania wychowawczego.
Art. 43.1 orzeczenie
§ 1.
W postanowieniu o rozpoznaniu sprawy podaje się dane o tożsamości nieletniego oraz
o demoralizacji nieletniego.
§ 2.
W sprawach o czyn karalny postanowienie powinno zawierać ponadto:
1)
dokładne określenie zarzuconego czynu, ze wskazaniem czasu, miejsca i skutków, w tym
wysokości wyrządzonej szkody, oraz innych okoliczności jego popełnienia,
2)
wskazanie przepisu ustawy karnej, pod który zarzucany czyn podpada,
3)
dane o uprzednio stosowanych wobec nieletniego środkach wychowawczych i poprawczych,
4)
wykaz dowodów do bezpośredniego przeprowadzenia lub ujawnienia na rozprawie.
§ 3.
Postanowienie o rozpoznaniu sprawy w postępowaniu poprawczym zastępuje akt oskarżenia;
doręcza się je stronom i obrońcy nieletniego.
Rozdział 4
Postępowanie opiekuńczo-wychowawcze
Art. 44.
W postępowaniu opiekuńczo-wychowawczym stosuje się art. 36 § 1.
Art. 45.
Posiedzenie odbywa się z wyłączeniem jawności, chyba że jawność posiedzenia jest uzasadniona
ze względów wychowawczych.
Art. 46.
§ 1.
Do postanowienia w przedmiocie zastosowania środków wychowawczych mają odpowiednie
zastosowanie przepisy art. 43; w sprawach o czyn karalny postanowienie powinno ponadto
zawierać stwierdzenie, czy nieletni zarzucony mu czyn popełnił.
§ 2.
Postanowienie w przedmiocie zastosowania środka wychowawczego doręcza się stronom
wraz z pouczeniem o trybie i terminie odwołania.
Art. 47.
Jeżeli w postępowaniu opiekuńczo-wychowawczym ujawnią się okoliczności uzasadniające
umieszczenie nieletniego w zakładzie poprawczym lub orzeczenie kary, stosuje się odpowiednio
przepisy art. 42 § 2 i 3.
Rozdział 5
Postępowanie poprawcze
Art. 48.
W sprawach nieletnich nie stosuje się przepisów o:
1)
postępowaniu w stosunku do nieobecnych,
2)
postępowaniu uproszczonym,
3)
postępowaniu w sprawach z oskarżenia prywatnego,
4)
powództwie cywilnym,
5)
postępowaniu przyspieszonym,
6)
zasądzeniu odszkodowania z urzędu,
7)
warunkowym umorzeniu postępowania,
8)
oskarżycielu posiłkowym.
Art. 49.
Nieletni musi mieć obrońcę przed sądem, a wcześniej - jeżeli został umieszczony w
schronisku dla nieletnich.
Art. 50.
Sąd rodzinny orzeka na rozprawie w składzie jednego sędziego i dwóch ławników.
Art. 51.
§ 1.
O terminie rozprawy zawiadamia się prokuratora oraz nieletniego, jego obrońcę i rodziców
lub opiekuna.
§ 2.
Udział nieletniego i jego obrońcy w rozprawie jest obowiązkowy.
§ 3.
Niestawiennictwo rodziców lub opiekuna nie tamuje rozpoznania sprawy, chyba że sąd
uzna ich obecność za niezbędną; niestawiennictwo prokuratora nie tamuje rozpoznania
sprawy.
Art. 52.
Sąd może wezwać na rozprawę lub posiedzenie rodziców albo opiekuna nieletniego. W
razie ich nie usprawiedliwionego niestawiennictwa mają odpowiednie zastosowanie przepisy
o środkach przymusu stosowanych wobec świadka.
Art. 53.
§ 1.
Rozprawa odbywa się z wyłączeniem jawności, chyba że jawność rozprawy jest uzasadniona
ze względów wychowawczych.
§ 2.
Podczas rozprawy sąd wysłuchuje wyjaśnień nieletniego, poza tym nieletni pozostaje
w sali rozpraw, jeżeli sąd uzna to za celowe, w szczególności ze względów wychowawczych
lub dla obrony nieletniego i wyjaśnienia okoliczności sprawy.
Art. 54.
Nieletni może czynić uwagi i składać wyjaśnienia co do każdego dowodu przeprowadzonego
w jego obecności. Wywiady środowiskowe oraz opinie o nieletnim powinny być odczytywane
w jego nieobecności, chyba że szczególne względy wychowawcze przemawiają za celowością
zapoznania nieletniego z ich treścią.
Art. 55.
§ 1.
Jeżeli sąd dojdzie do przekonania, że wystarczające jest zastosowanie środków wychowawczych,
wydaje postanowienie o zastosowaniu tych środków.
§ 2.
W sprawie umieszczenia nieletniego w zakładzie poprawczym sąd orzeka wyrokiem.
§ 3.
Przepis § 1 stosuje się odpowiednio do środków, o których mowa w art. 12.
Rozdział 6
Postępowanie w sprawie stosowania środków leczniczo-wychowawczych
Art. 56.
§ 1
Środki, o których mowa w art. 12, stosuje się do nieletnich przy zachowaniu przepisów
art. 44-46 oraz art. 49.
§ 2.
Przed wydaniem postanowienia w przedmiocie umieszczenia nieletniego w szpitalu psychiatrycznym
lub innym zakładzie dla osób z zaburzeniami psychicznymi sąd rodzinny zarządza badanie
nieletniego przez co najmniej dwóch biegłych lekarzy psychiatrów. W razie potrzeby
badanie psychiatryczne nieletniego może być połączone z obserwacją w zakładzie leczniczym.
Art. 57.
Jeżeli środki, o których mowa w art. 6 pkt 7 i 8, nie zostały zastosowane przy orzekaniu
środków wychowawczych lub poprawczych, sąd rodzinny stosuje te środki odpowiednio
przy zachowaniu przepisów art. 44-46.
Rozdział 7
Postępowanie odwoławcze
Art. 58.
Środki odwoławcze od orzeczeń wydanych w sprawach nieletnich rozpoznaje sąd wojewódzki
w składzie trzech sędziów.
Art. 59.
§ 1.
Jeżeli wobec nieletniego zastosowano środek poprawczy lub gdy środek odwoławczy zawiera
wniosek o orzeczenie środka poprawczego, postępowanie odwoławcze toczy się na podstawie
Kodeksu postępowania karnego przy zachowaniu przepisów niniejszej ustawy o postępowaniu poprawczym.
§ 2.
W innych wypadkach niż określone w § 1 postępowanie odwoławcze toczy się na podstawie
Kodeksu postępowania cywilnego, przy zachowaniu przepisów niniejszej ustawy o postępowaniu opiekuńczo-wychowawczym,
jednakże sąd odwoławczy może zmienić ustalenie w zakresie stanu faktycznego, dokonane
w postępowaniu przed sądem rodzinnym, również na podstawie odmiennej oceny dowodów.
Art. 60.
Środki odwoławcze wniesione przez nieletniego albo jego rodziców lub opiekuna uważa
się za zwrócone przeciwko całości orzeczenia, chyba że dotyczą tylko kosztów postępowania.
Art. 61.
Od orzeczeń wydanych w sprawach o popełnienie czynu karalnego stronom przysługuje
odwołanie również co do faktu popełnienia czynu i jego kwalifikacji prawnej.
Art. 62.
W sprawie nieletniego orzeczenie ulega uchyleniu lub zmianie także w razie stwierdzenia
nieodpowiedniego zastosowania środka wychowawczego lub poprawczego albo środka określonego
w art. 7 lub 12.
Art. 63.
§ 1.
Jeżeli wobec nieletniego zastosowano środki wychowawcze albo inne środki określone
w art. 6 lub 12, a środek odwoławczy nie zawiera wniosku o orzeczenie środka poprawczego
lub kary, to w wyniku postępowania odwoławczego nie można orzec ani środka poprawczego,
ani kary.
§ 2.
Jeżeli wobec nieletniego zastosowano środek poprawczy, a środek odwoławczy nie zawiera
wniosku o orzeczenie kary, to w wyniku postępowania odwoławczego nie można orzec kary.
Dział IV
Postępowanie wykonawcze
Rozdział 1
Przepisy ogólne
Art. 64.
Postępowanie wykonawcze należy wszcząć bezzwłocznie, gdy orzeczenie stało się wykonalne.
Art. 65.2 orzeczenia
§ 1.
Wykonywanie środków wychowawczych i poprawczych ma na celu wychowanie nieletniego
na świadomego i uczciwego obywatela i odbywa się z uwzględnieniem wskazań nauki, zgodnie
z zasadami wychowania socjalistycznego.
§ 2.
Działalność wychowawcza powinna zmierzać przede wszystkim do wszechstronnego rozwoju
osobowości i uzdolnień nieletniego oraz do kształtowania i utrwalania w nim społecznie
pożądanej postawy i poczucia odpowiedzialności, tak by był on odpowiednio przygotowany
do społecznie użytecznej pracy.
§ 3.
Wykonywanie środków powinno doprowadzić także do prawidłowego spełniania przez rodziców
lub opiekuna ich obowiązków wobec nieletniego.
§ 4.
Do wykonywania środków można włączyć również organizacje młodzieżowe i inne organizacje
społeczne
Art. 66.1 orzeczenie
§ 1.
Organizacja i system wychowawczy w zakładach wychowawczych i innych placówkach opiekuńczo-wychowawczych
oraz w zakładach poprawczych powinny zapewniać możliwość indywidualnego oddziaływania
na nieletnich odpowiednio do ich osobowości i potrzeb wychowawczych.
§ 2.
W placówkach i zakładach, o których mowa w § 1, prowadzi się w szczególności nauczanie
ogólnokształcące i zawodowe, działalność kulturalno-oświatową, sportową oraz inną
działalność, mającą na celu rozwijanie aktywności społecznej nieletnich i wdrażanie
ich do pracy społecznie użytecznej, jak również przeprowadza się leczenie ogólne i
specjalistyczne nieletnich.
Art. 67.
Milicja Obywatelska w zakresie postępowania wykonawczego wykonuje polecenia sądu rodzinnego.
Art. 68.
Przepis art. 17 § 2 nie ma zastosowania w wypadkach, gdy wykonywany jest środek polegający
na umieszczeniu nieletniego w zakładzie wychowawczym albo innej placówce opiekuńczo-wychowawczej
lub w zakładzie społecznym służby zdrowia, zakładzie pomocy społecznej albo w zakładzie
poprawczym.
Art. 69.
§ 1.
Sąd rodzinny wykonuje środki orzeczone na podstawie niniejszej ustawy oraz na podstawie
art. 9 § 3 Kodeksu karnego.
§ 2.
Orzeczenie o karze wykonuje sąd właściwy według Kodeksu karnego wykonawczego na podstawie przepisów tego kodeksu.
Art. 70.
§ 1.
Nieletni, jego obrońca oraz rodzice lub opiekun mogą składać wnioski, a w wypadkach
przewidzianych w ustawie - wnosić zażalenia na postanowienia wydane w postępowaniu
wykonawczym.
§ 2.
Prokurator może składać wnioski i wnosić zażalenia na postanowienia wydane w postępowaniu
wykonawczym.
§ 3.
W sprawach nieletnich umieszczonych w zakładach wychowawczych albo innych placówkach
opiekuńczo-wychowawczych lub w zakładach społecznych służby zdrowia albo zakładach
pomocy społecznej oraz w zakładach poprawczych wnioski w postępowaniu wykonawczym
może również składać dyrektor właściwego zakładu.
Art. 71.
§ 1.
Sąd rodzinny może na czas określony odroczyć lub przerwać wykonywanie środków wychowawczych
lub środka poprawczego w razie choroby nieletniego lub z innych ważnych przyczyn.
§ 2.
Sąd rodzinny może odwołać odroczenie lub przerwę wykonywania środków wychowawczych
lub środka poprawczego w razie ustania przyczyny, dla której zostały udzielone, lub
w wypadku, gdy nieletni nie korzysta z odroczenia lub przerwy w celu, w jakim zostały
udzielone, albo rażąco narusza porządek prawny.
Art. 72.
O umieszczeniu nieletniego w zakładzie wychowawczym lub w innej placówce opiekuńczo-wychowawczej
albo w zakładzie społecznym służby zdrowia lub w zakładzie pomocy społecznej oraz
o umieszczeniu w zakładzie poprawczym, jak również o każdej zmianie tych zakładów,
dyrektor zakładu zawiadamia sąd rodzinny, który wykonuje orzeczenie.
Art. 73.2 orzeczenia
§ 1.
Wykonywanie środków, o których mowa w art. 6 pkt 2 i 3 oraz w art. 7 i 8, jak również
umieszczenie w rodzinie zastępczej lub w zakładzie wychowawczym albo innej placówce
opiekuńczo-wychowawczej lub w zakładzie społecznym służby zdrowia albo zakładzie pomocy
społecznej ustaje z mocy prawa z chwilą ukończenia przez nieletniego lat 18, a wykonywanie
pozostałych środków - z chwilą ukończenia lat 21; jeżeli środki wychowawcze zastosowano
na podstawie art. 9 § 3 Kodeksu karnego - wykonywanie ich ustaje z mocy prawa z chwilą ukończenia przez sprawcę lat 21.
§ 2.
Jeżeli nieletni ukończy lat 18 przed zakończeniem roku szkolnego, sąd rodzinny może
przedłużyć na okres do zakończenia roku szkolnego przebywanie w zakładzie wychowawczym.
§ 3.
W razie powołania nieletniego do zasadniczej służby wojskowej, zastępczej służby poborowych
albo zasadniczej służby w obronie cywilnej, wykonywanie środków wychowawczych ustaje
z mocy prawa.
Art. 74.
§ 1.
Zastosowany tymczasowo wobec nieletniego środek, o którym mowa w art. 26 i 27, trwa
do czasu przystąpienia do wykonywania orzeczenia, chyba że sąd rodzinny postanowił
inaczej.
§ 2.
W razie gdy wykonanie orzeczenia o umieszczeniu nieletniego w zakładzie poprawczym
natrafiłoby na nie dające się usunąć przeszkody, sąd rodzinny stosuje nadzór kuratora,
a w wyjątkowych wypadkach uznając, że ze względów wychowawczych jest to konieczne,
może orzec umieszczenie nieletniego w schronisku dla nieletnich. Nieletni pozostaje
w schronisku dla nieletnich do czasu umieszczenia go we właściwym zakładzie, jednakże
pobyt w schronisku nie może wówczas przekroczyć 6 miesięcy.
§ 3.
Jeżeli orzeczono umieszczenie w zakładzie wychowawczym, a zachodzą warunki, o których
mowa w § 2, sąd rodzinny może zarządzić umieszczenie nieletniego w odpowiedniej placówce
oświatowo-wychowawczej.
Art. 75.
§ 1.
W postępowaniu wykonawczym sąd rodzinny orzeka z urzędu lub na wniosek.
§ 2.
Sąd rodzinny orzeka na posiedzeniu w składzie jednego sędziego, jednakże w sprawach
określonych w art. 11 § 3, art. 86 § 1, art. 87 § 3, art. 88 § 1 i 3 oraz art. 92-94
sąd rodzinny orzeka w składzie jednego sędziego i dwóch ławników.
§ 3.
W sprawach określonych w art. 11 § 3, art. 86 § 1, art. 87 § 3. art. 88 § 1 i 3 oraz
art. 92-94 o terminie posiedzenia zawiadamia się oprócz prokuratora również nieletniego
i jego obrońcę oraz rodziców lub opiekuna.
§ 4.
W miarę potrzeby sąd rodzinny wysłuchuje nieletniego oraz jego rodziców lub opiekuna.
§ 5.
Na postanowienie w sprawach, o których mowa w § 3, oraz w sprawach o zmianę środka
wychowawczego, o zastosowanie środka leczniczo-wychowawczego w postępowaniu wykonawczym,
o odwołanie odroczenia lub przerwy wykonywania środków wychowawczych lub poprawczych,
o przeniesieniu nieletniego do zakładu poprawczego o wzmożonym nadzorze wychowawczym,
jak również o odmowie zwolnienia z zakładu poprawczego albo z zakładu psychiatrycznego
lub innego zakładu leczniczego - zażalenie przysługuje również nieletniemu, jego obrońcy,
rodzicom lub opiekunowi.
§ 6.
Postanowienia wydane w toku wykonywania środka poprawczego, na które przysługuje zażalenie,
doręcza się prokuratorowi, nieletniemu i jego obrońcy oraz rodzicom lub opiekunowi.
§ 7.
Ponownego wniosku o warunkowe zwolnienie z zakładu poprawczego, złożonego przez nieletniego,
jego obrońcę oraz rodziców lub opiekuna przed upływem 6 miesięcy od wydania postanowienia
o odmowie warunkowego zwolnienia, nie rozpoznaje się aż do upływu tego okresu.
Art. 76.
§ 1.
Jeżeli rodzice lub opiekun nie mogą zapewnić nieletniemu zwalnianemu z zakładu wychowawczego
albo innej placówki opiekuńczo-wychowawczej, z zakładu społecznego służby zdrowia,
zakładu pomocy społecznej, zakładu poprawczego, instytucji lub organizacji powołanej
do przygotowania zawodowego albo opuszczającego rozwiązaną rodzinę zastępczą niezbędnych
warunków wychowawczych i bytowych, w szczególności umożliwiających mu naukę i pracę
- organ wykonujący orzeczenie, właściwe terenowe organy administracji państwowej,
instytucje państwowe, organizacje młodzieżowe i inne organizacje społeczne udzielają
nieletniemu odpowiedniej pomocy.
§ 2.
Prezes Rady Ministrów, w drodze rozporządzenia, ustala zasady i zakres udzielania
pomocy oraz określa organ koordynujący tę działalność i zasady gospodarowania środkami
przeznaczonymi na ten cel.
Art. 77.
§ 1.
Nadzór nad wykonywaniem orzeczeń o umieszczeniu nieletnich w zakładach wychowawczych
i placówkach opiekuńczo-wychowawczych, zakładach społecznych służby zdrowia i zakładach
pomocy społecznej, rodzinnych ośrodkach diagnostyczno-konsultacyjnych, kuratorskich
ośrodkach pracy z młodzieżą, w schroniskach dla nieletnich i zakładach poprawczych,
jak również decyzji o umieszczeniu w milicyjnych izbach dziecka, sprawują sędziowie
rodzinni.
§ 2.
Nadzór sprawowany przez sędziego rodzinnego obejmuje legalność umieszczenia nieletniego
oraz prawidłowość wykonywania orzeczenia, zwłaszcza w zakresie stosowanych metod i
środków oddziaływania, warunków, w jakich przebywają nieletni, jak również przestrzegania
ich praw i obowiązków. W tym celu sędzia rodzinny ma w każdym czasie prawo wstępu
na teren nadzorowanej jednostki oraz do pomieszczeń, w których przebywają nieletni,
a także przeglądania dokumentów i żądania wyjaśnień od administracji odpowiednich
zakładów, przeprowadzania na osobności rozmów z nieletnimi oraz badania ich próśb
i skarg.
§ 3.
Przepisy § 1 i 2 nie naruszają w tym zakresie ustawowych uprawnień prokuratora.
Art. 78.
Minister Sprawiedliwości, w porozumieniu z właściwymi ministrami, określa szczegółowe
zasady i tryb sprawowania przez sędziów rodzinnych nadzoru, o którym mowa w art. 77.
Rozdział 2
Środki wychowawcze i lecznicze
Art. 79.
§ 1.
Sąd rodzinny może zmieniać lub uchylać środki wychowawcze, jeżeli względy wychowawcze
za tym przemawiają; dotyczy to również środków wychowawczych stosowanych w okresie
próby.
§ 2.
Sąd rodzinny może odstąpić od stosowania orzeczonego wobec nieletniego środka wychowawczego
w razie podjęcia przez nieletniego nauki lub pracy w zakładzie lub innej instytucji
powołanej do przygotowania zawodowego.
§ 3.
Sąd rodzinny może uchylić orzeczony wobec nieletniego zakaz prowadzenia pojazdów mechanicznych,
jeżeli ustały przyczyny uzasadniające dalsze stosowanie tego środka.
§ 4.
Jeżeli w toku wykonywania środka wychowawczego lub poprawczego okaże się, że wobec
nieletniego należy zastosować środki o charakterze leczniczo-wychowawczym, sąd rodzinny
może orzec umieszczenie nieletniego w odpowiednim zakładzie.
Art. 80.
§ 1.
Dyrektor zakładu społecznego służby zdrowia lub zakładu pomocy społecznej ma obowiązek
zawiadamiać sąd, który wykonuje orzeczenie, nie rzadziej niż co 6 miesięcy, o stanie
zdrowia nieletniego umieszczonego w zakładzie i o postępach w leczeniu.
§ 2.
Dyrektor zakładu niezwłocznie zawiadamia sąd, jeżeli uzna, że w związku ze zmianą
stanu zdrowia nieletniego jego dalsze pozostawanie w zakładzie nie jest konieczne.
§ 3.
Sąd, nie rzadziej niż co 6 miesięcy, a w wypadku określonym w § 2 - niezwłocznie,
rozstrzyga na podstawie opinii lekarskiej o potrzebie dalszego pobytu nieletniego
w zakładzie.
§ 4.
Wobec nieletniego zwalnianego z zakładu sąd rodzinny stosuje w razie potrzeby środki
wychowawcze.
Art. 81.
Minister Oświaty i Wychowania w porozumieniu z Ministrem Sprawiedliwości, w drodze
rozporządzenia, określa zasady pobytu nieletnich w zakładach wychowawczych, placówkach
opiekuńczo-wychowawczych i w innych placówkach oświatowo-wychowawczych.
Art. 82.
Minister Zdrowia i Opieki Społecznej w porozumieniu z Ministrem Sprawiedliwości, w
drodze rozporządzenia, określa zasady pobytu nieletnich w zakładach społecznych służby
zdrowia i zakładach pomocy społecznej.
Art. 83.
§ 1.
Milicyjne izby dziecka podlegają Ministrowi Spraw Wewnętrznych.
§ 2.
Minister Spraw Wewnętrznych tworzy i znosi milicyjne izby dziecka, a w porozumieniu
z Ministrem Sprawiedliwości, w drodze rozporządzenia, określa zasady pobytu w nich
nieletnich.
Art. 84.2 orzeczenia
§ 1.
Rodzinne ośrodki diagnostyczno-konsultacyjne oraz kuratorskie ośrodki pracy z młodzieżą
podlegają Ministrowi Sprawiedliwości.
§ 2.
Minister Sprawiedliwości tworzy i znosi rodzinne ośrodki diagnostyczno-konsultacyjne
oraz określa ich organizację i zakres działania.
§ 3.
Minister Sprawiedliwości ustala tryb i zasady tworzenia kuratorskich ośrodków pracy
z młodzieżą oraz określa ich organizację i zakres działania.
Rozdział 3
Środek poprawczy
Art. 85.
§ 1.
Sąd rodzinny, kierując do wykonania orzeczenie o umieszczeniu nieletniego w zakładzie
poprawczym, może określić rodzaj tego zakładu.
§ 2.
Zmiana rodzaju zakładu w wypadku określonym w § 1 oraz przeniesienie nieletniego do
zakładu poprawczego o wzmożonym nadzorze wychowawczym wymagają zgody sędziego rodzinnego,
chyba że ze względu na szczególne okoliczności sprawy konieczne jest natychmiastowe
przeniesienie nieletniego; przeniesienie takie wymaga zatwierdzenia przez sędziego
rodzinnego.
§ 3.
W wypadkach, o których mowa w § 2, orzeka w drodze postanowienia sędzia rodzinny sprawujący
nadzór nad zakładem poprawczym, w którym nieletni przebywa.
Art. 86.
§ 1.
Sąd rodzinny może warunkowo zwolnić nieletniego z zakładu poprawczego, jeżeli postępy
w jego wychowaniu pozwalają przypuszczać, że po zwolnieniu z zakładu nieletni będzie
przestrzegał porządku prawnego i zasad współżycia społecznego.
§ 2.
Warunkowe zwolnienie z zakładu nie może nastąpić wcześniej niż po upływie 6 miesięcy
od umieszczenia nieletniego w zakładzie; do okresu tego sąd może zaliczyć okres pobytu
nieletniego w schronisku dla nieletnich.
Art. 87.
§ 1.
Orzekając warunkowe zwolnienie z zakładu poprawczego, sąd rodzinny ustala okres próby
od roku do lat 3; okres próby nie może jednak trwać dłużej niż do ukończenia przez
sprawcę lat 21.
§ 2.
Do warunkowo zwolnionego sąd stosuje środki wychowawcze.
§ 3.
Jeżeli w okresie próby warunkowo zwolniony uległ ponownie demoralizacji albo uchyla
się od wykonywania nałożonych na niego obowiązków lub od nadzoru, sąd rodzinny może
odwołać warunkowe zwolnienia i zarządzić umieszczenie nieletniego w zakładzie poprawczym.
§ 4.
Jeżeli w okresie próby i w ciągu dalszych 3 miesięcy odwołanie warunkowego zwolnienia
nie nastąpiło, orzeczenie o umieszczeniu w zakładzie z mocy prawa uważa się za niebyłe.
Art. 88.
§ 1.
Jeżeli po wydaniu orzeczenia o umieszczeniu nieletniego w zakładzie poprawczym, a
przed umieszczeniem go w takim zakładzie albo po upływie okresu odroczenia lub przerwy
wykonania umieszczenia w zakładzie poprawczym w zachowaniu nieletniego nastąpiła istotna
poprawa, sąd rodzinny może warunkowo odstąpić od wykonania orzeczenia.
§ 2.
Odstępując warunkowo od wykonania orzeczenia, sąd stosuje wobec nieletniego środki
wychowawcze.
§ 3.
Sąd rodzinny może w każdym czasie - jeżeli względy wychowawcze tego wymagają - zarządzić
umieszczenie nieletniego w zakładzie poprawczym.
§ 4.
Jeżeli w ciągu 2 lat od wydania postanowienia o warunkowym odstąpieniu od wykonania
orzeczenia i w ciągu dalszych 3 miesięcy nie zarządzono umieszczenia nieletniego w
zakładzie poprawczym, orzeczenie o umieszczeniu w zakładzie z mocy prawa uważa się
za niebyłe.
Art. 89.
Orzeczenie środka poprawczego uważa się z mocy prawa za niebyłe z chwilą ukończenia
przez sprawcę lat 23, jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej.
Art. 90.
§ 1.
Dyrektor zakładu poprawczego może umieścić wychowanka na określony czas poza zakładem,
jeżeli wymagają tego względy szkoleniowe lub inne względy wychowawcze albo potrzeba
leczenia. Nieletniego uważa się wówczas za umieszczonego w zakładzie, który jest obowiązany
roztoczyć nad nim nadzór.
§ 2.
Dyrektor zakładu może w każdym czasie odwołać umieszczenie nieletniego poza zakładem
poprawczym.
§ 3.
Od decyzji w sprawie umieszczenia nieletniego poza zakładem poprawczym dyrektor zakładu
zawiadamia sąd rodzinny, który wykonuje orzeczenie.
§ 4.
Sąd rodzinny może uchylić decyzję dyrektora zakładu poprawczego w sprawie umieszczenia
wychowanka poza zakładem.
Art. 91.
§ 1.
Jeżeli wychowanek zakładu poprawczego popełni przed ukończeniem lat 17 czyn karalny,
sprawę rozpoznaje dyrektor zakładu w trybie dyscyplinarnym. Jeżeli jednak wychowanek
po ukończeniu lat 16 popełni czyn określony w art. 9 § 2 Kodeksu karnego, dyrektor zakładu zawiadamia o tym prokuratora i sędziego rodzinnego, sprawującego
nadzór nad zakładem poprawczym, w którym nieletni przebywa.
§ 2.
Na decyzję dyrektora zakładu wychowankowi służy zażalenie. Zażalenie rozpoznaje sędzia
rodzinny.
Art. 92.
§ 1.
Jeżeli sprawca, wobec którego orzeczono umieszczenie w zakładzie poprawczym, został
skazany na karę pozbawienia wolności, wykonuje się w pierwszej kolejności środek poprawczy,
a następnie karę. Jeżeli jednak kara pozbawienia wolności została orzeczona w rozmiarze
przekraczającym okres pozostały sprawcy do ukończenia lat 21, sąd rodzinny może zarządzić
wykonanie kary.
§ 2.
W wyjątkowych wypadkach, a w szczególności w razie rażącego i uporczywego naruszania
przepisów regulaminu, sąd rodzinny może w toku wykonywania środka poprawczego zarządzić
wykonanie kary pozbawienia wolności.
§ 3.
Jeżeli w toku wykonywania środka poprawczego wobec sprawcy, o którym mowa w § 1, okaże
się, że następne wykonanie kary pozbawienia wolności byłoby ze względów wychowawczych
niecelowe, sąd rodzinny może karę warunkowo zawiesić, odstąpić od jej wykonania w
części, a w szczególnie uzasadnionych wypadkach - w całości; postanowienie o warunkowym
zawieszeniu lub odstąpieniu od wykonania kary zapada po rozpatrzeniu wniosku prokuratora.
§ 4.
W razie wykonania kary orzeczenie o umieszczeniu w zakładzie poprawczym nie podlega
dalszemu wykonaniu.
§ 5.
Przepisy § 1-4 stosuje się odpowiednio do zastępczej kary pozbawienia wolności oraz
do kary aresztu.
Art. 93.
Jeżeli sprawca, wobec którego orzeczono umieszczenie w zakładzie poprawczym, został
skazany na karę ograniczenia wolności, wykonanie tej kary ulega odroczeniu do chwili
zwolnienia nieletniego z zakładu poprawczego. Przed zwolnieniem z zakładu poprawczego
sąd rodzinny decyduje, czy wykonać tę karę, czy odstąpić od jej wykonania.
Art. 94.2 orzeczenia
Jeżeli nieletni, wobec którego orzeczono umieszczenie w zakładzie poprawczym, ukończył
lat 18 przed rozpoczęciem wykonania orzeczenia, sąd rodzinny decyduje, czy wykonać
orzeczony środek, czy od jego wykonania odstąpić i wymierzyć sprawcy karę. Wymierzając
karę sąd stosuje nadzwyczajne jej złagodzenie. W szczególnie uzasadnionych wypadkach
sąd może odstąpić od wymierzenia kary, zwłaszcza gdy w zachowaniu sprawcy nastąpiła
istotna poprawa. W razie wymierzenia kary pozbawienia wolności albo kary ograniczenia
wolności czas jej trwania nie może przekroczyć okresu, jaki pozostaje do ukończenia
przez sprawcę lat 21.
Art. 95.3 orzeczenia
§ 1.
Schroniska dla nieletnich i zakłady poprawcze podlegają Ministrowi Sprawiedliwości.
§ 2.
Minister Sprawiedliwości tworzy i znosi schroniska dla nieletnich i zakłady poprawcze
oraz, w drodze rozporządzenia, ustala rodzaje i organizację schronisk i zakładów oraz
zasady pobytu w nich nieletnich.
§ 3.
Zasady kształcenia i wychowania oraz nadzór pedagogiczny w tych zakładach regulują
odrębne przepisy.
Dział V
Przepisy przejściowe i końcowe
Art. 96.
§ 1.
W sprawach o czyny popełnione przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy stosuje
się tą ustawę, jeżeli:
1)
postępowanie nie zostało wszczęte i nie nastąpiło przedawnienie,
2)
wszczęte postępowanie nie zostało zakończone prawomocnym orzeczeniem,
3)
prawomocne orzeczenie nie zostało wykonane w całości.
§ 2.
Czynności procesowe dokonane przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy są skuteczne,
jeżeli zostały dokonane z zachowaniem przepisów dotychczasowych.
Art. 97.
§ 1.
Jeżeli obowiązujące przepisy powołują się na uchylone przepisy dotyczące przedmiotów
unormowanych w niniejszej ustawie albo odsyłają ogólnie do przepisów o odpowiedzialności
nieletnich lub o postępowaniu w sprawach nieletnich, stosuje się w tym zakresie odpowiednio
przepisy niniejszej ustawy.
§ 2.
Ilekroć przepisy dotychczasowe używają określenia „zakład wychowawczy”, rozumie się
przez to „zakład wychowawczy oraz inną placówkę opiekuńczo-wychowawczą.”
Art. 98.
W razie wątpliwości, czy ma być stosowane prawo dotychczasowe, czy niniejsza ustawa,
stosuje się niniejszą ustawę.
Art. 99.
§ 1.
W sprawach, o których mowa w art. 18, postępowanie toczy się na podstawie przepisów
Kodeksu postępowania karnego, jednakże w sprawach, o których mowa:
1)
w art. 9 § 2 Kodeksu karnego, a postępowanie wszczęto przed ukończeniem przez nieletniego lat 18:
a)
postępowanie przygotowawcze prowadzi sędzia rodzinny, z tym że przepisy art. 16 i
42 § 3 mają odpowiednie zastosowanie,
b)
nieletni musi mieć obrońcę,
c)
rodzice lub opiekun nieletniego mają prawa strony,
d)
przepisy art. 23, 24, 25, 27, 32, 39, 40, 52 i 53 § 1 mają odpowiednie zastosowanie,
e)
zamiast tymczasowego aresztowania stosuje się umieszczenie w schronisku dla nieletnich,
f)
jeżeli sąd uzna, że wobec nieletniego należy zastosować środki wychowawcze lub poprawcze
przewidziane w niniejszej ustawie, orzeka o zastosowaniu tych środków; przepisy art.
60, 62 i 63 mają odpowiednie zastosowanie,
2)
w art. 18 pkt 2, jeżeli czyn zabroniony jest przez ustawę jako przestępstwo skarbowe,
postępowanie toczy się na podstawie przepisów ustawy karnej skarbowej o postępowaniu przed sądem.
§ 2.
W wypadkach, o których mowa w art. 9 § 2 Kodeksu karnego, prokurator uznając, że nie zachodzi potrzeba orzeczenia wobec nieletniego kary,
nie sporządza aktu oskarżenia i przekazuje sprawę sędziemu rodzinnemu.
§ 3.
Jeżeli orzeczono wobec nieletniego karę pozbawienia wolności, okres pobytu w schronisku
dla nieletnich zalicza się na jej poczet na zasadach stosowanych przy zaliczaniu skazanym
na poczet kary tymczasowego aresztowania.
Art. 100.
Przepisy art. 62 i 63 mają odpowiednie zastosowanie w razie orzeczenia środka wychowawczego
lub poprawczego na podstawie art. 9 § 3 Kodeksu karnego.
Art. 101.
W prawie o ustroju sądów powszechnych wprowadza się następujące zmiany:
1)
w art. 6 § 1 i 2 otrzymują brzmienie:
„
§ 1.
Minister Sprawiedliwości w drodze rozporządzenia tworzy wydziały rodzinne i nieletnich
(sądy rodzinne) dla spraw:
1)
z zakresu prawa rodzinnego i opiekuńczego,
2)
dotyczących leczenia osób uzależnionych od alkoholu,
3)
dotyczących demoralizacji oraz czynów karalnych.
Inne wydziały mogą być tworzone w drodze zarządzenia.
§ 2.
Minister Sprawiedliwości może w drodze rozporządzenia przekazać jednemu sądowi rejonowemu
rozpoznawanie spraw należących do kompetencji wydziału rodzinnego i nieletnich w zakresie
właściwości kilku sądów rejonowych położonych na obszarze działania tego samego województwa.
”
;
2)
po art. 140 dodaje się art. 140a w brzmieniu:
„
Art. 140a.
§ 1.
Przy sądach działają kuratorzy (kuratorzy rodzinni i kuratorzy dla osób dorosłych),
którzy pełnią swe czynności albo zawodowo (kuratorzy zawodowi), albo w ramach funkcji
społecznych (kuratorzy społeczni).
§ 2.
Minister Sprawiedliwości w drodze rozporządzenia ustala tryb powoływania kuratorów
sądowych oraz szczegółowy zakres ich praw i obowiązków.
”
Art. 102.
§ 1.
Do czasu utworzenia wystarczającej sieci pogotowi opiekuńczych poza wypadkami, o których
mowa w art. 40, można umieścić w milicyjnej izbie dziecka również nieletniego wymagającego
natychmiastowej opieki na okres niezbędny do ustalenia jego tożsamości i oddania rodzicom
lub opiekunowi albo umieszczenia w placówce pogotowia opiekuńczego lub w innej placówce
opiekuńczo-wychowawczej.
§ 2.
Umieszczenie w izbie może nastąpić na okres 72 godzin. Dłuższy pobyt nieletniego może
nastąpić jedynie za zgodą sędziego rodzinnego na czas przez niego określony, nie przekraczający
jednak 14 dni.
Art. 103.
§ 1.
Z dniem wejścia w życie niniejszej ustawy tracą moc wszelkie przepisy dotyczące przedmiotów
w niej unormowanych, chyba że przepisy ustawy stanowią inaczej.
§ 2.
W szczególności tracą moc:
1)
ustawa z dnia 22 grudnia 1969 r. o utrzymaniu w mocy na okres przejściowy niektórych
dotychczasowych przepisów prawa karnego ,
2)
art. V ustawy z dnia 20 maja 1971 r. - Przepisy wprowadzające Kodeks wykroczeń ,
3)
art. 288 § 2 i 3 ustawy karnej skarbowej z dnia 26 października 1971 r. ,
4)
art. 474-495 Kodeksu postępowania karnego z dnia 19 marca 1928 r., utrzymane w mocy przez art. III pkt 1 ustawy z dnia 19 kwietnia 1969 r. - Przepisy wprowadzające Kodeks postępowania
karnego .
Art. 104.
Ustawa wchodzi w życie po upływie 6 miesięcy od dnia jej ogłoszenia.