Zachowek to pieniężne roszczenie najbliższej rodziny pominiętej w testamencie. Przysługuje zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, którzy dziedziczyliby z ustawy. Wynosi połowę wartości udziału spadkowego, jaki przypadałby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym, a dwie trzecie — gdy uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy.
Co mówi prawo
Swoboda testowania pozwala przekazać majątek dowolnej osobie, ale prawo chroni najbliższych. Kodeks cywilny przyznaje im zachowek — roszczenie o zapłatę określonej sumy pieniężnej, a nie o wydanie części majątku w naturze.
Zachowek przysługuje tylko tym zstępnym, małżonkowi i rodzicom, którzy w danej sytuacji byliby powołani do spadku z ustawy. Rodzeństwo spadkodawcy nigdy nie ma prawa do zachowku.
Najważniejsze zasady
Wysokość zachowku oblicza się od wartości tzw. substratu zachowku, który obejmuje nie tylko czysty spadek.
- Podstawowa wysokość: 1/2 wartości udziału ustawowego; 2/3 dla małoletnich i trwale niezdolnych do pracy.
- Do podstawy obliczenia dolicza się co do zasady darowizny uczynione przez spadkodawcę oraz zapisy windykacyjne.
- Roszczenie kieruje się najpierw do spadkobierców, a w dalszej kolejności do zapisobierców windykacyjnych i obdarowanych.
- Darowizna lub zapis na rzecz uprawnionego zalicza się na należny mu zachowek.
Wyjątki i pułapki
Zachowek nie przysługuje osobom wydziedziczonym w testamencie, uznanym za niegodne, małżonkowi w separacji ani osobom, które odrzuciły spadek lub zawarły umowę o zrzeczenie się dziedziczenia.
Roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem pięciu lat — co do zasady od ogłoszenia testamentu, a wobec obdarowanych od otwarcia spadku. Po tym terminie zobowiązany może odmówić zapłaty.
O czym pamiętać
Zachowku można dochodzić najpierw polubownie, wzywając spadkobiercę do zapłaty, a dopiero potem pozwem do sądu. Przepisy pozwalają w szczególnych sytuacjach obniżyć zachowek, rozłożyć go na raty lub odroczyć termin płatności, gdy natychmiastowa zapłata byłaby nadmiernie dotkliwa — na przykład zmuszałaby do sprzedaży mieszkania.
Podstawa prawna
Opracowanie: zespół Prawnet, na podstawie publicznych aktów prawnych (Dz.U., M.P.). To ogólna informacja prawna, nie porada — w indywidualnej sprawie skonsultuj się ze specjalistą.