Ubezwłasnowolnienie to orzeczenie sądu odbierające albo ograniczające osobie zdolność do czynności prawnych, gdy z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innych zaburzeń nie jest ona w stanie kierować swoim postępowaniem. Może być całkowite lub częściowe. Sprawę rozpoznaje sąd okręgowy na wniosek najbliższej rodziny lub przedstawiciela ustawowego.
Co mówi prawo
Kodeks cywilny przewiduje dwie postaci ubezwłasnowolnienia. Całkowite jest możliwe wobec osoby, która ukończyła trzynaście lat i wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swym postępowaniem. Częściowe dotyczy osoby pełnoletniej, której stan nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, ale która potrzebuje pomocy do prowadzenia swoich spraw.
Skutki są poważne: osoba ubezwłasnowolniona całkowicie traci zdolność do czynności prawnych i działa przez opiekuna, a ubezwłasnowolniona częściowo ma zdolność ograniczoną i wspiera ją kurator. Ubezwłasnowolnienie ma służyć ochronie osoby, której dotyczy — nie wygodzie rodziny.
Krok po kroku
Postępowanie toczy się przed sądem okręgowym miejsca zamieszkania osoby, której dotyczy wniosek, w składzie trzech sędziów.
- Wniosek może złożyć małżonek, krewni w linii prostej i rodzeństwo albo przedstawiciel ustawowy; osoby nieuprawnione mogą jedynie zawiadomić prokuratora.
- Do wniosku dołącz dokumentację medyczną uprawdopodobniającą stan zdrowia.
- Sąd wysłuchuje osobę, której postępowanie dotyczy, oraz zarządza jej badanie przez biegłego psychiatrę lub neurologa i psychologa.
- Po ubezwłasnowolnieniu sąd opiekuńczy ustanawia opiekuna albo kuratora.
Wyjątki i pułapki
Sam wiek, niezaradność czy ekscentryczny tryb życia nie wystarczą — konieczne jest stwierdzone zaburzenie, które realnie odbiera możliwość kierowania swoim postępowaniem. Sąd bada też, czy nie wystarczą środki łagodniejsze, na przykład kurator dla osoby niepełnosprawnej albo pełnomocnictwo.
Zgłoszenie wniosku w złej wierze lub lekkomyślnie podlega grzywnie. Warto wiedzieć, że orzeczenie nie jest ostateczne na zawsze — sąd uchyla ubezwłasnowolnienie, gdy ustaną jego przyczyny, a może też zmienić całkowite na częściowe.
O czym pamiętać
Czynność prawna dokonana przez osobę ubezwłasnowolnioną całkowicie jest co do zasady nieważna, z wyjątkiem drobnych umów codziennego życia. Opiekun i kurator podlegają nadzorowi sądu opiekuńczego, a ważniejsze decyzje majątkowe wymagają jego zezwolenia. Osoba, której dotyczy wniosek, ma w postępowaniu własne prawa, w tym prawo do zaskarżania orzeczeń.
Podstawa prawna
Opracowanie: zespół Prawnet, na podstawie publicznych aktów prawnych (Dz.U., M.P.). To ogólna informacja prawna, nie porada — w indywidualnej sprawie skonsultuj się ze specjalistą.