W procesie spór rozstrzyga sąd, narzucając stronom wynik w jawnym, sformalizowanym postępowaniu, które może trwać latami. W mediacji to strony same wypracowują rozwiązanie przy pomocy bezstronnego mediatora — poufnie, szybko i taniej. Ugoda z mediacji po zatwierdzeniu przez sąd ma moc ugody sądowej, więc słabsza formalnie droga nie oznacza słabszego skutku prawnego.
Kto decyduje o wyniku
Najgłębsza różnica dotyczy tego, kto ma władzę nad rozstrzygnięciem. W procesie sądowym wynik narzuca sąd: jedna strona zwykle wygrywa, druga przegrywa, a orzeczenie musi mieścić się w granicach żądań. W mediacji rozwiązanie tworzą same strony — może ono wykraczać poza to, co mógłby zasądzić sąd, np. obejmować przeprosiny, rozłożenie zapłaty na raty czy zasady dalszej współpracy.
Mediator nie ocenia, kto ma rację, i niczego nie narzuca. Dzięki temu ugoda bywa trwalsza niż wyrok: strony chętniej wykonują rozwiązanie, które współtworzyły.
Formalizm, jawność i czas
Proces cywilny rządzi się rygorami: pism procesowych, terminów, dowodów i rozpraw, które co do zasady są jawne. Mediacja jest odformalizowana — przebieg spotkań ustala mediator ze stronami — i niejawna, a mediator oraz uczestnicy nie mogą skutecznie powoływać się przed sądem na propozycje składane w jej toku.
Różnica dotyczy też czasu: sprawy sądowe potrafią trwać latami wraz z apelacją, podczas gdy mediacja zamyka się zwykle w kilku spotkaniach. Sąd, kierując strony do mediacji, wyznacza jej ramy czasowe, które w razie potrzeby można przedłużyć. Wszczęcie mediacji przerywa też bieg przedawnienia roszczeń, więc rozmowy nie osłabiają pozycji prawnej stron.
Koszty i skutek prawny
Mediacja jest zwykle znacznie tańsza: wynagrodzenie mediatora w mediacji sądowej wyznaczają stawki urzędowe, nie ma kosztów biegłych, a ugodowe zakończenie sporu daje prawo do zwrotu części opłaty sądowej. W procesie strona przegrywająca ponosi dodatkowo koszty przeciwnika.
Co istotne, wybór mediacji nie osłabia skutku prawnego: ugoda zawarta przed mediatorem po zatwierdzeniu przez sąd ma moc prawną ugody sądowej, a opatrzona klauzulą wykonalności podlega egzekucji jak wyrok. Jeśli mediacja się nie powiedzie, droga sądowa pozostaje otwarta — obie metody można więc traktować jako etapy, nie alternatywy wykluczające się na zawsze.
Podstawa prawna
Opracowanie: zespół Prawnet, na podstawie publicznych aktów prawnych (Dz.U., M.P.). To ogólna informacja prawna, nie porada — w indywidualnej sprawie skonsultuj się ze specjalistą.