Darowizna to bezpłatne przekazanie majątku; dożywocie to przeniesienie własności nieruchomości w zamian za dożywotnie utrzymanie zbywcy. Darowiznę można odwołać z powodu rażącej niewdzięczności i dolicza się ją do zachowku, dożywocie zaś jest umową wzajemną — zachowkowi co do zasady nie podlega. Obie umowy dotyczące nieruchomości wymagają aktu notarialnego.
Istota obu umów
Przez umowę darowizny darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swego majątku — obdarowany nie daje nic w zamian. Umowa dożywocia działa inaczej: właściciel nieruchomości przenosi jej własność na nabywcę, a nabywca zobowiązuje się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie — w braku odmiennej umowy przyjąć go jako domownika, dostarczać wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić własnym kosztem pogrzeb.
Obie umowy, gdy dotyczą nieruchomości, wymagają formy aktu notarialnego pod rygorem nieważności.
Trwałość: odwołanie i rozwiązanie
Darowiznę już wykonaną darczyńca może odwołać, jeżeli obdarowany dopuścił się względem niego rażącej niewdzięczności; może też odwołać darowiznę jeszcze niewykonaną, gdy po zawarciu umowy jego stan majątkowy uległ istotnej zmianie. Dożywocie jest trwalsze — nie podlega odwołaniu, a jedynie w wyjątkowych wypadkach sąd może zamienić uprawnienia dożywotnika na rentę albo rozwiązać umowę. Gdy między stronami dożywocia wytworzą się złe stosunki, pierwszym środkiem jest właśnie zamiana świadczeń na rentę.
Skutki dla spadku i zachowku
Największa praktyczna różnica ujawnia się po śmierci zbywcy. Wartość darowizny dolicza się co do zasady do substratu zachowku, więc pozostali bliscy mogą po latach kierować do obdarowanego roszczenia o zapłatę. Dożywocie jako umowa odpłatna (wzajemna) nie jest darowizną — świadczenia nabywcy są ekwiwalentem własności — dlatego wartości nieruchomości co do zasady nie dolicza się do zachowku. Z tego powodu dożywocie bywa wybierane, gdy zbywcy zależy na definitywnym uregulowaniu losów nieruchomości.
Podatki i wybór umowy
Darowizna podlega ustawie o podatku od spadków i darowizn, przy czym najbliższa rodzina korzysta ze zwolnienia na warunkach ustawowych; przy darowiźnie notarialnej formalności podatkowe obsługuje notariusz. Dożywocie jako umowa odpłatna podlega innym zasadom opodatkowania czynności. Wybór między umowami zależy więc od celu: darowizna jest prostsza i zwykle nieopodatkowana w rodzinie, dożywocie zaś daje zbywcy prawnie gwarantowaną opiekę i większą trwałość rozporządzenia. Decyzję warto omówić z notariuszem przed wyznaczeniem terminu aktu.
Podstawa prawna
Opracowanie: zespół Prawnet, na podstawie publicznych aktów prawnych (Dz.U., M.P.). To ogólna informacja prawna, nie porada — w indywidualnej sprawie skonsultuj się ze specjalistą.