Dozwolony użytek to ustawowe wyjątki od monopolu autorskiego, które pozwalają korzystać z cudzego utworu bez zgody twórcy i zwykle bez wynagrodzenia. Obejmuje m.in. użytek osobisty, prawo cytatu, korzystanie w celach dydaktycznych i naukowych oraz przedruk. Korzystanie musi mieścić się w granicach wyjątku, wskazywać twórcę i źródło oraz nie godzić w słuszne interesy autora.
Użytek osobisty
Najszerszy wyjątek to dozwolony użytek osobisty: wolno nieodpłatnie korzystać z już rozpowszechnionego utworu na własne potrzeby oraz w kręgu osób pozostających w związku osobistym — rodziny, przyjaciół, znajomych. Można więc np. obejrzeć film w gronie domowym, skopiować legalnie nabytą książkę na własny użytek czy zagrać utwór na rodzinnej uroczystości.
Użytek osobisty ma wyraźne granice. Nie obejmuje programów komputerowych ani budowania według cudzego projektu architektonicznego. Nie pozwala też na publiczne udostępnianie utworu w internecie — wrzucenie pliku na ogólnodostępną stronę lub do sieci wymiany plików wykracza poza krąg osobisty i stanowi naruszenie.
Cytat, edukacja i inne wyjątki publiczne
Druga grupa wyjątków służy debacie publicznej, nauce i kulturze. Najważniejsze z nich to:
- prawo cytatu — wolno przytaczać urywki utworów lub drobne utwory w całości w zakresie uzasadnionym celem, np. wyjaśnianiem, polemiką, analizą krytyczną lub prawami gatunku (parodia, pastisz, karykatura),
- korzystanie przez instytucje oświatowe i naukowe w celach dydaktycznych lub badawczych,
- przedruk aktualnych artykułów i wypowiedzi w prasie, radiu i telewizji w granicach określonych ustawą,
- wolność panoramy — wolno rozpowszechniać utwory wystawione na stałe na ogólnie dostępnych drogach, ulicach i placach,
- korzystanie z utworów podczas ceremonii religijnych i oficjalnych uroczystości, jeśli nie łączy się z osiąganiem korzyści majątkowej.
Wspólne warunki i granice
Każde korzystanie w ramach dozwolonego użytku wymaga wymienienia imienia i nazwiska twórcy oraz źródła, jeśli tylko jest to możliwe. Zakres cytatu czy przedruku musi być uzasadniony celem — cytat ma ilustrować własną wypowiedź, a nie ją zastępować.
Nad wszystkimi wyjątkami stoi ogólna klauzula: dozwolony użytek nie może naruszać normalnego korzystania z utworu ani godzić w słuszne interesy twórcy. Jeżeli planowane wykorzystanie mieści się na granicy wyjątku — np. cytat obejmuje znaczną część cudzego dzieła albo materiał ma charakter komercyjny — bezpieczniej jest uzyskać licencję lub skonsultować się z prawnikiem.
Podstawa prawna
Opracowanie: zespół Prawnet, na podstawie publicznych aktów prawnych (Dz.U., M.P.). To ogólna informacja prawna, nie porada — w indywidualnej sprawie skonsultuj się ze specjalistą.