Obrońcę z urzędu wyznacza sąd w dwóch sytuacjach: gdy obrona jest obowiązkowa, a oskarżony nie ma obrońcy z wyboru, oraz gdy oskarżony wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów obrony bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny. Wniosek składa się do sądu właściwego dla sprawy, dokumentując sytuację majątkową.
Obrona obowiązkowa
W niektórych sprawach oskarżony musi mieć obrońcę niezależnie od swojej woli i zamożności. Obrona jest obowiązkowa m.in. wtedy, gdy oskarżony nie ukończył osiemnastu lat, jest głuchy, niemy lub niewidomy, gdy zachodzi uzasadniona wątpliwość co do jego poczytalności lub zdolności do samodzielnej obrony, a także w postępowaniu przed sądem okręgowym, gdy zarzucono mu zbrodnię.
Jeżeli w takiej sytuacji oskarżony nie ustanowił obrońcy z wyboru, sąd wyznacza mu obrońcę z urzędu bez badania sytuacji majątkowej. Udział obrońcy w rozprawie jest wówczas obowiązkowy.
Obrońca z urzędu ze względu na sytuację majątkową
Poza obroną obowiązkową obrońcę z urzędu może uzyskać każdy oskarżony, który w sposób należyty wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów obrony bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania siebie i rodziny. W praktyce oznacza to złożenie wniosku wraz z informacjami o dochodach, majątku i osobach na utrzymaniu.
Jak wygląda procedura:
- wniosek składa się do sądu, przed którym sprawa się toczy lub ma się toczyć; w postępowaniu przygotowawczym można go złożyć za pośrednictwem prokuratora,
- do wniosku warto dołączyć dokumenty: zaświadczenie o zarobkach, o statusie bezrobotnego, o korzystaniu z pomocy społecznej,
- sąd wyznacza konkretnego adwokata lub radcę prawnego z listy — nie wybiera się obrońcy po nazwisku,
- z ważnych powodów można wnosić o zmianę wyznaczonego obrońcy.
Koszty i jakość obrony
Obrona z urzędu nie zawsze jest bezpłatna do końca: w razie skazania sąd może obciążyć oskarżonego kosztami procesu, w tym kosztami obrony z urzędu, chyba że zwolni go od nich ze względu na sytuację majątkową. W razie uniewinnienia koszty ponosi co do zasady Skarb Państwa.
Obrońca z urzędu ma te same obowiązki zawodowe co obrońca z wyboru — działa wyłącznie na korzyść oskarżonego i jest związany tajemnicą obrończą. Prawo do obrońcy z urzędu przysługuje już zatrzymanemu i podejrzanemu na etapie postępowania przygotowawczego, dlatego o wyznaczenie obrońcy warto wystąpić jak najwcześniej.
Podstawa prawna
Opracowanie: zespół Prawnet, na podstawie publicznych aktów prawnych (Dz.U., M.P.). To ogólna informacja prawna, nie porada — w indywidualnej sprawie skonsultuj się ze specjalistą.