Co do zasady świadek ma obowiązek stawić się i zeznawać. Prawo odmowy zeznań przysługuje jednak osobie najbliższej dla oskarżonego — m.in. małżonkowi, rodzicom, dzieciom, rodzeństwu i osobie pozostającej we wspólnym pożyciu. Każdy świadek może ponadto uchylić się od odpowiedzi na pytanie, jeśli odpowiedź groziłaby odpowiedzialnością karną jemu lub osobie najbliższej.
Kto może odmówić zeznań
Prawo odmowy zeznań przysługuje osobie najbliższej dla oskarżonego. Zgodnie z definicją ustawową osobą najbliższą jest małżonek, wstępny (rodzice, dziadkowie), zstępny (dzieci, wnuki), rodzeństwo, powinowaty w tej samej linii lub stopniu, osoba pozostająca w stosunku przysposobienia oraz jej małżonek, a także osoba pozostająca we wspólnym pożyciu, czyli partner życiowy.
Prawo odmowy zeznań trwa mimo ustania małżeństwa lub przysposobienia — były małżonek oskarżonego nadal może odmówić zeznań. Odmowa nie wymaga uzasadnienia i obejmuje całość zeznań w sprawie danego oskarżonego; nie można odmówić zeznań tylko częściowo, wybierając wygodne pytania.
Jak i do kiedy skorzystać z tego prawa
O prawie odmowy zeznań organ przesłuchujący ma obowiązek pouczyć świadka przed przesłuchaniem. Oświadczenie o skorzystaniu z tego prawa można złożyć najpóźniej przed rozpoczęciem pierwszego zeznania w postępowaniu sądowym. Skutek jest daleko idący: poprzednio złożone zeznanie tej osoby nie może wtedy służyć za dowód ani zostać odtworzone.
Niezależnie od prawa odmowy zeznań każdy świadek może uchylić się od odpowiedzi na konkretne pytanie, jeżeli udzielenie odpowiedzi mogłoby narazić jego lub osobę dla niego najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe. Świadek pozostający z oskarżonym w szczególnie bliskim stosunku osobistym może też wnosić o zwolnienie go od zeznawania.
Konsekwencje bezpodstawnej odmowy
Świadek, któremu prawo odmowy nie przysługuje, nie może po prostu milczeć. Za nieusprawiedliwione niestawiennictwo lub bezpodstawną odmowę zeznań grożą kary porządkowe — kara pieniężna, a w ostateczności nawet aresztowanie porządkowe. Zeznawanie nieprawdy lub zatajanie prawdy jest przestępstwem składania fałszywych zeznań.
Sytuacja świadka bywa delikatna, zwłaszcza gdy sprawa dotyczy członka rodziny albo gdy świadek sam obawia się odpowiedzialności. Przed przesłuchaniem w takiej sprawie warto skonsultować się z adwokatem — świadek może stawić się na przesłuchanie z pełnomocnikiem.
Podstawa prawna
Opracowanie: zespół Prawnet, na podstawie publicznych aktów prawnych (Dz.U., M.P.). To ogólna informacja prawna, nie porada — w indywidualnej sprawie skonsultuj się ze specjalistą.