descriptionTreść orzeczenia

Sygn. akt IV P 146/24

Wyrok w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej

Dnia 25 czerwca 2025 r.

Sąd Rejonowy w Mikołowie IV Wydział Pracy

w składzie:

Przewodniczący: sędzia Katarzyna Witkowska

Protokolant: starszy sekretarz sądowy Arkadiusz Żyła

Uzasadnienie

Pozwem wniesionym w dniu 23 września 2024r. powód domagał się zasądzenia od pozwanego odprawy pieniężnej w wysokości 36 312 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 1 maja 2017r. , w związku z ustaniem stosunku służbowego w Służbie Celno – Skarbowej wobec likwidacji lub reorganizacji jednostki organizacyjnej, w której pełnił służbę.

Pismem z dnia 26 marca 2025r. powód rozszerzył żądanie pozwu do kwoty 38 051,76 zł.

Na poparcie żądania zasądzenia odprawy pieniężnej powód wskazał podstawy prawne w ustawie z dnia 16 listopada 2016r. przepisy wprowadzające ustawę o KAS (art. 170 ust. 4) oraz art. 163 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009r. o Służbie Celnej. Dodatkowo powód podniósł, iż przyjął propozycję pracy, w wyniku czego stosunek służbowy ustał – wygasł, co traktuje się jak zwolnienie ze służby, a nawiązany został stosunek pracy na czas nieokreślony. W ocenie powoda, skoro został ona zwolniony ze służby po przyjęciu propozycji pracy, to powinien otrzymać także odprawę. Powód podkreślił, iż zwolnienie ze służby nastąpiło wskutek reorganizacji jednostki, w której pełnił służbę.

Pozwany wniósł o oddalenie powództwa w całości i zasądzenie od powoda kosztów zastępstwa procesowego wg norm prawem przepisanych. Zarzucił, że stosunek służbowy powoda nie ustał na skutek zwolnienia albo wygaśnięcia, ale uległ przekształceniu na podstawie art. 171 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 16 listopada 2016 r. Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowej Administracji Skarbowej. Pozwany podkreślił, iż w przypadku powoda zachodził brak podstawy prawnej dla przyznania odprawy pieniężnej. W ocenie pozwanego było to celowym działaniem prawodawcy, a uchwała SN z dnia 6 lutego 2024r. w sprawie III PZP 2/23 nie ma mocy prejudykatu w niniejszej sprawie. Podkreślił, iż odprawa nie pełni funkcji kompensacyjnej w związku z utratą przywilejów „mundurowych”, a sytuacja funkcjonariusza, który kontynuuje stosunek pracy jest odmienna od funkcjonariusza, któremu nie przedstawiono oferty pracy. Podniósł, iż w ustawie pw KAS nie istnieje luka prawna, a treść regulacji jest wynikiem celowego działania ustawodawcy.

Niezależnie od powyższego pozwany zgłosił zarzut przedawnienia roszczenia z dniem 1 maja 2020r., tj. z upływem 3 lat od daty ustania stosunku służbowego.

Dalej pozwany podkreślił, iż w sprawie nie zaistniały szczególne okoliczności, które w świetle art. 252 ust. 2 ustawy o KAS uprawniałyby Dyrektora do nieuwzględnienie zarzutu przedawnienia. Zaznaczył, iż w przywołanym przepisie ustawodawca nie odwołuje się ani do zasad współżycia społecznego ani do nadużycia prawa.

Pozwany podkreślił nadto, iż jego postawą konsekwentnie odmawiając wypłaty odprawy nie dał nadziei na uczynienie zadość roszczeniom. A powód winien był wystąpić z żądaniem pozwu odpowiednio wcześniej, niezależnie od rozbieżności w orzecznictwie dotyczącym spornej kwestii.

Sąd ustalił następujący stan faktyczny:

Powód pełnił służbę w Służbie Celnej od dnia 1 kwietnia 1995r. W dniu 1 marca 2017r. z mocy prawa stał się funkcjonariuszem Służby Celno – Skarbowej, a to w związku z wejściem w życie ustawy z dnia 16 listopada 2016r. o Krajowej Administracji Skarbowej.

W terminie ustawowym powód otrzymał propozycję pracy od pozwanego, którą przyjął. Było to jedno z trzech rozwiązań dotyczących pracowników zatrudnionych w izbach administracji skarbowej (poprzednio w izbach celnych) przewidziane w art. 165 ustawy z dnia 16.11.2016r. – przepisy wprowadzające ustawę o KAS, polegające na przekształceniu stosunku służby w stosunek pracy. Z dniem 30 kwietnia 2017r. powód zakończył służbę. (dowód: świadectwo służby – k.30 , propozycja – k. 33 ).

W dniu 24 września 2021r. wystawiono powodowi świadectwo służby. Pismem z dnia 1 października 2021r. powód wezwał pozwanego do sprostowania świadectwa służby oraz wypłaty odprawy w związku ze zwolnieniem ze służby. (wezwanie – k. 28).

Pismem z dnia 5 października 2021r. odmówiono sprostowania świadectwa służby. (pismo – k. 27).

W dniu 20 października 2021r. powód wystąpił z pozwem przeciwko pozwanemu o sprostowanie świadectwa służby. Na skutek wyroku pozwany sprostował świadectwo służby z dniem 12 grudnia 2023r. Powód odebrał sprostowane świadectwo w dniu 20 grudnia 2023r. (pozew – k. 24-26, świadectwo służby po sprostowaniu – k. 21, dowód doręczenia – k. 23)

Pismem z dnia 13 lutego 2024r. powód wezwał Dyrektora IAS w K.do wypłaty odprawy pieniężnej. W odpowiedzi pozwany odmówił wypłaty podnosząc zarzut przedawnienia. (pismo – k. 18)

Potencjalna odprawa pieniężna należna powodowi wynosi 38 051,76 zł. (zaświadczenie – k. 138, okoliczność bezsporna).

Sąd zważył, co następuje

Stosownie do treści art. 165 ust. 3 ustawy z dnia 16 listopada 2016 r. Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowej Administracji Skarbowej (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 1948) funkcjonariusze celni pełniący służbę w izbach celnych z dniem wejścia w życie ustawy stawali się funkcjonariuszami Służby Celno-Skarbowej pełniącymi służbę w jednostkach Krajowej Administracji Skarbowej i zachowywali ciągłość służby. Zmiany organizacyjne były wynikiem głębokiej reformy administracji skarbowej w 2017r. polegającej na połączeniu jednostek administracji celno – skarbowej. W ramach reformy art. 165 ust. 7 ww. ustawy wprowadzał uprawnienie dyrektorów jednostek KAS do składania odpowiednio pracownikom oraz funkcjonariuszom – w terminie do dnia 31 maja 2017 r. – pisemnych propozycji określających nowe warunki zatrudnienia albo pełnienia służby przy uwzględnieniu posiadanych kwalifikacji i przebiegu dotychczasowej pracy lub służby, a także dotychczasowego miejsca zamieszkania. Bezspornym było, że powód znalazł się w grupie funkcjonariuszy, którym złożono propozycję, o których mowa w art. 165 ust. 7 przepisów wprowadzających ustawę o KAS. W przypadku odmowy przyjęcia propozycji zatrudnienia stosunek służby miał wygasnąć po upływie 3 miesięcy licząc od miesiąca następującego po miesiącu, w którym zostanie złożone oświadczenie o odmowie przyjęcia propozycji zatrudnienia, lub upłynie termin do złożenia oświadczenia, jednak nie później niż dnia 31 sierpnia 2017 r. Wygaśnięcie stosunku służbowego w takiej sytuacji traktowano jak zwolnienie ze służby. Ustawodawca przewidział odprawy pieniężne należne w związku z likwidacją urzędu lub zniesieniem jednostki organizacyjnej w rozumieniu art. 163 uchylanej ustawy o Służbie Celnej, w art. 170 ust. 4 ustawy przepisy wprowadzające ustawę o KAS wyłącznie dla funkcjonariuszy, którzy nie otrzymali propozycji zatrudnienia w ramach umowy pracy lub stosunku służby, lub którzy odmówili przyjęcia oferty zatrudnienia w terminie ustawowym. Ustawodawca pominął funkcjonariuszy, których stosunek służby wygasł, lecz przyjęli propozycję zatrudnienia w ramach umowy o pracę.

W praktyce zarysował się spór dotyczący w pierwszej kolejności prawa do otrzymania świadectwa służby, a w konsekwencji – prawa do odprawy dla funkcjonariuszy, których stosunek służby wygasł, a którzy przyjęli propozycje pracy. Izby Administracji Skarbowej w Polsce konsekwentnie odmawiały wydawania świadectw służby oraz wypłaty odpraw, albowiem negowały twierdzenia o ustaniu stosunku służby w odniesieniu do funkcjonariuszy, którzy otrzymali propozycję zatrudnienia. Wskazywały również na brak podstawy prawnej dla wypłaty odprawy. Istotnym argumentem było powołanie się na rozwiązanie, jakim ustawodawca objął część funkcjonariuszy, tj. przekształcenie stosunku służby w stosunek pracy skutkujące ciągłością stosunku prawnego w opozycji do tych funkcjonariuszy, którzy takiej propozycji nie otrzymali, lub propozycji takiej nie przyjęli.

Ostatecznie Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 6 lutego 2024r. w sprawie III PZP 2/23 uporządkował i ujednolicił argumenty wypowiadane w judykaturze na kanwie tożsamych stanów faktycznych. Przesądził przesłankowo charakter prawny przekształcenia stosunku służbowego w stosunek pracy oraz wynikające z tego prawo do odprawy pieniężnej. Powyższą uchwałą SN przesądził, iż funkcjonariuszom ucywilnionym z dniem 1 maja 2017 r. przysługuje odprawa pieniężna na podstawie art. 163 ust. 4 ustawy o Służbie Cywilnej, a przekształcenie stosunku służbowego w stosunek pracy w takich sytuacjach winno się traktować jak zwolnienie ze służby (art. 170 ust. 3 Przepisów wprowadzających ustawę o Krajowej Administracji Skarbowej).

W pierwszej kolejności należy podkreślić za Sądem Najwyższym, że bez wątpienia przyjęcie przez funkcjonariusza Służby Celno-Skarbowej propozycji zatrudnienia pracowniczego w ramach KAS wywołuje dwa powiązane ze sobą, lecz odrębne skutki. Po pierwsze, wywołuje ono skutek w postaci wygaśnięcia stosunku służbowego funkcjonariusza. Tym samym, skutek ten jest tożsamy, jak w przypadku nieprzyjęcia lub niezaproponowania funkcjonariuszowi w wyznaczonym terminie nowych warunków zatrudnienia, co powoduje, że funkcjonariusz ma prawo do wydania mu świadectwa służby, zgodnie z uchwałą w sprawie III PZP 7/19. Po drugie, w wyniku przyjęcia zaproponowanych warunków zatrudnienia na podstawie umowy o pracę zostaje nawiązany nowy stosunek pracy pomiędzy KAS, a byłym już funkcjonariuszem, a obecnie pracownikiem Służby Celno-Skarbowej. Jak słusznie wskazywano w orzecznictwie Sądu Najwyższego, jedynie ten drugi skutek uzależniony jest od woli funkcjonariusza. Skutek w postaci wygaśnięcia stosunku służbowego następuje natomiast z mocy prawa, w istocie bez względu na wolę kontynuowania zatrudnienia w formie pracowniczej przez funkcjonariusza.

Nie można zgodzić się ze stanowiskiem, że skoro funkcjonariusz nawiązuje stosunek pracy w ramach Krajowej Administracji Skarbowej, to jego sytuacja jest jakościowo lepsza od sytuacji funkcjonariusza, który odrzucił przedstawioną mu propozycję. Sytuacja tych dwóch funkcjonariuszy jest analogiczna w zakresie wygaśnięcia stosunku służbowego, zarówno jeden, jak i drugi tracą swój status funkcjonariusza Służby Celno-Skarbowej, a w konsekwencji związane z nim przywileje (jak również obowiązki). Kwestia ta nie może być bagatelizowana, pamiętać bowiem należy, że stosunek służby jest stosunkiem prawnym o szczególnym charakterze, powiązanym z pewnymi doniosłymi obowiązkami, ale gwarantującym równocześnie pewne szczególne uprawnienia (o rozmaitym charakterze - wynagrodzeniowym, emerytalnym, zaopatrzeniowym, czy związanym z posiadaniem stopnia służbowego oraz stabilnością zatrudnienia). W momencie wygaśnięcia stosunku służbowego funkcjonariusz jest tych uprawnień pozbawiany, w dodatku wbrew pewnemu zobowiązaniu państwa, które gwarantowało funkcjonariuszowi stabilizację i w zasadzie dożywotnią możliwość korzystania z uprawnień związanych z pełnioną przez niego służbą. Nie ma przy tym znaczenia, czy po tym wygaśnięciu stosunku służbowego, nawiązywany jest z byłym już funkcjonariuszem stosunek pracy w ramach KAS, czy też zmuszony on jest poszukiwać innej pracy. Wygaśnięcie stosunku służbowego i utrata uprawnień stają się bowiem faktem, zaproponowanie zatrudnienia pracowniczego naturalnie pomniejsza negatywne skutki ekonomiczne po stronie funkcjonariusza, powoduje, że nie musi on poszukiwać zatrudnienia, jednak nie powoduje przywrócenia uprawnień związanych ze stosunkiem służbowym. Należy przy tym wyraźnie podkreślić, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego akcentuje się ponadto, że odprawa w służbach mundurowych ma charakter gratyfikacji za wieloletnią służbę dla Rzeczypospolitej Polskiej (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 9 grudnia 2015 r., I PK 1/15, LEX nr 1959540).

Ustawodawca nie dostrzegł wskazanych powyżej skutków zaproponowania i przyjęcia przez funkcjonariusza zatrudnienia na podstawie umowy o pracę na tyle wyraźnie, by przewidzieć expressis verbis prawo do odprawy w tego rodzaju sytuacjach, nie oznacza to jednak, że prawo takie nie przysługuje. Jest to bowiem przypadek, w którym pewna luka legislacyjna może zostać wypełniona przez sięgnięcie do innych (niż językowa) metod wykładni. A w tym akurat przypadku, zarówno wykładnia systemowa, jak i wykładnia celowościowa dokonywane w oparciu o treść przepisów ustaw wprowadzających KAS, jak również uchylanej ustawy o Służbie Celnej, czy w końcu art. 64 ust. 2 Konstytucji RP pozwalają na przyjęcie, że w przypadku wygaśnięcia stosunku służbowego funkcjonariusza Służby Celno-Skarbowej, a następnie nawiązania z nim stosunku pracy na podstawie umowy o pracę zawartą z tą Służbą funkcjonariuszowi przysługuje również odprawa pieniężna na podstawie art. 163 ust. 4 ustawy o Służbie Celnej w związku ze stosowanym odpowiednio art. 170 ust. 1 , 3 i 4 p.w. KAS. Warto bowiem zauważyć, że sytuacja takiego funkcjonariusza nie może być gorsza od sytuacji funkcjonariusza, którego stosunek służbowy wygasł wobec niezaproponowania lub odrzucenia zatrudnienia w formie pracowniczej, podczas gdy obaj Ci funkcjonariusze tracą swój status funkcjonariusza oraz związane z nim uprawnienia. Sam fakt nawiązania stosunku pracowniczego ze KAS nie "polepsza" sytuacji byłego funkcjonariusza na tyle, aby uznać, że wyłącza prawo do odprawy. Wskazać bowiem należy, że jego sytuacja nie różni się zasadniczo od sytuacji funkcjonariusza, który przed wygaśnięciem stosunku służbowego znalazł nową pracę i nawiązał stosunek pracy bezpośrednio po wygaśnięciu stosunku służbowego, a przecież w tym drugim przypadku przysługiwała by mu odprawa na podstawie art. 170 ust. 4 p.w.KAS.

Zgodnie z art. 163 ust. 4 uchylonej ustawy o Służbie Celnej funkcjonariuszowi służby stałej, zwolnionemu ze służby w związku ze zniesieniem lub reorganizacją jednostki organizacyjnej, przysługuje odprawa na zasadach i w wysokości określonych w ust. 1-3 tego artykułu. Przepis ten odnosi się bezpośrednio do zniesienia lub reorganizacji jednostki organizacyjnej, nie zaś do likwidacji i przekształcenia całej Służby, nie budzi jednak wątpliwości Sądu Najwyższego, że w takiej sytuacji, jak będąca podstawą dla rozpatrywanego zagadnienia prawnego, do funkcjonariusza per analogiam znajdzie odpowiednie zastosowanie art. 170 ust. 4 p.w.KAS, który przyznaje świadczenia należne w związku ze zniesieniem lub reorganizacją jednostki w rozumieniu ustawy o Służbie Celnej. Wynika to ze wskazanego powyżej faktu tożsamości sytuacji funkcjonariusza, którego stosunek służbowy wygasł z uwagi na nieprzyjęcie zaproponowanych warunków, jak również z uwagi na ich przyjęcie i nawiązanie w miejsce wygasłego stosunku służbowego, stosunku pracy.

Skoro przesądzono, iż powód nabył prawo do odprawy pieniężnej, zaktualizował się zarzut przedawnienia roszczenia. Kwestia ta budzi wątpliwości i spory w orzecznictwie i rozstrzygana jest niejednolicie.

Na wstępie rozważań wyjaśnić trzeba, iż roszczenia pieniężne związane ze stosunkiem służby są roszczeniami administracyjnymi, mają bowiem źródło w przepisach prawa publicznego. Zgodnie z ogólną zasadą, jeżeli w prawie administracyjnym uregulowano wybraną materię, to brak jest podstaw do stosowania w tym zakresie przepisów prawa cywilnego. Ponieważ materia związana z przedawnieniem roszczeń funkcjonariuszy skarbowych została uregulowana jedynie fragmentarycznie, a dochodzenie roszczeń zostało skierowane na drogę sądową, należy uznać, iż w zakresie nieuregulowanym zastosowanie znajdują przepisy prawa cywilnego i pracy, w tym art. 5 k.c. oraz odpowiadający mu treścią art. 8 k.p.

Zgodnie z art. 252 ust. 1 i 2 KAS roszczenia z tytułu prawa do uposażenia i innych świadczeń oraz należności pieniężnych ulegają przedawnieniu z upływem 3 lat od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne.

Wymagalność roszczenia w znaczeniu przepisów dotyczących przedawnienia należy interpretować odmiennie niż w przypadku przepisów o niewykonaniu zobowiązania w terminie.

Wymagalność roszczenia w rozumieniu zarówno art. 252 ust. 1 i 2 ustawy o KAS, jak i art. 120 k.c. wymaga bowiem świadomości uprawnionego o bezwarunkowym istnieniu roszczenia. Powód pozostawał natomiast w błędzie co do możliwości dochodzenia odprawy wobec braku świadectwa służby określającego jednoznacznie, iż doszło do zwolnienia ze służby. Pomimo zakończenia służby w kwietniu 2017r., aż do dnia 20 grudnia 2023r., tj. do dnia doręczenia świadectwa służby potwierdzającego, iż doszło z dniem 30 kwietnia 2017r. do zwolnienia ze służby, sytuacja prawna powoda była niepewna. Przyznanie przez pozwanego w świadectwie służby, iż doszło w 2017r. do zwolnienia funkcjonariusza, w świadomości powoda było równoznaczne z potwierdzeniem po stronie pozwanego obowiązku wypłaty odprawy pieniężnej. Powód zatem oczekiwał wypłaty odprawy pieniężnej w następstwie wydania sprostowanego świadectwa służby. Zaznaczyć należy, iż obowiązek wydania prawidłowego świadectwa służby oraz wypłaty odprawy pieniężnej w związku z reorganizacją jednostki powstaje z mocy prawa bez konieczności kierowania do kierownika jednostki jakiegokolwiek wezwania, lub podejmowania jakiejkolwiek czynności.

Okoliczność ta uzasadnia przyjęcie, iż dopiero data 20 grudnia 2023r. (wystawienie sprostowanego świadectwa służby) wyznaczyła początek biegu 3 – letniego terminu przedawnienia.

Ponieważ powód wniósł pozew przed upływem terminu przedawnienia, uznać należy, iż termin przedawnienie nie upłynął. Bieg terminu przedawnienia roszczeń administracyjnoprawnych, dla których zastrzeżono drogę sądową, przerywa się wszakże przez każdą czynność zmierzającą do zaspokojenia roszczenia podjętą przed sądem – organem uprawnionym do rozstrzygania o zasadności roszczenia. Oceny tej nie zmienia fakt, iż bieg przedawnienia roszczeń o wypłatę odprawy przerywa również poprzedzająca wystąpienie z pozwem każda czynność podjęta przed dyrektorem właściwej jednostki zmierzająca do ustalenia prawa do odprawy. Ustawodawca niekonsekwentnie uregulował bieg terminu przedawnienia roszczeń administracyjnoprawnych. Z jednej strony otworzył sądową drogę do dochodzenia roszczenia o odprawę, a z drugiej strony wprowadził regulację o przerwie biegu terminu przedawnienia przez każda czynność podjętą przed dyrektorem. Regulacja administracyjnoprawna nie wyklucza możliwości zastosowania art. 123 k.p.c.

Gdyby uznać jednakże, iż upłynął w dniu 30 kwietnia 2020r. termin przedawnienia roszczenia o odprawę, w ocenie Sądu, w okolicznościach sprawy skorzystanie z zarzutu przedawnienia należy ocenić jako nadużycie prawa.

Skarb Państwa – strona stosunku służby, jako ustawodawca, winien odpowiadać za jakość, konstytucyjność oraz rzetelność legislacji. Niezależnie od tego z jakich przyczyn doszło do pominięcia prawodawczego przy reformie administracji państwowej, skutkującego lawiną spraw sądowych, za skutki tychże zaniechań odpowiedzialność powinien ponosić nie kto inny jak Skarb Państwa. Dopiero orzecznictwo, początkowo niejednolite, z czasem jednakże wypełniające lukę prawodawczą w drodze prokonstytucyjnej wykładni przepisów ustawowych, w poszczególnych sprawach naprawiało zaniechanie ustawodawcy. W tym stanie rzeczy, nie sposób czynić zarzut funkcjonariuszom, których stosunek służby wygasł na skutek przekształcenia w stosunek pracy, że dopiero po wielu latach od ustania służby wystąpili do sądu z pozwem. Skorzystanie z zarzutu przedawnienia w tych okolicznościach ocenić należy jako sprzeczne z zasadami współżycia społecznego oraz zasadami i wartościami konstytucyjnymi.

Luka prawna w regulacji ustaw reformujących w 2017r. administrację celno – skarbową spowodowała wprowadzenie w błąd funkcjonariuszy o przysługujących im prawach oraz sytuacji prawnej. Liczne procesy w skali całego kraju oraz kształtujące się na przestrzeni kilku lat orzecznictwo sądów powszechnych znajdujące wyraz w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 6 lutego 2024r. w sprawie III PZP 2/23, wyprowadzały uprawionych funkcjonariuszy z błędu co do ich sytuacji prawnej.

Mając zatem na uwadze powyższe, a nadto postawę pozwanego Skarbu Państwa wobec funkcjonariuszy w kwestii chociażby kilkuletnich opóźnień w wydawaniu świadectw służby z jednoznacznymi wpisami o zwolnieniu ze służby w 2017r., zarzut przedawnienia podniesiony prze pozwana nie zasługiwał na uwzględnienie.

O odsetkach orzeczono na mocy art. 165 ust. 4 ustawy o Służbie Celnej z dnia 27.08.2009r. (art. 252ust. 4 ustawy o KAS).