Od umowy można odstąpić, gdy przewiduje to sama umowa — umowne prawo odstąpienia z oznaczonym terminem — albo gdy pozwala na to ustawa, przede wszystkim przy zwłoce kontrahenta w wykonaniu zobowiązania z umowy wzajemnej. Odstąpienie działa wstecz: umowę uważa się za niezawartą, a strony zwracają sobie świadczenia.
Umowne prawo odstąpienia
Strony mogą zastrzec w umowie, że jednej z nich lub obu będzie przysługiwać prawo odstąpienia. Kodeks cywilny wymaga, aby takie zastrzeżenie wskazywało termin, w którym z prawa można skorzystać — zastrzeżenie bezterminowe jest nieważne. Odstąpienie wykonuje się przez oświadczenie złożone drugiej stronie.
Odmianą jest odstępne: strony ustalają, że odstąpienie jest skuteczne tylko za jednoczesną zapłatą oznaczonej sumy.
Ustawowe odstąpienie przy zwłoce
Najczęstsza podstawa ustawowa dotyczy umów wzajemnych. Jeżeli kontrahent dopuszcza się zwłoki w wykonaniu zobowiązania, druga strona może wyznaczyć mu odpowiedni dodatkowy termin z zagrożeniem, że po jego bezskutecznym upływie będzie uprawniona do odstąpienia. Dopiero upływ tego terminu otwiera drogę do odstąpienia.
Wyznaczenie dodatkowego terminu nie jest konieczne, gdy uprawnienie do odstąpienia na wypadek niewykonania w ściśle określonym terminie zastrzeżono w umowie, albo gdy wykonanie po terminie nie miałoby dla drugiej strony znaczenia ze względu na właściwości zobowiązania lub zamierzony cel umowy znany kontrahentowi.
Inne podstawy i skutki odstąpienia
Ustawa przewiduje też odstąpienie w innych sytuacjach: przy niemożliwości świadczenia, z tytułu rękojmi za wady rzeczy sprzedanej lub dzieła — gdy wada jest istotna — a przy umowie o dzieło także w razie opóźnienia z rozpoczęciem lub wykończeniem dzieła.
Skutek odstąpienia jest co do zasady wsteczny: umowę uważa się za niezawartą. Strony zwracają sobie to, co świadczyły, a strona odstępująca może żądać naprawienia szkody wynikłej z niewykonania zobowiązania. Przy świadczeniach ciągłych lub podzielnych odstąpienie może dotyczyć tylko części niewykonanej.
Odstąpienie a wypowiedzenie
Odstąpienia nie należy mylić z wypowiedzeniem. Wypowiedzenie kończy umowę na przyszłość i jest typowe dla zobowiązań ciągłych, jak najem czy stała obsługa. Odstąpienie niweczy umowę od początku. Wybór właściwej instytucji i zachowanie wymogów formalnych — wezwania, terminy, forma oświadczenia — decydują o skuteczności, dlatego przy istotnych kontraktach warto działać z pomocą prawnika.
Podstawa prawna
Opracowanie: zespół Prawnet, na podstawie publicznych aktów prawnych (Dz.U., M.P.). To ogólna informacja prawna, nie porada — w indywidualnej sprawie skonsultuj się ze specjalistą.