Podstawową konsekwencją jest decyzja o zobowiązaniu do powrotu wydawana przez Straż Graniczną, zwykle z terminem dobrowolnego wyjazdu i zakazem ponownego wjazdu do Polski lub strefy Schengen na określony czas. Możliwa jest też grzywna, a przy niewykonaniu decyzji — powrót przymusowy. W niektórych sytuacjach pobyt da się jeszcze zalegalizować.
Kiedy pobyt jest nielegalny
Pobyt staje się nielegalny, gdy cudzoziemiec przebywa w Polsce bez ważnego tytułu: po upływie wizy lub ruchu bezwizowego, po wygaśnięciu zezwolenia pobytowego, po ostatecznej decyzji odmownej albo po przekroczeniu granicy wbrew przepisom. Nielegalny może być także pobyt osoby, która formalnie ma wizę, ale wykorzystuje ją niezgodnie z celem.
Kontrolę legalności pobytu prowadzi przede wszystkim Straż Graniczna — podczas kontroli granicznych, kontroli legalności zatrudnienia i działań na terytorium kraju.
Zobowiązanie do powrotu i zakaz wjazdu
Głównym skutkiem nielegalnego pobytu jest decyzja o zobowiązaniu cudzoziemca do powrotu. Co do zasady określa ona termin dobrowolnego wyjazdu; jego dotrzymanie jest istotne, bo powrót dobrowolny łagodzi dalsze skutki. Jeżeli cudzoziemiec nie wyjedzie w terminie albo zachodzą okoliczności szczególne, decyzja może zostać wykonana przymusowo.
Z decyzją wiąże się orzeczenie zakazu ponownego wjazdu na terytorium Polski — lub Polski i innych państw strefy Schengen — na okres zależny od podstawy decyzji, przy czym najdłuższe zakazy dotyczą m.in. względów bezpieczeństwa. Dane osoby objętej zakazem trafiają do wykazu osób niepożądanych i do systemu SIS. Za sam nielegalny pobyt grozi ponadto grzywna, a osobne sankcje dotyczą nielegalnej pracy.
Furtki: legalizacja, ochrona i pomoc prawna
Nielegalny pobyt nie zawsze kończy się wyjazdem. Decyzji o zobowiązaniu do powrotu nie wydaje się m.in. wobec osób, którym udzielono ochrony międzynarodowej lub zgody na pobyt ze względów humanitarnych albo na pobyt tolerowany — te formy chronią osoby, których powrót naruszałby ich podstawowe prawa. W toku postępowania bada się też sytuację rodzinną i dobro dziecka.
W niektórych przypadkach możliwa jest jeszcze legalizacja, np. wniosek pobytowy oparty na więzi rodzinnej z obywatelem polskim. Od decyzji o zobowiązaniu do powrotu przysługuje odwołanie w krótkim terminie, dlatego po jej otrzymaniu warto niezwłocznie skontaktować się z prawnikiem imigracyjnym lub organizacją pomagającą cudzoziemcom.
Podstawa prawna
Opracowanie: zespół Prawnet, na podstawie publicznych aktów prawnych (Dz.U., M.P.). To ogólna informacja prawna, nie porada — w indywidualnej sprawie skonsultuj się ze specjalistą.