descriptionTreść orzeczenia

Uzasadnienie

Decyzją z dnia 19 listopada 2025 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w U. stwierdził, że J. M. pobrał nienależnie świadczenia za okres od 1 grudnia 2024 r. do 31 sierpnia 2025 r. w łącznej kwocie 8 953,53 zł z tytułu emerytury. Nadpłata powstała z powodu nieprzekazania środków ze świadczenia emerytalnego do masy upadłości. Organ rentowy uznał, że pomimo ciążących na J. M. zobowiązaniach, ubezpieczony nie przekazał części otrzymywanego świadczenia do masy upadłości, rozporządzał majątkiem w postaci wypłacanego świadczenia emerytalnego, czym przyczyniał się do uszczuplenia masy upadłości; zgodnie z wezwaniem syndyka Zakład zrealizował obowiązek wpłaty części świadczenia ubezpieczonego do masy upadłości. Stąd zdaniem organu, uzasadnione jest żądanie zwrotu nienależnie pobranego przez ubezpieczonego świadczenia. Zakład wskazał przy tym, że nienależnie pobrane świadczenie należy wpłacić na rachunek (...) Oddziału w U. w terminie miesiąca od daty doręczenia decyzji.

(decyzja z dnia 19 listopada 2025 r. - k. 40 pliku II akt ZUS)

J. M., reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika złożył odwołanie od przedmiotowej decyzji.

Zaskarżonej decyzji zarzucił:

1. naruszenie przepisu prawa materialnego, tj. art. 138 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, polegające na niewłaściwym jego zastosowaniu poprzez uznanie, iż w niniejszej sprawie zachodzą podstawy do dochodzenia zwrotu nienależnie pobranych świadczeń;

2. naruszenie przepisu prawa materialnego, tj. art. 75 ust. 1 Prawo upadłościowe poprzez niewłaściwą wykładnię polegającą na uznaniu, iż upadły tracąc prawo zarządu mieniem wchodzącym do masy upadłości ma możliwość zastosowania się do obowiązku nałożonego na podstawie przedmiotowej decyzji.

W konsekwencji wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

(odwołanie - k. 3-4 verte)

W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy wniósł o jego oddalenie, wywodząc, jak w treści zaskarżonej decyzji. (odpowiedź na odwołanie - k. 14-15)

Na rozprawie w dniu 25 czerwca 2026 r. poprzedzającej wydanie wyroku pełnomocnik wnioskodawcy poparł odwołanie, natomiast pełnomocnik organu rentowego wniósł o jego oddalenie. (stanowiska końcowe stron e-protokół rozprawy z dnia 25 czerwca 2026 r. 00:01:51 - 00:08:11 - płyta CD k. 43)

Syndyk masy upadłości ubezpieczonego nie zajął stanowiska w sprawie, przy czym prawidłowo powiadomiony, nie stawił się na wyznaczony termin rozprawy. (bezsporne)

Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:

J. M., ur. (...), w dniu 9 października 2024 r. złożył w organie rentowym wniosek o emeryturę. (wniosek o emeryturę - k. 1-3 verte pliku II akt ZUS)

Postanowieniem z dnia 28 października 2024 r., sygn. akt (...), Sąd Rejonowy dla Łodzi-Śródmieścia w Łodzi, XIV Wydział Gospodarczy ds. Upadłościowych i Restrukturyzacyjnych ogłosił upadłość J. M. jako osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej. W dniu 5 listopada 2024 r. (data wpływu) syndyk masy upadłości ubezpieczonego poinformował o powyższym organ rentowy, wzywając do zgłoszenia wierzytelności. (postanowienie z dnia 28 października 2024 r. - k. 3 - 4 pliku (...) akt ZUS, pismo syndyka masy upadłości z dnia 5 listopada 2024 r. - k. 1 pliku I akt ZUS)

Pismem z dnia 13 listopada 2024 r. (data nadania) organ rentowy poinformował syndyka masy upadłości, że nie może zrealizować zawiadomienia dotyczącego J. M., ponieważ obejmuje tylko wierzytelność istniejącą i przysługującą dłużnikowi na podstawie określonego stosunku prawnego. Podstawę taką stanowi decyzja Zakładu przyznająca świadczenie i ustalająca jego wysokość wydaną co do zasady na podstawie wniosku osoby zainteresowanej o przyznanie tego świadczenia. Na dzień złożenia zawiadomienia przez syndyka, tj. 5 listopada 2024 r. prawo do świadczenia jeszcze nie istniało/nie było ustalone. (pismo ZUS z dnia 13 listopada 2024 r. - k. 10 pliku (...) akt ZUS)

Decyzją z dnia 22 listopada 2024 r. organ rentowy przyznał ubezpieczonemu prawo do emerytury od 7 listopada 2024 r., tj. od daty osiągnięcia wieku emerytalnego, zawieszając jej wypłatę z uwagi na kontynuowanie zatrudnienia. Decyzja została skierowana wyłącznie do ubezpieczonego. (decyzja z dnia 22 listopada 2024 r. - k. 22-23 pliku II akt ZUS)

Decyzją z dnia 6 grudnia 2024 r. w związku z ustaniem stosunku pracy organ rentowy podjął wypłatę emerytury ubezpieczonego od 7 listopada 2024 r. Decyzja została skierowana wyłącznie do ubezpieczonego. (decyzja z dnia 6 grudnia 2024 r. - k. 33 pliku II akt ZUS)

Wnioskodawca w okresie od 1 grudnia 2024 r. do 31 sierpnia 2025 r. pobierał świadczenie emerytalne w pełnej wysokości. (bezsporne)

Pismami, które wpłynęły do Zakładu w dniach: 21 sierpnia 2025 r., 23 września 2025 r. i 24 września 2025 r. syndyk masy upadłości wniósł o dokonywanie potrąceń z emerytur ubezpieczonego do masy upadłości oraz zwrot środków już wypłaconych wnioskodawcy. Syndyk podkreślał, iż jest to kolejna powtarzająca się sytuacja, gdy ZUS nie dopełnia obowiązków dokonywania zajęć na rzecz masy upadłości, mając wiedzę i informację wprost od syndyka o istniejącym zajęciu. (pisma syndyka masy upadłości z dnia 21 sierpnia 2025 r. - k. 15-16 pliku (...) akt ZUS, z dnia 23 września 2025 r. - k. 29-30 pliku I akt ZUS, z dnia 24 września 2025 r. - k. 32-33 pliku I akt ZUS)

W odpowiedzi na pierwsze z wymienionych pism organ rentowy wyjaśnił syndykowi masy upadłości, że w dniu 9 października 2024 r. ubezpieczony złożył wniosek o emeryturę, we wniosku tym poinformował, że nie rozwiązał umowy o pracę i nadal pozostaje w zatrudnieniu. Decyzją z dnia 22 listopada 2024 r. ZUS przyznał wnioskodawcy świadczenie emerytalne od dnia 7 listopada 2024 r., tj. od osiągnięcia wieku emerytalnego. Jednocześnie w związku z informacją o kontynuowaniu zatrudnienia - ZUS dokonał wyliczenia emerytury w kwocie zaliczkowej i z urzędu na podstawie art. 103a ustawy emerytalnej zawiesił wypłatę emerytury. W dniu 28 listopada 2024 r. wnioskodawca złożył wniosek podjęcie wypłaty emerytury na skutek ustania zatrudnienia (rozwiązania umowy o pracę). Wnioskodawca nie poinformował ZUS o ogłoszonej upadłości konsumenckiej. Kolejną decyzją z dnia 6 grudnia 2024 r. organ poinformował ubezpieczonego o podjęciu wypłaty przyznanej emerytury. Pierwsza wypłata świadczenia emerytalnego została przekazana ubezpieczonemu w dniu 13 grudnia 2024 r. w kwocie 5758,55 zł (netto). Miesięczna wysokość emerytury ubezpieczonego wynosiła od 1 stycznia 2025 r. do 28 lutego 2025 r. - 3838,60 zł brutto, 3332,13 zł netto, od 1 marca 2025 r. do 31 sierpnia 2025 r. - 4049,72 zł brutto, 3499,25 zł netto.

Zdaniem organu nie mógł on zastosować się do zawiadomienia syndyka masy upadłości z dnia 28 października 2024 r., w którym syndyk poinformował Zakład o ogłoszeniu upadłości wnioskodawcy i dokonał zajęcia świadczenia emerytalnego ubezpieczonego. W dniu otrzymania w/w pisma upadły nie miał bowiem jeszcze przyznanego świadczenia emerytalnego, a z wiedzy ZUS wynikało, że nadal pozostaje w stosunku pracy. Dokonywanie potrąceń z niezrealizowanego świadczenia emerytalnego nie było więc możliwe. Natomiast opracowując wniosek o emeryturę ubezpieczonego w listopadzie 2024 r. i dokonując jej wypłaty w grudniu 2024 r. organ uznał, że powinien otrzymać od syndyka aktualne zajęcie do przyznanego, istniejącego i faktycznie należnego upadłemu świadczenia emerytalnego. Niezwłocznie po otrzymaniu pisma syndyka z 17 sierpnia 2025 r. (wpływ 21 sierpnia 2025 r.) o zajęciu świadczenia emerytalnego ubezpieczonego wdrożone zostaną potrącenia do masy upadłości, będzie to możliwe od 20 września 2025 r., tj. od najniższego terminu świadczenia.

(pismo ZUS z dnia 11 września 2025 r. - k. 27-27 verte)

W trakcie rozmowy telefonicznej z ubezpieczonym przeprowadzonej przez ZUS w dniu 10 września 2025 r. ustalono, że nie przekazywał on żadnych kwot syndykowi. Ponadto wnioskodawca zobowiązał się przyjść do placówki i złożyć oświadczenie w powyższej sprawie. (notatka służbowa - k. 28 pliku (...) akt ZUS)

Ostatecznie jednak, pomimo dwukrotnego wezwania przez organ rentowy, wnioskodawca odmówił złożenia wyjaśnień w tej kwestii. (wezwania wraz z potwierdzeniami odbiorów - k. 35-39 verte pliku (...) akt ZUS, protokół - k. 40 pliku I akt ZUS)

Od 1 września 2025 r. Zakład rozpoczął dokonywanie potrąceń z emerytury ubezpieczonego do masy upadłości w kwocie 25% świadczenia brutto. Ponadto syndykowi wypłacono w dniu 6 listopada 2025 r. 8953,53 zł jako kwotę, która powinna zostać przekazana do masy upadłości za okres od 1 grudnia 2024 r. do 31 sierpnia 2025 r. (informacja o potrąceniach - k. 44 pliku (...) akt ZUS, wniosek o uregulowanie innych opłat - k. 46 pliku I akt ZUS)

W dniu 19 listopada 2025 r. organ rentowy wydał zaskarżoną decyzję. (decyzja z dnia 19 listopada 2025 r. - k. 40 pliku II akt ZUS)

Powyższy stan faktyczny Sąd Okręgowy ustalił w oparciu o dokumenty znajdujące się w aktach sprawy. Dokumenty te nie były kwestionowane w toku postępowania sądowego przez żadną ze stron, a zatem stanowią wiarygodne źródło dowodowe.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje

W świetle zebranego w sprawie materiału dowodowego odwołanie ubezpieczonego zasługuje na uwzględnienie.

Na wstępie wskazać należy, że zgodnie z dyspozycją art. 138 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 1749 z późn. zm., dalej: ustawa emerytalna, ustawa o emeryturach i rentach z FUS) osoba, która nienależnie pobierała świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu, przy czym za nienależnie pobrane świadczenia w rozumieniu ust. 1 uważa się:

1) świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo wstrzymanie wypłaty świadczeń w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania;

2) świadczenia przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą świadczenia (ust. 2 cyt. przepisu).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego dotyczącym problematyki zwrotu nienależnie pobranych świadczeń na tle ww. przepisu zgodnie przyjmuje się, że organ rentowy może domagać się zwrotu nienależnie pobranego świadczenia jedynie wówczas, gdy ubezpieczonemu można przypisać złą wolę. Obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy przede wszystkim osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń. Wypłacenie świadczenia w sposób, na który nie miała wpływu wina (zła wola) świadczeniobiorcy, nie uzasadnia, natomiast powstania po stronie osoby ubezpieczonej obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia ( tak: wyrok Sądu Najwyższego z 4 września 2007 r., (...) UK 90/07, OSNP 2008 nr 19-20, poz. 301, wyrok Sądu Najwyższego z 25 stycznia 2022 r. III USKP 107/21, LEX nr 3352125).

Zwrotowi podlega wyłącznie świadczenie nienależnie pobrane (a nie nienależnie otrzymane), czyli takie, które zostało wypłacone na skutek świadomego wprowadzenia w błąd organu rentowego (por. wyrok SA w Białymstoku z 7.05.2013 r., III AUa 1094/12, LEX nr 1316148).

Sam tylko brak prawa do świadczenia nie jest samoistną przesłanką uzasadniającą obowiązek zwrotu świadczenia na podstawie art. 138 ust. 2 pkt 1 ustawy emerytalnej (por. wyrok SA w Lublinie z 26.03.2025 r., III AUa 658/24, LEX nr 3861402).

Również w doktrynie podkreśla się, że zarzut pobrania nienależnego świadczenia z ubezpieczenia społecznego może być podniesiony tylko wobec osoby, która otrzymała świadczenie bezpodstawnie i to tylko wówczas, gdy osoba ta miała świadomość, że wypłacone świadczenie jej się nie należy (B. Gudowska: Zwrot nienależnie pobranych świadczeń z ubezpieczeń społecznych - część 1, (...) 2011 nr 7, s. 18, część 2, (...) 2011 nr 8 s. 28).

Natomiast zgodnie z art. 62 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 913, dalej: Prawo upadłościowe) w skład masy upadłości wchodzi majątek należący do upadłego w dniu ogłoszenia upadłości oraz nabyty przez upadłego w toku postępowania upadłościowego, z wyjątkami określonymi w art. 63-67a.

W myśl art. 75 ust. 1 Prawa upadłościowego z dniem ogłoszenia upadłości upadły traci prawo zarządu oraz możliwość korzystania z mienia wchodzącego do masy upadłości i rozporządzania nim.

Stosownie do treści art. 78 Prawa upadłościowego spełnienie świadczenia do rąk upadłego dokonane po obwieszczeniu o ogłoszeniu upadłości w Rejestrze nie zwalnia z obowiązku spełnienia świadczenia do masy upadłości, chyba że równowartość świadczenia została przekazana przez upadłego do masy upadłości.

Zgodnie zaś z treścią art. 141a ustawy emerytalnej w razie wystąpienia syndyka z roszczeniem o przekazywanie świadczeń należnych upadłemu od Zakładu do masy upadłości - przekazaniu podlega część świadczenia, pozostała po odliczeniu składki na ubezpieczenie zdrowotne oraz zaliczki i innych należności z tytułu podatku dochodowego od osób fizycznych, dokonaniu potrąceń, o których mowa w art. 139 ust. 1 pkt 1-2a i 4, ustalona w wysokości nie wyższej niż 25% świadczenia przed odliczeniem miesięcznej zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych oraz składki na ubezpieczenie zdrowotne, z zachowaniem kwoty, o której mowa w art. 141 ust. 1 pkt 2 i ust. 1a.

Przenosząc powyższe rozważania prawne na grunt sprawy niniejszej stwierdzenia wymaga, że w ocenie Sądu Okręgowego, wbrew twierdzeniom organu rentowego, J. M. nie pobrał nienależnie świadczenia za okres od 1 grudnia 2024 r. do 31 sierpnia 2025 r. w łącznej kwocie 8.953,53 zł z tytułu emerytury i nie jest zobowiązany do zwrotu tego świadczenia Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddziałowi w U..

Przede wszystkim zauważenia wymaga, iż w dniu 5 listopada 2024 r. syndyk masy upadłości poinformował organ rentowy o ogłoszeniu przez Sąd Rejonowy dla Łodzi - Śródmieścia w Łodzi upadłości J. M. jako osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej. W chwili nadesłania tego pisma ubezpieczony złożył już w organie rentowym wniosek o emeryturę. Uznać zatem należy, że Zakład był w trakcie rozpatrywania przedmiotowego wniosku. W dniu 22 listopada 2024 r. organ rentowy przyznał ubezpieczonemu prawo do emerytury od 7 listopada 2024 r., tj. od daty osiągnięcia wieku emerytalnego, zawieszając jej wypłatę z uwagi na kontynuowanie zatrudnienia. Następnie decyzją z dnia 6 grudnia 2024 r. w związku z ustaniem stosunku pracy organ rentowy podjął wypłatę emerytury ubezpieczonego od 7 listopada 2024 r. Obie te decyzje zostały wysłane wyłącznie ubezpieczonemu.

Co natomiast bezsporne, ZUS nie dokonał zajęć na rzecz masy upadłości wnioskodawcy, mimo że organ został powiadomiony o upadłości skarżącego prawidłowo i w odpowiednim terminie, mając czas na reakcję, tuż przed wydaniem decyzji emerytalnych, już po złożeniu wniosku o przyznanie świadczenia emerytalnego przez odwołującego.

Jednocześnie, chociaż Zakład miał wiedzę o ogłoszeniu upadłości ubezpieczonego, to nie przesłał do syndyka ani odpisów decyzji dotyczących przyznania skarżącemu prawa do emerytury, ani nawet informacji o ich wydaniu.

Tym samym Zakład posiadał wszystkie niezbędne informacje, żeby podjąć stosowne działania w sprawie ubezpieczonego, jednak tego nie uczynił, pozostając całkowicie biernym. Zaznaczyć przy tym również należy, że informacje o upadłości są jawne.

Brak jest przy tym podstaw do oczekiwania od ubezpieczonego, że będzie posiadał rozległą wiedzę dotyczącą postępowania upadłościowego i będzie sam w stanie ocenić, czy organ rentowy dokonywał odpowiednich potrąceń. Skarżący, działając w zaufaniu do organu państwowego miał prawo uznać, że otrzymuje emeryturę w prawidłowej wysokości. Skarżący nie był świadomy, że świadczenie wypłacane w okresie od 1 grudnia 2024 r. do 31 sierpnia 2025 r. w pewnej części nie powinno być mu przekazywane. Nie sposób tu mówić o jakimkolwiek wprowadzeniu organu rentowego w błąd, ani o złej wierze odwołującego. Skarżący miał prawo domniemywać, że wszelkie potrącenia i przekierowania środków do masy upadłości będą przebiegać w prawidłowy sposób. Brak jest zatem podstaw do domagania się od ubezpieczonego zwrotu świadczenia emerytalnego w wysokości 8953,53 zł, ponieważ nie można przyjąć, że zostało ono nienależnie pobrane.

Jednocześnie nie można tracić z pola widzenia, że upadły z dniem ogłoszenia upadłości, a więc od 28 października 2024 r., utracił prawo zarządu swoim majątkiem na rzecz syndyka masy upadłości. Od tego dnia nie może rozporządzać samodzielnie swoim majątkiem. Nie jest zatem uprawniony, z punktu widzenia obecnie obowiązujących przepisów prawa, do dysponowania środkami finansowymi, w takiej wysokości, jakiej dotyczy zaskarżona decyzja organu rentowego.

Innymi słowy, upadły, tracąc prawo do zarządu mieniem wchodzącym do masy upadłości nie ma nawet możliwości zastosować się do obowiązku nałożonego na podstawie zaskarżonej decyzji.

Reasumując uznać należy, iż decyzja organu rentowego nie jest prawidłowa.

Kierując się wskazaną argumentacją Sąd Okręgowy na podstawie art. 477 14 § 2 k.p.c. zmienił zaskarżoną decyzję, o czym orzekł, jak w sentencji wyroku.

SSO Paulina Kuźma