descriptionTreść orzeczenia

Sygn. akt III AUa 1223/23

Wyrok w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej

Dnia 16 czerwca 2025 r.

Sąd Apelacyjny w Gdańsku III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w składzie:

Przewodniczący: SSA Iwona Krzeczowska – Lasoń

SSA Iwona Krzeczowska – Lasoń

Uzasadnienie

Decyzją z dnia 11 kwietnia 2023 r. o rocznym rozliczeniu emerytury w związku z osiągniętym w 2022 r. przychodem Dyrektor Wojskowego Biura Emerytalnego w B., działając na podstawie art. 40 i art. 48 ust. 2 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin (tekst jednolity: Dz. U. z 2022 r., poz. 2528 z późn. zm.: dalej jako ustawa zaopatrzeniowa) dokonał zwrotu I. W. nadpłaconych zaliczek w wysokości 0,06 zł.

W odwołaniu od decyzji ubezpieczony wniósł o zmianę decyzji Dyrektora Wojskowego Biura Emerytalnego w B. z 11 kwietnia 2023 r. i ustalenie, że nie podlega potrąceniu z emerytury wojskowej I. W. kwota 12.484,04 zł oraz zasądzenie od Dyrektora Wojskowego Biura Emerytalnego w B. na rzecz I. W. kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych wraz z odsetkami zgodnie z art. 98 § 1 1 k.p.c.

W odpowiedzi na odwołanie pozwany wniósł o oddalenie odwołania.

Sąd Okręgowy w Bydgoszczy wyrokiem z dnia 28 sierpnia 2023 r. (VI U 1006/23) zmienił zaskarżoną decyzję stwierdzając, że nie podlega potrąceniu z emerytury wojskowej I. W. kwota 12 484,04 zł (pkt 1) oraz zasądził od organu rentowego na rzecz ubezpieczonego I. W. kwotę 180 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego (pkt 2).

Sąd Okręgowy ustalił, że ubezpieczonego I. W. łączy kontrakt z (...) w B., na mocy którego w okresie od 1 grudnia 2019 r. wykonuje pracę na stanowisku technika z miesięcznym wynagrodzeniem ustalonym, jak dla 3 stopnia B-4 NATO, z zastrzeżeniem podwyżek wynagrodzenia, zgodnie z przepisami rozporządzenia NATO ds. Personelu Cywilnego. Od uposażenia ubezpieczonego z NATO nie są odprowadzane żadne składki. W 2022 r. ubezpieczony uzyskał wynagrodzenie przekraczające 130% przeciętnego wynagrodzenia.

Sąd stwierdził, że powyższy stan faktyczny nie był między stronami sporny, a powstały spór miał wyłącznie charakter sporu prawnego i sprowadzał się do oceny, czy art. 40 ust. 1 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych i ich rodzin ma zastosowanie do przychodu osiągniętego przez I. W. z tytułu umowy zawartej z (...) ( (...)), tj. (...)mieszczącym się w B. w imieniu Grupy (...) ( (...)).

W myśl art. 40 ust. 1 ww. ustawy w razie osiągania przychodu z tytułu działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego, emerytura lub renta inwalidzka ulega zmniejszeniu na zasadach określonych w przepisach art. 104 ust. la-6, ust. 8 pkt 1 i 2 oraz ust. 9 i 10 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, nie więcej jednak niż o 25% wysokości tej emerytury lub renty inwalidzkiej, z zastrzeżeniem ust. 2 i 3. W razie osiągania przychodu, określonego w ust. 1, w kwocie przekraczającej 130% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia za kwartał kalendarzowy, ostatnio ogłoszonego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego, kwota emerytury lub renty inwalidzkiej ulega zmniejszeniu o 25% jej wysokości (art. 40 ust. 3 ww. ustawy).

Wyżej cytowany przepis normuje przesłankę nakazującą zmniejszenie świadczenia, którą to przesłanką jest „osiąganie przychodu z tytułu działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego” (co ma zastosowanie również do osób osiągających przychód z tytułu działalności wykonywanej za granicą).

W przedmiotowej sprawie kluczowym było rozważenie czy przychód z zatrudnienia na podstawie umowy o pracę zawartej na podstawie umowy (...) stanowi „przychód z tytułu działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego” w rozumieniu art. 40 ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym.

Rozpoznając przedmiotową sprawę Sąd Okręgowy miał na uwadze, iż w analogicznej sprawie dotyczącej ubezpieczonego S. K., a której przedmiotem było rozliczenie emerytury w związku z osiągnięciem przychodu przez S. K. z tytułu umowy zawartej z (...)( (...)), tj. (...) mieszczącym się w B. w imieniu (...) ( (...)) za rok 2020, zapadł prawomocny wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 8 marca 2023 r. (sygn. akt III AUa 1207/22). Sąd Okręgowy w Bydgoszczy rozpoznając przedmiotową sprawę podzielił argumentację prawną Sądu Apelacyjnego w Gdańsku, przedstawioną w przywołanym wyżej wyroku.

Nadto Sąd Okręgowy w swoich rozważaniach miał na uwadze stanowisko Sąd Najwyższy wyrażone w uchwale z 23 maja 2017 r. (III UZP 4/17, OSNP 2017/11/148), w której Sąd Najwyższy stwierdził, że w przeciwieństwie do ustawy emerytalnej, w ustawie o zaopatrzeniu emerytalnym brak definicji "działalności podlegającej ubezpieczeniu społecznemu" (w art. 104 ust. 2 i ust. 3 ustawy emerytalnej stwierdza się, że za tego rodzaju działalność uważa się "zatrudnienie, służbę lub inną pracę zarobkową albo prowadzenie pozarolniczej działalności" oraz "osiąganie przychodu z tytułu działalności wykonywanej za granicą"). Jest to o tyle istotne, że odesłanie w art. 40 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych tylko do zasad zmniejszania nakazuje postawienie pytania, czy definicję „przychodu z tytułu działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego” wynikającą z art. 104 ust. 2 i 3 ustawy emerytalnej ustawy emerytalnej można stosować na gruncie ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych.

Podstawowy problem prawny sprowadza się jednak do tego, że obowiązek ubezpieczenia społecznego (w zakresie ubezpieczenia emerytalno-rentowego) został uregulowany w art. 6 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (dalej jako: ustawa systemowa) i obejmuje dokładnie wskazane tam tytuły do ubezpieczenia społecznego. Natomiast art. 104 ust. 2 i ust. 3 ustawy emerytalnej definiuje samodzielnie "działalność podlegającą obowiązkowi ubezpieczenia społecznego" stwierdzając, że jest to zatrudnienie, służba lub inna praca zarobkowa oraz przychód z tytułu działalności osiąganej za granicą. Nie ma zatem zgodności pomiędzy art. 104 ust. 1, 2 i 3 a regulacjami ustawy systemowej dotyczącymi podlegania ubezpieczeniu. Nie jest zatem tak, że między sformułowaniem „przychód z tytułu działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego" w rozumieniu art. 40 ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych a tożsamym wyrażeniem w art. 104 ust. 1 ustawy emerytalnej można postawić znak równości (ibidem).

Sąd Najwyższy wskazał dalej, że punktem wyjścia powinna być wykładnia wyrażenia „przychodu z tytułu działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego" w rozumieniu art. 40 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej. Z językowego, jak i systemowego punktu widzenia nie ulega wątpliwości, że chodzi przede wszystkim o te rodzaje aktywności, które zostały ujęte w art. 6 ust. 1 ustawy systemowej.

Jak wskazał Sąd Okręgowy, wnioskodawca I. W. i (...) ( (...)) zawarli umowę o pracę, zgodnie z którą ubezpieczony zatrudniony został u tego pracodawcy w okresie od 1 grudnia 2019 r. Podmioty powyższe łączyła zatem umowa, która może być zakwalifikowana jako umowa o pracę, której wykonywanie stanowi działalność podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego. Osiągany z tego tytułu przychód mógłby zatem zostać uznany za przychód w rozumieniu art. 4 pkt 9 ustawy systemowej. W regulacji tej za przychód uznaje się bowiem "przychody w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych z tytułu: zatrudnienia w ramach stosunku pracy, pracy nakładczej, służby, wykonywania mandatu posła lub senatora, wykonywania pracy w czasie odbywania kary pozbawienia wolności lub tymczasowego aresztowania, pobierania zasiłku dla bezrobotnych, świadczenia integracyjnego i stypendium wypłacanych bezrobotnym oraz stypendium sportowego, a także z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności oraz umowy agencyjnej lub umowy zlecenia, jak również z tytułu współpracy przy tej działalności lub współpracy przy wykonywaniu umowy". Nie powinno więc ulegać wątpliwości, że w przypadku braku innych regulacji, przychód z umowy o pracę zawartej z (...) podlegałby składce na ubezpieczenie społeczne. Byłby to zatem "przychód z tytułu działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego" w rozumieniu art. 40 ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych. Uchylenie tego obowiązku, jak wskazał Sąd Najwyższy w uzasadnieniu przywołanej uchwały, może jednak wynikać z unormowań szczegółowych, w tym zwłaszcza umów międzynarodowych.

Kwestie zatrudnienia, a także podlegania ubezpieczeniom społecznym przez personel cywilny (...) zostały uregulowane w umowie między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Dowództwem (...)w Europie uzupełniającej Protokół dotyczący statusu międzynarodowych dowództw wojskowych ustanowionych na podstawie Traktatu Północnoatlantyckiego, podpisanej w W. dnia 9 lipca 2016 r. (ratyfikowanej 21 lutego 2017 r., Dz.U.2017.1180; weszła w życie 8 marca 2017 r.). Umowa ta wprowadziła zmiany w regulacjach dotyczących składek na ubezpieczenia społeczne oraz podleganiu ubezpieczeniom społecznym przez pracowników cywilnych w odniesieniu do postanowień wcześniej zawartej umowy międzynarodowej. Z tego względu argumentacja prawna zawarta w uzasadnieniu przywołanej uchwały Sądu Najwyższego nie może znaleźć wprost zastosowania w sprawie niniejszej.

Sąd meriti miał na względzie, że stosownie do treści art. 13 ust. 1 umowy z 9 lipca 2016 r., Dowództwo Sojusznicze może podejmować bezpośrednie działania w celu zatrudnienia Międzynarodowych Pracowników Cywilnych NATO, przy czym: a) zasady i warunki takiego zatrudnienia regulowane są wyłącznie przez właściwe przepisy NATO, włączając w to postanowienia umowy o pracę. Spory dotyczące takiego zatrudnienia będą rozpatrywane przez odpowiednie władze NATO wyłącznie zgodnie z zatwierdzonymi przez Radę Północnoatlantycką przepisami dotyczącymi personelu cywilnego NATO, bez prawa do odwołania się do polskich sądów, trybunałów, agencji lub podobnych forów.

Wskazał Sąd również, że w myśl art. 13 ust. 1 lit. b powyższej umowy, zgodnie z art. 7 ust. 2 Protokołu Paryskiego oraz przepisami dotyczącymi personelu cywilnego NATO, Międzynarodowi Pracownicy Cywilni NATO są zwolnieni z wszelkich podatków, jak również składek na polskie świadczenia społeczne i emerytalne, które są pobierane od pensji lub wynagrodzenia wypłacanego z tytułu świadczenia przez nich pracy w charakterze Międzynarodowych Pracowników Cywilnych NATO. W myśl art. 13 ust. 1 lit. c tej umowy, możliwość przeniesienia praw emerytalnych lub dobrowolnego uczestnictwa w polskim programie emerytalnym przez Międzynarodowych Pracowników Cywilnych NATO może być ustanowiona zgodnie z przepisami NATO oraz na podstawie odpowiednich porozumień wykonawczych między wyznaczonymi władzami NATO a Rządem Rzeczypospolitej Polskiej.

Jest to więc regulacja odmienna od zawartej wcześniej w art. 5 ust. 3 umowy między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Dowództwem (...) ( (...)) dotyczącej ustanowienia i wsparcia (...) ( (...)) NATO na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, podpisanej dnia 13 kwietnia 2005 r. w B. (1), a które to uregulowanie było przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego w przywołanej wcześniej uchwale.

Stosownie do treści art. 13 ust. 2 umowy z 9 lipca 2016 r. Dowództwo Sojusznicze może także zatrudniać Miejscową Cywilną Siłę Roboczą na takich samych warunkach jak każdy inny pracodawca na podstawie prawa Rzeczypospolitej Polskiej. W myśl art. 13 ust. 2 lit. c tej umowy Dowództwo Sojusznicze będzie przestrzegać obowiązków wynikających z prawa Rzeczypospolitej Polskiej dotyczących wymaganych potrąceń oraz składek na ubezpieczenie społeczne od pensji i wynagrodzeń wypłacanych Miejscowej Cywilnej Sile Roboczej. Właściwe władze Rzeczpospolitej Polskiej dokonają niezbędnych uzgodnień z Dowództwem Sojuszniczym w sprawie odprowadzania wyżej wymienionych świadczeń. Narodowe jednostki wsparcia, organizacje międzynarodowe, pozarządowe oraz międzynarodowe trybunały pozostają odpowiedzialne za własne ustalenia dotyczące zatrudnianej na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej Miejscowej Cywilnej Siły Roboczej.

Porównanie powyższych regulacji wskazuje na ich odmienność w odniesieniu do personelu cywilnego (Międzynarodowych Pracowników Cywilnych NATO) i Miejscowej Cywilnej Siły Roboczej. W odniesieniu do osób zatrudnionych jako Miejscowa Cywilna Siła Robocza, (...) stanowi pracodawcę, a zastosowanie znajdują przepisy prawa polskiego – zarówno w odniesieniu do prawa pracy, jak i ubezpieczeń społecznych. W treści art. 13 ust. 2 lit. c umowy z 9 lipca 2016 r. wprost wskazano na przestrzeganie obowiązków w zakresie składek na ubezpieczenia społeczne. Należało zatem uznać, że w odniesieniu do tej kategorii pracowników zastosowanie znajduje art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy systemowej, a przychód uzyskany z umowy o pracę kwalifikowany jest jako przychód w rozumieniu art. 4 pkt 9 ustawy systemowej.

Odmiennie jednak od sytuacji pracowników zatrudnionych na zasadach wynikających z art. 13 ust. 2 umowy z 9 lipca 2016 r. kształtuje się sytuacja pracowników cywilnych w rozumieniu art. 13 ust. 1 tej umowy. Nadmienić w tym miejscu wypada, że art. V 5.3. obowiązującej wcześniej umowy z 13 kwietnia 2005 r. wskazywał, że (...) będzie wypełniać zobowiązania podmiotu zatrudniającego na podstawie prawa Państwa Przyjmującego bądź, gdzie ma to zastosowanie, prawa Unii Europejskiej, biorąc pod uwagę przepisy NATO. Dotyczy to zwłaszcza dokonywania stosownych potrąceń od wynagrodzeń pracowników oraz wpłacania składek przez pracodawcę, wymaganych przez prawo Państwa Przyjmującego bądź, gdzie ma to zastosowanie, prawo Unii Europejskiej. Przepis ten odnosi się szczególnie do Miejscowej Cywilnej Siły Roboczej, ale może obejmować również inne kategorie pracowników. Takie unormowanie pozwalało zatem na przyjęcie, w określonych sytuacjach, że pracę wykonywaną przez pracowników cywilnych (...) można było kwalifikować jako działalność podlegającą obowiązkowi ubezpieczeń społecznych na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy systemowej.

Regulacje umowy z 9 lipca 2016 r. odnośnie do kwestii obowiązku opłacania składek na ubezpieczenia społeczne są inne niż w umowie z 13 kwietnia 2005 r. O ile w odniesieniu do pracowników stanowiących Miejscową Cywilną Siłę Roboczą zasadniczo powtórzona została regulacja wskazująca na obowiązek odprowadzania składek na ubezpieczenia społeczne, o tyle w stosunku do pracowników cywilnych obowiązek taki został wprost wyłączony w art. 13 ust. 1 lit. b umowy z 9 lipca 2016 r. Co więcej, w treści art. 13 ust. 1 lit. c tej umowy mowa jest o przeniesieniu praw emerytalnych, co także wskazuje na odrębność tej regulacji.

Z kolei w art. 49 Civilian Personnel Regulations wskazano, że w przypadku podjęcia decyzji o tym, że pracownicy podlegać będą systemowi ubezpieczeń społecznych państwa przyjmującego, wymagana jest zgoda rządu państwa przyjmującego i Sekretarza Generalnego lub Najwyższego Dowódcy. Co więcej, taka zgoda obejmować musi wyłączenie pracowników m.in. z ubezpieczenia emerytalnego NATO, z uwagi na to, że w NATO funkcjonuje plan emerytalny oparty na zdefiniowanej składce (Defined Contribiution Pension Scheme – Rozdział XV B Civilian Personnel Regulations).

W tym kontekście Sąd zwrócił uwagę, że w pkt 6 umowy o pracę z I. W. wskazano, że do umowy tej zastosowanie będą miały przepisy systemu emerytalnego NATO o zdefiniowanej składce oraz przepisy dotyczące ubezpieczenia społecznego, a pracownik będzie zobowiązany do wnoszenia wkładu finansowego do tych programów. Koreluje to z przywołanym przepisem umowy z 9 lipca 2016 r., z którego wynika, że od wynagrodzeń pracowników cywilnych nie są opłacane składki na ubezpieczenia społeczne, a więc – co do zasady nie podlegają oni ubezpieczeniom społecznym państwa przyjmującego.

W tych warunkach, Sąd uznał, że z postanowień ratyfikowanej umowy międzynarodowej z 9 lipca 2016 r., stanowiącej wszak źródło prawa, wynika, że osoba zatrudniona jako personel cywilny – Międzynarodowy Pracownik Cywilny NATO – nie podlega ubezpieczeniom społecznym w systemie polskim. Przywołane powyższej przepisy umowy z 9 lipca 2016 r. uchylają obowiązek ubezpieczenia społecznego w sytuacjach przewidzianych w art. 13 ust. 1 tej umowy. Skoro zatem apelujący zawarł umowę w warunkach określonych w tym przepisie, uznać należy, że wypłacone mu wynagrodzenie nie może być kwalifikowane jako przychód z działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego, bowiem przepis art. 13 ust. 1 umowy międzynarodowej z 9 lipca 2016 r. obowiązek ten wyłącza. Tożsame stanowisko zajął Sad Okręgowy w Szczecinie w wyroku z dnia 31 sierpnia 2022 r. w sprawie VI U 739/21 (niepubl).

Mając na uwadze powyższe rozważania Sąd przyjął, że wynagrodzenie uzyskane przez I. W. z tytułu wykonywania umowy z (...) nie może stanowić przychodu z działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego, o którym mowa w art. 40 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej. Wynagrodzenie to nie powinno zatem zostać uwzględnione przy ocenie czy wystąpiły przesłanki zmniejszenia emerytury apelującego na podstawie art. 40 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej.

Uznając odwołanie za zasadne, Sąd Okręgowy, na podstawie art. 477 14 § 2 k.p.c. orzekł jak w wyroku.

O zwrocie kosztów zastępstwa procesowego Sąd orzekł w oparciu o art. 98 k.p.c. w związku z § 9 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r., poz. 265 ze zm.).

Organ rentowy zaskarżył wyrok Sądu Okręgowego apelacją w całości. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił:

1. naruszenie przepisów prawa procesowego, mające istotny wpływ ma treść wydanego w sprawie orzeczenia, a mianowicie:

a) sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego polegającą na przyjęciu, że od uposażenia ubezpieczonego z NATO nie są odprowadzane żadne składki, w sytuacji, gdy z dowodu z dokumentu w kontraktu ubezpieczonego zawartego z (...)( (...)) oraz jego tłumaczenia przysięgłego (pkt 6) wynika okoliczność przeciwna,

a) art. 477 14 § 2 k.p.c. polegające na uwzględnieniu odwołania i zmianie zaskarżonej przez ubezpieczonego decyzji, podczas gdy decyzja z dnia 11 kwietnia 2023 r. odpowiada prawu, zaś odwołanie winno zostać oddalone,

b) art. 98 § 1 i § 3 k.p.c. w zw. z art. 99 k.p.c. w zw. z art. 108 § 1 k.p.c. poprzez wadliwe rozstrzygnięcie o kosztach postępowania, a w konsekwencji nieprawidłowe zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego od organu rentowego na rzecz ubezpieczonego

1. naruszenie przepisów prawa materialnego, a mianowicie:

a) błędną wykładnię art. 40 ust. 1 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin w zw. z art. 6 ust. 1 pkt 1 oraz art. 4 pkt 9 ustawy z dnia 13 października 1998 r, o systemie ubezpieczeń społecznych polegającą na przyjęciu, iż „przychód z tytułu działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego" dotyczy wyłącznie sytuacji, w której przychód ten podlega obowiązkowi ubezpieczenia społecznego w systemie polskim, podczas gdy regulacja ta nie różnicuje systemu ubezpieczeń społecznych, lecz odnosi się wyłącznie do samej zasady, by działalność przynosząca przychód podlegała obowiązkowi ubezpieczeń społecznych, zaś zasadą jest, iż obowiązkowo ubezpieczeniom podlegają osoby fizyczne, które na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej są pracownikami,

a) błędną wykładnię art. 13 ust. 1 lit, b Umowy zawartej między Rządem RP a Dowództwem (...) w Europie uzupełniającej Protokół dotyczący międzynarodowych dowództw wojskowych ustanowionych na podstawie Traktatu Północnoatlantyckiego, podpisanej w W. 9 lipca 2016 r, polegającą na przyjęciu, iż wyłączenie Międzynarodowych Pracowników Cywilnych NATO z polskiego systemu podatkowego i polskiego systemu zabezpieczenia społecznego jest równoznaczne z brakiem podlegania obowiązkowi ubezpieczenia społecznego w ogóle, podczas gdy przepis ten dotyczy wyłącznie zwolnienia ze składek na polskie świadczenia społeczne i emerytalne, zaś Międzynarodowi Pracownicy Cywilni NATO podlegają ubezpieczeniom społecznym w systemie właściwym dla NATO,

b) niewłaściwe zastosowanie art. 40 ust. 3 w zw. z art. 40 ust. 1 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin w zw. z art. 6 ust. 1 pkt 1 oraz art. 4 pkt 9 ustawy z dnia 13 października 1998 r, o systemie ubezpieczeń społecznych wynikające z przyjęcia, że wynagrodzenie uzyskane przez I. W. z tytułu wykonywania umowy z (...) nie może stanowić przychodu z działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego, w sytuacji gdy ubezpieczony uzyskiwał wynagrodzenie za pracę, które należy kwalifikować jako przychód,

c) niewłaściwe zastosowanie art. 40a ust. 1 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin w zw. z art. 104 ust. 1-4 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wynikające z pominięcia przez Sąd obowiązku osoby uprawnionej do zaopatrzenia emerytalnego w zakresie zawiadomienia wojskowego organu emerytalnego o podjęciu działalności, a w konsekwencji brak rozważenia, iż treść postanowień Umowy zawartej między Rządem RP a Dowództwem (...)w Europie uzupełniającej Protokół dotyczący międzynarodowych dowództw wojskowych ustanowionych na podstawie Traktatu Północnoatlantyckiego, podpisanej w W. 9 lipca 2016 r. dotyczy wyłącznie kontraktu pracowniczego i nie może mieć zastosowania do stosunku prawnego z zakresu ubezpieczeń społecznych łączącego ubezpieczonego z wojskowym organem rentowym,

d) niewłaściwe zastosowanie art. 2a ust. 1 i 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych wynikające z przyjęcia, że przychód osiągany przez osobę uprawnioną do zaopatrzenia emerytalnego będącą równocześnie Międzynarodowym Pracownikiem Cywilnym NATO nie podlega rozliczeniu, w sytuacji gdy art. 40 ust. 1 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin nie wprowadza wyjątku, jakoby przychody osiągane w ramach umowy o pracę z NATO nie podlegały rozliczeniu,

e) art. 2 i art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. i określonych w nim zasad sprawiedliwości społecznej oraz równości przez taką interpretację przepisu art. 40 ust. 1 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin jak również art. 13 ust. 1 lit b Umowy zawartej między Rządem RP a Dowództwem (...)w Europie uzupełniającej Protokół dotyczący międzynarodowych dowództw wojskowych ustanowionych na podstawie Traktatu Północnoatlantyckiego, podpisanej w W. 9 lipca 2016 r., która pozwala niezasadnie różnicować pracowników w zakresie zmniejszenia emerytury lub renty w zależności od tego, czy uzyskują wynagrodzenie z tytułu zatrudnienia w (...), czy z tytułu zatrudnienia u innego pracodawcy, w sytuacji, gdy zmniejszenie emerytury lub renty jest zasadą w razie osiągania przychodu z tytułu działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego.

Pozwany wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie odwołania oraz zasądzenie od ubezpieczonego na rzecz Dyrektora Wojskowego Biura Emerytalnego w B. zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem przepisanych oraz zasądzenie od ubezpieczonego na rzecz Dyrektora Wojskowego Biura Emerytalnego w B. zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem przepisanych, ewentualnie o uchylenie wyroku Sądu I instancji oraz o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Bydgoszczy.

Odwołujący się wniósł o oddalenie apelacji w całości oraz zasądzenie od Dyrektora Wojskowego Biura Emerytalnego w B. na rzecz I. W. kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych wraz z odsetkami zgodnie z art. 98 § 1 1 k.p.c.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje

Apelacja pozwanego okazała się zasadna w stopniu uprawniającym Sąd Apelacyjny wydania orzeczenia reformatoryjnego.

Na wstępie należy zauważyć, że niniejsza sprawa dotyczy wysokości świadczenia wypłacanego emerytowi wojskowemu, który po nabyciu prawa do emerytury z systemu zaopatrzeniowego kontynuuje aktywność zawodową jako pracownik cywilny jednostki NATO. Decyzja wydana przez organ rentowy w niniejszej sprawie oparta została na przepisach ustawy zaopatrzeniowej zawierających odesłanie do ustawy emerytalnej, a dotyczących - w obu przypadkach - wysokości emerytury w przypadku korzystania ze świadczenia emerytalnego i jednoczesnego osiągania przychodów z zatrudnienia.

Pozwany zaskarżoną decyzją, dokonując rozliczenia uzyskanego przez odwołującego się w 2022 r. przychodu z tytułu zatrudnienia, innej pracy zarobkową albo prowadzenia pozarolniczej działalność gospodarczej ustalił, że:

1. uzyskany w 2022 roku przychód, z tytułu zatrudnienia, innej pracy zarobkowej lub pozarolniczej działalności gospodarczej przekroczył 130% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia tj. kwotę: 94.842,00 zł,

2. wysokość przychodu możliwego do osiągnięcia, nie powodująca 25 % zmniejszenia świadczenia, wynosiła: 94.842,00 zł,

3. zmniejszenia świadczenia przy rozliczeniu rocznym (max. 25 % rocznego świadczenia), wynosi:12.484,04 zł,

4. kwota pobranych, na poczet rozliczenia, zaliczek wyniosła:12.484,10 zł,

5. ogółem kwota wynikająca z rozliczenia do zwrotu (pkt 4 -pkt 3) wynosi: 0,06 zł

Ubezpieczony zakwestionował zasadność pobrania przez pozwanego zaliczek na poczet rocznego rozliczenia emerytury i argumenty podniesione w odwołaniu zostały uznane przez Sąd Okręgowy za zasadne, co w konsekwencji skutkowało zmianą zaskarżonej i rozstrzygnięciem o kosztach procesu według zasad określonych w art. 98 k.p.c.

Ustalenie przez Sąd Okręgowy, że „Od uposażenia ubezpieczonego z NATO nie są odprowadzane żadne składki”, wobec treści pkt 6 kontraktu ubezpieczonego zawartego z (...) ( (...)) i nie ustalenia czy ubezpieczony wnosi wkład finansowy systemu emerytalnego NATO, nie ma istotnego wpływu na treść wydanego w sprawie orzeczenia.

W ocenie Sądu Apelacyjnego przyjęty przez Sąd Okręgowy kierunek wykładni art. 40 ust 1. ustawy zaopatrzeniowej nie znajduje akceptacji Sądu Apelacyjnego, który przychylił się do stanowiska Sądu Najwyższego wyrażonego w wyroku z dnia 16 kwietnia 2025 r. II USKP 157/23 publikowanego na stronie SN (https://www.sn.pl). Sprawa, w której Sąd Najwyższy wyrokował 16 kwietnia 2025 r. dotyczyła wysokości świadczenia wypłacanego emerytowi wojskowemu, który po nabyciu prawa do emerytury z systemu zaopatrzeniowego kontynuuje aktywność zawodową jako pracownik cywilny jednostki NATO. Zarówno decyzja wydana przez organ rentowy w sprawie rozpoznawanej przez Sąd Najwyższy, jak i w niniejszej sprawie oparta została na przepisach ustawy zaopatrzeniowej zawierających odesłanie do ustawy emerytalnej, a dotyczących - w obu przypadkach - wysokości emerytury w przypadku korzystania ze świadczenia emerytalnego i jednoczesnego osiągania przychodów z zatrudnienia.

Z niekwestionowanych ustaleń faktycznych w sprawie I. W., istotnych dla rozstrzygnięcia wynika, że ubezpieczony, pobierający emeryturę wojskową, w 2022 r. osiągał przychody z tytułu zatrudnienia na kontrakcie z (...) w B., na mocy którego w okresie od 1 grudnia 2019 r. wykonuje pracę na stanowisku technika z miesięcznym wynagrodzeniem ustalonym, jak dla 3 stopnia B-4 NATO. Od przychodów uzyskanych w roku 2020 r., na poczet rocznego rozliczenia, organ rentowy pobierał zaliczki, które, na postawie art. 40 ustawy zaopatrzeniowej rozliczył w zaskarżonej decyzji.

Dla przypomnienia, stosownie do art. 40 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej w razie osiągania przychodu z tytułu działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego, emerytura lub renta inwalidzka ulega zmniejszeniu na zasadach określonych w przepisach art. 104 ust. 1a-6, ust. 8 pkt 1 i 2, ust. 8a-10 ustawy emerytalnej, nie więcej niż o 25% wysokości tej emerytury lub renty inwalidzkiej, zaś zgodnie z ust. 3 tego przepisu, w razie osiągania przychodu, w kwocie przekraczającej 130% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia za kwartał kalendarzowy, ostatnio ogłoszonego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego, kwota emerytury lub renty inwalidzkiej ulega zmniejszeniu o 25% jej wysokości.

Zgodnie zaś z art. 104 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach „prawo do emerytury lub renty ulega zawieszeniu lub świadczenia te ulegają zmniejszeniu, na zasadach określonych w ust. 3-8 oraz w art. 105, w razie osiągania przychodu z tytułu działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego, o której mowa w ust. 2 oraz z tytułu służby wymienionej w art. 6 ust. 1 pkt 4 i 6”. Z kolei według art. 104 ust. 2 i 3 ustawy emerytalnej za działalność podlegającą obowiązkowi ubezpieczenia społecznego, o której mowa w ust. 1 tego przepisu, uważa się zatrudnienie, służbę lub inną pracę zarobkową albo prowadzenie pozarolniczej działalności, a przepis ten stosuje się również do emerytów i rencistów osiągających przychód z tytułu działalności wykonywanej za granicą. W art. 104 ust. 4 ustawy emerytalnej wskazano, że przytoczone przepisy stosuje się również do osób wyłączonych z obowiązku ubezpieczenia społecznego z tytułu ustalenia prawa do emerytury i renty lub wykonujących działalność niepodlegającą obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu z uwagi na podleganie temu obowiązkowi z innego tytułu.

Jak wskazał Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 16 kwietnia 2025 r. II USKP 157/23 „unormowanie art. 104 ust. 1 ustawy emerytalnej nie stanowi novum w polskim prawie ubezpieczenia społecznego, ponieważ zostało przyjęte jeszcze art. 65 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 3, poz. 6 z póżn. zm.). Jest to więc instytucja trwale wpisana w system ubezpieczeń społecznych i mająca swoje uzasadnienie w samej istocie emerytury. Emerytura ubezpiecza od tzw. ryzyka starości, czyli niemożności dalszego zarobkowania na własne utrzymanie w sposób niezakłócony i w normalnym wymiarze ze względu na przekroczenie pewnej granicy wiekowej. Redukcja świadczenia w przypadku osiągania dodatkowych przychodów na określonym poziomie z tytułu wykonywanej osobiście działalności (a nie osiągania przychodów z własnego majątku) jest konsekwencją niezrealizowania się ryzyka, przed którym chroni prawo do emerytury. W tej sytuacji dalsze działania emeryta na rynku pracy lub powrót na ten rynek może (o ile prawodawca przewiduje takie rozwiązanie) powodować zmniejszanie wypłacanego świadczenia a nawet zawieszenie realizacji prawa do emerytury. W takich sytuacjach nie zostały bowiem spełnione przesłanki wynikające z umowy społecznej leżącej u podstaw wprowadzenia systemu emerytalnego. Rozwiązanie takie ma tym większe uzasadnienie, gdy system zabezpieczenia emerytalnego ma charakter zaopatrzeniowy, a nie kapitałowy, ponieważ służy zapewnieniu racjonalności wydatkowania środków publicznych. Skoro dana osoba bez problemu i w zwykłym wymiarze funkcjonuje nadal na rynku pracy, nie ma uzasadnienia dla wydatkowania - zgodnie z wymogami zasady solidarności - środków pochodzących, czy to z podatków czy składek innych osób zaliczonych do wspólnoty ryzyka. Na znaczenie czynnika ryzyka chronionego przez prawo do emerytury zwrócono uwagę zarówno w wyroku III USKP 146/21 jak i wyroku Sądu Najwyższego z 4 grudnia 2018 r., I UK 339/17 (OSNP 2019, nr 6, poz. 77), wyjaśniając, że emeryturę przyznaje się nie z tytułu dożycia określonego wieku (jako dodatek do wynagrodzenia za pracę), ale za powstanie sytuacji chronionej prawem ubezpieczeń społecznych, czyli odejście z rynku pracy po osiągnięciu określonego wieku. Inaczej mówiąc, w ubezpieczeniu społecznym treścią ryzyka emerytalnego jest prawo do zaprzestania pracy, a konieczność osiągnięcia wieku i ewentualnie określonego stażu są warunkami nabycia tego prawa. Dlatego obniżenie wysokości wypłacanej emerytury w sytuacji dalszego funkcjonowania uprawnionego do emerytury na rynku pracy nie narusza konstytucyjnego prawa do zabezpieczenia społecznego (zob. argumentację przedstawioną w wyrok Sądu Najwyższego z 20 września 2018 r., I UK 246/17, LEX nr 2559458 oraz powołane tam orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego). Istota tego prawa polega bowiem na zapewnieniu środków na wypadek niemożności zarobkowania z uwagi na wiek ubezpieczonego, co wiąże się z niemożnością uzyskiwania bieżących przychodów z wykonywanej osobiście działalności.

Z brzmienia art. 104 ust. 1 ustawy emerytalnej wynika, że podstawę zawieszenia realizacji prawa do emerytury lub zmniejszenia jej wypłacanej wysokości stanowi „osiąganie przychodu” z tytułu określonej działalności. Kryterium „osiągania przychodu” nie jest przypadkowe przy uwzględnieniu przedstawionej powyżej funkcji unormowania wynikającego z tego przepisu. Skoro bowiem praca wykonywana przez osobę uprawnioną do pobierania emerytury umożliwia zaspokojenie jej potrzeb życiowych, to znaczy, że osoba ta może nadal z powodzeniem funkcjonować na szeroko rozumianym rynku pracy w sytuacji, gdy prawo do emerytury chroni ją przed ryzykiem niemożności dalszego działania na tym rynku. Jednocześnie warunkiem zastosowania art. 104 ust. 1 i kolejnych ustępów jest to, by przychody te były osiągane „z działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego” zdefiniowanej w art. 104 ust. 2 ustawy emerytalnej, a nie w art. 6 ustawy systemowej, do której to ustawy przepis ten nie odsyła. Uwzględnienie rafio legis art. 104 ustawy emerytalnej wyjaśnia brak tego odesłania: z punktu widzenia ryzyka ubezpieczeniowego chronionego przez prawo do emerytury nie ma znaczenia, czy dana działalność stanowi formalnie tytuł podlegania ubezpieczeniom społecznym. Istotne jest natomiast, by była to taka działalność, która jest objęta ochroną przed ryzykiem tzw. starości. Dlatego zakres przedmiotowy pojęcia „działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego” z art. 104 ust. 2 ustawy emerytalnej nie pokrywa się z zakresem przedmiotowym art. 6 ustawy systemowej. O ile więc można wnioskować, że każdy tytuł do ubezpieczenia emerytalnego i rentowego jest „działalnością podlegającą...” (jak przyjęto w sprawie III USKP 146/21), otyłe możliwe jest zaklasyfikowanie jako takiej działalności również takich sytuacji, które nie stanowią tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym w rozumieniu ustawy systemowej. Przykładem jest praca wykonywana za granicą. Jest to działalność, która jako taka w polskim prawie ubezpieczeń społecznych podlega obowiązkowi ubezpieczenia społecznego, ponieważ jest objęta ochroną przed ryzykiem ubezpieczeniowym zapewnianą przez prawo do emerytury. Natomiast działalność ta (praca wykonywana za granicą) nie stanowi tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym w rozumieniu art. 6 ustawy systemowej (zob. np. wyrok Sądu Najwyższego z 4 grudnia 2018 r., I UK 339/17, OSNP 2019 nr 6, poz. 77). Dlatego przykładowo w wyroku z 13 września 2013 r., I UK 76/13, Sąd Najwyższy wyjaśnił, że przepis art. 104 ust. 3 ustawy emerytalnej nie wymaga, iżby przynosząca przychód działalność wykonywana za granicą podlegała ubezpieczeniom społecznym, obowiązkowym albo dobrowolnym w Polsce, podobnie nie ma znaczenia czy przychód z tej działalności podlega podatkowi w Polsce. Co więcej, regulacji z art. 104 ust. 3 ustawy emerytalnej nie można zawężać tylko do dochodów z tytułu zarobkowania w krajach Unii Europejskiej. Wreszcie, w wyroku tym podkreślono, że regulacja dotycząca zawieszenia lub zmniejszenia emerytury ze względu na osiąganie przychodu ma samodzielne znaczenie na gruncie prawa ubezpieczeń społecznych, ponieważ świadczenie takie jak emerytura wynika z potrzeby ubezpieczenia ryzyka niemożności zarobkowania ze względu na mniejszą zdolność do pracy po osiągnięciu wieku emerytalnego.

W dalszej kolejności Sąd Najwyższy stwierdza, że w art. 104 ust. 2 ustawy emerytalnej mowa jest wyłącznie o zatrudnieniu. Przepis ten ani nie odsyła do art. 6 ustawy systemowej, ani nie stanowi, że chodzi o zatrudnienie, którego konsekwencją jest obowiązek ubezpieczenia. Wynika to z samej konstrukcji definicji - „działalnością podlegającą obowiązkowi ubezpieczenia społecznego” w myśl art. 104 ust. 2 ustawy emerytalnej jest „zatrudnienie” oraz inne wymienione w tym przepisie aktywności. Z powyższego wynika, że praca w charakterze MPC NATO jest - jako zatrudnienie - działalnością, o której mowa w art. 104 ust. 2 ustawy emerytalnej, i nie ma znaczenia dla niniejszej sprawy o wysokość świadczenia do wypłaty czy działalność ta stanowi jednocześnie tytuł ubezpieczenia społecznego w rozumieniu art. 6 ustawy systemowej”.

Do rozstrzygnięcia przedmiotowej pozostawały dwie kwestie: 1) w jakim zakresie art. 40 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej odsyła do art. 104 ustawy emerytalnej; 2) czy umowa z 2016 r. rzeczywiście modyfikuje zakres zastosowania przepisów polskiego prawa ubezpieczeń społecznych w sprawach takich jak niniejsza (jak zasygnalizowano w sprawie III UZP 4/17).

W kwestii relacji między instytucją zmniejszenia wypłacanej kwoty emerytury wojskowej a zasadami i pojęciami stosowanymi w powszechnym systemie ubezpieczeń społecznych Sąd Najwyższy wypowiedział się już kilkukrotnie. W powołanej przez Sąd pierwszej instancji uchwale III UZP 4/17 przyjęto, że z uwagi na brzmienie art. 40 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym, art. 104 ustawy emerytalnej stosuje się wyłącznie w zakresie „zasad” zmniejszania świadczeń emerytalno- rentowych, natomiast przesłankę nakazującą zmniejszenie świadczenia normuje art. 40 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej. Przesłanką tą jest „osiąganie przychodu z tytułu działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego”. Sąd Najwyższy w powołanej uchwale zwrócił uwagę, że w przeciwieństwie do ustawy emerytalnej, w ustawie o zaopatrzeniu emerytalnym brak definicji „działalności podlegającej ubezpieczeniu społecznemu” (w art. 104 ust. 2 i ust. 3 ustawy emerytalnej stwierdza się, że za tego rodzaju działalność uważa się „zatrudnienie, służbę lub inną pracę zarobkową albo prowadzenie pozarolniczej działalności” oraz „osiąganie przychodu z tytułu działalności wykonywanej za granicą”). Sam obowiązek ubezpieczenia społecznego (w zakresie ubezpieczenia emerytalno- rentowego) został uregulowany w art. 6 ustawy systemowej i obejmuje dokładnie wskazane tam tytuły do ubezpieczenia społecznego. Natomiast art. 104 ust. 2 i ust. 3 definiuje samodzielnie „działalność podlegającą obowiązkowi ubezpieczenia społecznego” stwierdzając, że jest to zatrudnienie, służba lub inna praca zarobkowa oraz przychód z tytułu działalności osiąganej za granicą. Nie ma zatem zgodności pomiędzy art. 104 ust. 1, 2 i 3 a regulacjami ustawy systemowej dotyczącymi podlegania ubezpieczeniu. W dalszej kolejności Sąd Najwyższy w powołanej wyżej uchwale przyjął, że z językowego, jak i systemowego punktu widzenia nie ulega wątpliwości, że chodzi przede wszystkim o te rodzaje aktywności, które zostały ujęte w art. 6 ust. 1 ustawy systemowej. W konsekwencji działalność, jaką ubezpieczony w sprawie III UZP 4/17 wykonywał na rzecz jednostki NATO, mogła podlegać obowiązkowi ubezpieczenia społecznego, jeśli zostałaby zakwalifikowana do jednej z kategorii tytułów ubezpieczenia społecznego, o których mowa w art. 6 ust. 1 ustawy systemowej. W dalszej kolejności, po przeanalizowania treści umów międzynarodowych dotyczących funkcjonowania jednostek NATO na terytorium Polski oraz systemu źródeł prawa, Sąd Najwyższy uznał, że przychód osiągany z tytułu zatrudnienia w (...) jest przychodem, który powinien być uwzględniany w podstawie wymiaru składki na ubezpieczenie społeczne według prawa polskiego, a w konsekwencji jest to zatem „przychód z tytułu działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego” w rozumieniu art. 40 ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym. Skutkiem tego jest dopuszczalność obniżenia świadczenia emerytalnego. Sąd Najwyższy przyjął również, że do podobnych wniosków prowadziłaby również wykładnia art. 104 ust. 1 ustawy emerytalnej, ponieważ należałoby uznać, że umowa o pracę ubezpieczonego i wykonana na jej podstawie praca jest zatrudnieniem w rozumieniu art. 104 ust. 2 ustawy emerytalnej, które to zatrudnienie będzie tytułem do obowiązkowego ubezpieczenia emerytalno- rentowego na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy systemowej.

Natomiast w wyroku Sądu Najwyższego z 9 czerwca 2022 r., III USKP 146/21 (OSNP 2023 nr 5, poz. 56) przyjęto, że art. 104 ust. 1 ustawy emerytalnej (do którego odsyła art. 40 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej), odnosząc się do zawieszenia lub zmniejszenia emerytury lub renty, expressis verbis wskazuje, że odbywa się to „na zasadach określonych w ust. 3-8”. Nie ma zatem konieczności dokonywania odmiennej oceny pojęcia „zasady", gdyż w istocie brzmienie art. 40 ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy nawiązuje do terminologii użytej w art. 104 ust. 1 ustawy emerytalnej. Do przedmiotowych „zasad” należy więc zaliczyć przepisy art. 104 ust. 2 i 3 ustawy emerytalnej. W konsekwencji pojęcie „przychodu z tytułu działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego” użyte w art. 40 ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy musi być wykładane w świetle „zasad dotyczących zmniejszania emerytury”, do których zaliczamy definicję „działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego” z art. 104 ust. 2 i 3 ustawy emerytalnej. Nie sposób przy tym wskazać racjonalnych powodów, dla których MPC NATO taki jak ubezpieczony w niniejszej sprawie (emeryt wojskowy) nie miałby podlegać takim samym ograniczeniom w zakresie wysokości wypłacanego świadczenia jak inni świadczeńiobiorcy powracający na rynek pracy w Polsce lub poza krajem (art. 2 i art. 32 ust. 1 Konstytucji RP).

Zdaniem Sądu Najwyższego składzie orzekającym w sprawie II USKP 157/23, które w pełni zaaprobował Sąd Apelacyjny „należy przyjąć ten kierunek wykładni art. 40 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej, za którym opowiedziano się w wyroku III USKP 146/21.

W konsekwencji na użytek instytucji zmniejszania lub zawieszania wypłaty emerytury wojskowej pojęcie „przychodu z tytułu działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego” z ustawy zaopatrzeniowej nie ogranicza się wyłącznie do takich przychodów, które stanowią rzeczywisty tytuł ubezpieczeniowy w polskim systemie ubezpieczeń społecznych. Odmienna interpretacja pomijałaby wyniki wykładni systemowej wynikającej z przepisów art. 104 ust. 2 i 3 ustawy emerytalnej, do której wprost odsyła przepis art. 40 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej. Sąd Najwyższy w niniejszej sprawie uwzględnił, że ustawa zaopatrzeniowa - będąca swoistym lex specialis w systemie prawa ubezpieczeń społecznych - w art. 40 ust. 1 posługuje się nie tylko tożsamym pojęciem „działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego”, jakiego użyto w ustawie emerytalnej, ale również wprost odsyła do tego przepisu ustawy emerytalnej, który definiuje treść tego pojęcia. Art. 40 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej odsyła bowiem do „zasad” zmniejszenia emerytury określonych w przepisach art. 104 ust. 1a-6 ustawy emerytalnej, a zatem także w ust. 2 i 3 tego artykułu. Nie można w konsekwencji podzielić stanowiska wyrażonego w uchwale III UZP 4/17, zgodnie z którym sformułowania „przychód z tytułu działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego” w rozumieniu art. 40 ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym oraz „przychód z tytułu działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego” z art. 104 ust. 1 ustawy emerytalnej nie mają takiego samego znaczenia. Jak już wyjaśniano powyżej, odwołanie z art. 40 ust 1 obejmuje także art. 104 ust. 2 i 3 ustawy emerytalnej. Jest to odwołanie kompletne w tym sensie, że obejmuje każdy z przepisów ustawy emerytalnej, który definiuje pojęcie „działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego”. Tym samym trafnie zauważono w wyroku III USKP 146/21, że nie ma konieczności dokonywania odmiennej oceny pojęcia "zasady", gdyż w istocie brzmienie art. 40 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej nawiązuje do terminologii użytej w art. 104 ust. 1 ustawy emerytalnej, a do przedmiotowych "zasad" należy więc zaliczyć art. 104 ust. 2 i 3 ustawy emerytalnej. Oznacza to, że praca w charakterze MPC, będąc zatrudnieniem, jest działalnością, o której mowa w art. 104 ust. 2 ustawy emerytalnej (w konsekwencji także w rozumieniu art. 40 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej).

Również analiza postanowień umowy z 2016 r. nie uzasadnia konkluzji, zgodnie z którą zastosowanie art. 40 ust. 1 ustawy emerytalnej i - w zakresie odesłania - art. 104 ustawy emerytalnej - powinno być wyłączone w stosunku do ubezpieczonego, zatrudnionego jako międzynarodowy pracownik cywilny NATO. Zgodnie z art. 13 ust. 1 lit. b umowy z 2016 r. Międzynarodowi Pracownicy Cywilni NATO są zwolnieni z wszelkich podatków, jak również składek na polskie świadczenia społeczne i emerytalne, które są pobierane od pensji lub wynagrodzenia wypłacanego z tytułu świadczenia przez nich pracy w charakterze Międzynarodowych Pracowników Cywilnych NATO. Z treści tego postanowienia wynika zwolnienie z obowiązku odprowadzania składek na ubezpieczenia społeczne przewidzianych w ustawie systemowej z tytułu przychodów uzyskiwanych przez takich pracowników na terytorium Polski. Obowiązek składkowy jest zaś konsekwencją istnienia tytułu ubezpieczeniowego i podlegania ubezpieczeniom społecznym. To, czy od danej aktywności pobierane lub nie są składki jest kwestią wtórną wobec statutu takiej działalności w polskim prawie ubezpieczeniowym. Dlatego wspomniane postanowienie umowy z 2016 r. nie niweczy tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym wynikającego z zatrudnienia w NATO. Ponadto, wbrew stanowisku wyrażonemu obiter dictum w uchwale III UZP 4/17, przepis ten nie dotyczy podlegania ubezpieczeniom społecznym w Polsce ani statusu zatrudnienia jako tytułu ubezpieczeniowego. Z postanowienia tego nie wynika także, by wyłączone zostało zastosowanie polskich przepisów dotyczących wysokości wypłacanego świadczenia emerytalnego w przypadku wykonywania zatrudnienia przez emeryta wojskowego. Z punktu widzenia interesów organizacji międzynarodowej kwestia wpływu zatrudnienia na wypłatę świadczenia, do którego jej pracownik nabył prawo na podstawie prawa macierzystego państwa, jest bowiem irrelewantna. Dla organizacji takiej istotne jest uwolnienie się z obowiązku uwzględnienia w działalności operacyjnej (w szczególności zaś w zakresie dotyczącym zarządzania zasobami ludzkimi) przepisów dotyczących danin publicznych obowiązujących w różnych państwach, na terytorium których działa taka organizacja”.

Wobec tego Sąd Apelacyjny zgodził się ze skarżącym organem, że okoliczność podlegania autonomicznemu systemowi ubezpieczenia emerytalnego NATO jest irrelewantna wobec zasad zmniejszania emerytury lub renty w razie osiągania przychodu z tytułu działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego. Przepis art. 40 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej nie wymaga, by objęcie ubezpieczeniem społecznym było ograniczone do polskiego systemu. Należy wręcz stwierdzić, że każde zatrudnienie pracownicze jest „działalnością podlegającą obowiązkowi ubezpieczenia społecznego” w rozumieniu art. 104 ust. 2 ustawy emerytalnej (oraz przepisów odsyłających do tego pojęcia), nawet jeżeli byłoby zwolnione z podlegania jakiemukolwiek systemowi zabezpieczenia społecznego.

Uznając za zasadne zarzuty podniesione w przez pozwanego w apelacji: naruszenia art. 40 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej w zw. z art. 6 ust. 1 pkt 1 oraz art. 4 pkt 9 ustawy systemowej; art. 13 ust. 1 lit, b umowy z 2016 r. oraz art. 2 i art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, Sąd Apelacyjny orzekł jak w sentencji na podstawie art. 386 § 1 k.p.c.

O kosztach zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym orzeczono na mocy art. 98 § 1, 1 1 i 3 k.p.c. w zw. z art. 99 k.p.c. oraz § 10 ust 2 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych.

SSA Iwona Krzeczowska – Lasoń