Treść orzeczenia
Sygn. akt III AUa 115/25
Wyrok w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej
3 lipca 2025 r.
Sąd Apelacyjny w Poznaniu III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
w składzie:
Przewodniczący: sędzia del. Łukasz Ruszkiewicz
Protokolant: Alicja Karkut
po rozpoznaniu 3 lipca 2025 r. w P. na posiedzeniu niejawnym sprawy J. L. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Z. o rekompensatę z tytułu pracy w warunkach szczególnych na skutek apelacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Z. od wyroku Sądu Okręgowego w Zielonej Górze z 20 grudnia 2024 r., sygn. akt IV U 2055/24 uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Zielonej Górze, pozostawiając temu sądowi rozstrzygnięcie o kosztach procesu w instancji odwoławczej. sędzia del. Łukasz Ruszkiewicz
Uzasadnienie
Przedmiot sprawy
Rozstrzygnięcie sądu I instancji
Stanowiska stron
Decyzją z 16 lipca 2024 r., znak (...), Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Z., odmówił J. L. prawa do ustalenia rekompensaty z tytułu pracy w szczególnych warunkach, ponieważ nie udokumentował on 15 lat pracy w warunkach szczególnych.
Odwołaniem od powyższej decyzji, wnioskodawca J. L. działając w imieniu własnym, zaskarżył decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 16.07.2024r. co do odmowy zaliczenia okresów zatrudniania jako okresów pracy wykonywanej w warunkach szczególnych. Ubezpieczony wniósł o zmianę zaskarżonej decyzji poprzez zaliczenie okresów opisanych w odwołaniu tj. zatrudnienia w Fabryce(...)w N. od 4.11.1980r. do 29.02.1996r. (poza okresami urlopów bezpłatnych) oraz w Fabryce (...) S.A. w N. od 1.10.1996r. do 31.08.2001r. W odwołaniu wskazał wnioski dowodowe dotyczące przesłuchania świadków – współpracowników.
Wyrokiem z 20 grudnia 2024 r., w sprawie IV U 2055/24, Sąd Okręgowy w Zielonej Górze zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że przyznał odwołującemu J. L. prawo do rekompensaty.
Powyższy wyrok został zaskarżony w całości przez pozwanego, który zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzucił:
1. Naruszenie przepisów postępowania cywilnego, a w szczególności art. 233§ 1 k.p.c. poprzez wadliwą ocenę dowodów oraz naruszenie granic swobodnej oceny dowodów przez przyjęcie, iż wnioskodawca w okresie :
- w Fabryce (...) S.A. w N. od 04.11.1980r. do 30.11.1986r. i od 02.12.1986r. do 02.04.1986r. oraz od 01.12.1990r. do 29.02.1996r. na stanowisku ślusarz, tokarz wykonywał stale i w pełnym wymiarze czasu prace określone w wykazie A, Dział XII (w służbie zdrowia i opiece społecznej) „Prace w prosektoriach i zakładach anatomopatologicznych, histopatologicznych i medycyny sądowej" rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze,
- w Fabryce (...) w N. od 25.11.1996 r. do 31.08.2001 r. na stanowisku tokarz wykonywał stale i w pełnym wymiarze czasu prace określone w wykazie A, Dział III poz. 23 pkt. 3 (W hutnictwie i przemyśle metalowym), „Odlewanie staliwa, żeliwa, metali nieżelaznych i rur, tj. wybijanie, oczyszczanie i wykańczanie odlewów rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze podczas gdy zebrany materiał dowodowy nie uzasadnia przyjęcia takiego stanowiska.
2. Naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.
- art. 21 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (j.t.: Dz. U. z 2019 r. Nr 237, poz. 965) poprzez niewłaściwe jego zastosowanie i ustalenie, że ubezpieczony spełnia warunki do nabycia prawa do rekompensaty z uwagi na posiadanie 15 -letniego okresu pracy w warunkach szczególnych, podczas gdy ubezpieczony nie wykazał wymaganego zatrudnienia w tychże warunkach.
Powołując się na powyższe zarzuty, pozwany wniósł o zaskarżonego wyroku i oddalenie odwołania, ewentualnie, w razie nieuwzględnienia tego wniosku o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.
Rozważania prawne i rozstrzygnięcie sądu II instancji
Apelacja pozwanego okazała się o tyle uzasadniona, że zainicjowana nią kontrola instancyjna doprowadziła do uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu w Zielonej Górze, celem ponownego jej rozpoznania.
Zgodnie z art. 386 § 4 k.p.c. poza wypadkami określonymi w § 2 i 3 sąd drugiej instancji może uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania tylko w razie nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy albo gdy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości.
W niniejszej sprawie, w ocenie sądu odwoławczego, zachodzi konieczność przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości, bowiem sposób przeprowadzenia dowodów z zeznań świadków i przesłuchania odwołującego przez sąd I instancji uniemożliwia wydanie prawidłowego wyroku w sprawie i zachodzi konieczność ponownego, szczegółowego przesłuchania dotychczas przesłuchanych osób w celu ustalenia istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności.
Rozpoznając sprawę, sąd okręgowy trafnie ocenił, że dla jej rozstrzygnięcia wymagane jest dokonanie oceny charakteru pracy J. L. w dwóch okresach:
a) w Fabryce (...) S.A. od 4.11.1980 r. do 30.11.1986 r. i od 2.12.1986r. do 29.02.1996 r.,
b) w Fabryce (...) w N. od 25.11.1996 r. do 31.08.2001 r.
Prawidłowo przeprowadzone postępowanie w sprawie dowodowe winno zatem zmierzać do ustalenia, czy praca wykonywana przez J. L. w wyżej wymienionych okresach i podmiotach jest którąś z prac wymienionych w wykazie A stanowiącym załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 roku w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze (Dz.U. z 1983 roku, Nr 8, poz. 43). Praca w szczególnych warunkach to praca wykonywana stale (codziennie) i w pełnym wymiarze czasu pracy (przez 8 godzin dziennie, jeżeli pracownika obowiązuje taki wymiar czasu pracy) w warunkach pozwalających na uznanie jej za jeden z rodzajów pracy wymienionych w wykazie stanowiącym załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów ( vide np. wyroki Sądu Najwyższego: z 14 września 2007 r., III UK 27/07, OSNP 2008 nr 21-22, poz. 325; z 19 września 2007 r., III UK 38/07, OSNP 2008 nr 21-22, poz. 329; z 6 grudnia 2007 r., III UK 66/07, z 22 stycznia 2008 r., I UK 210/07, OSNP 2009 nr 5-6, poz. 75 i z dnia 24 marca 2009 r., I PK 194/08). Decydującą rolę w analizie charakteru pracy ubezpieczonego z punktu widzenia uprawnień emerytalnych ma zatem możliwość jej zakwalifikowania pod którąś z pozycji wspomnianego załącznika do rozporządzenia Rady Ministrów, przy czym w orzecznictwie zwraca się obecnie szczególną uwagę na branżowość tego wykazu. W wyroku z 13 lipca 2016 r., I UK 218/15 (LEX nr 2108499), Sąd Najwyższy stwierdził, że w świetle przepisów wykazu A stanowiącego załącznik do rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r., wyodrębnienie poszczególnych prac ma charakter stanowiskowo-branżowy. Pod pozycjami zamieszczonymi w kolejnych działach wykazu wymieniono bowiem konkretne stanowiska przypisane danym branżom, uznając je za prace w szczególnych warunkach uprawniające do niższego wieku emerytalnego. Przyporządkowanie danego rodzaju pracy do określonej branży ma istotne znaczenie dla jej kwalifikacji jako pracy w szczególnych warunkach. Usystematyzowanie prac o znacznej szkodliwości i uciążliwości oraz przypisanie ich do oddzielnych działów i poszczególnych stanowisk w ramach gałęzi gospodarki nie jest przypadkowe, gdyż należy przyjąć, że konkretne stanowisko narażone jest na ekspozycję na czynniki szkodliwe w stopniu mniejszym lub większym, w zależności od tego, w którym dziale gospodarki jest umiejscowione ( vide także wyroki Sądu Najwyższego: z 16 czerwca 2009 r., I UK 20/09, LEX nr 515698 i I UK 24/09, LEX nr 518067; z 1 czerwca 2010 r., II UK 21/10, LEX nr 619638; z 14 marca 2013 r., I UK 547/12, OSNP 2014 nr 1, poz. 11). Konieczny jest bezpośredni związek wykonywanej pracy z procesem technologicznym właściwym dla danego działu gospodarki. Oznacza to, że przynależność pracodawcy do określonej gałęzi (branży) gospodarki ma istotne znaczenie i nie można dowolnie, z naruszeniem postanowień rozporządzenia, wiązać konkretnych stanowisk pracy z branżami, do których nie zostały przypisane w tym akcie prawnym. Nie można więc przyjąć, że istotny dla stwierdzenia wykonywania pracy w szczególnych warunkach jest wyłącznie rodzaj tej pracy, a bez znaczenia pozostaje okoliczność zatrudnienia pracownika w określonym sektorze gospodarki.
Wobec powyższego zadaniem sądu okręgowego w pierwszej kolejności było ustalenie, w jakiej branży gospodarki działały wymienione powyżej przedsiębiorstwa: Fabryka (...) i fabryka (...). Sąd okręgowy nie poczynił takich ustaleń. Zeznania świadków i odwołującego zawierają jedynie ogólnikowe wypowiedzi dotyczące tego, co było wytwarzane w obu wymienionych zakładach i czym zajmowali się tam świadkowie (produkcja kotłów, produkcja „różnych części do maszyn włókienniczych”- k. 55v). Z przesłuchania odwołującego również nie wynika, w jakiej branży działały przedsiębiorstwa, w których pracował. Materiał dowodowy nie wyjaśnia też, jakie konkretnie obowiązki wykonywał J. L.. Padają ogólnikowe sformułowania, typu: toczyło się kolorowe rzeczy, włókno szklane, bo to było potrzebne do maszyn (k. 56), obrabiało się żeliwo, gumę, kolorowe materiały, czyli aluminium, mosiądz, w większości byłem tokarzem, a jak brygadzista uznał, że trzeba wysłać ludzi na wybijalnię, oczyszczalnię, to szło się (k. 56), pan J. L. zajmował się tym samym co ja – wytaczaniem (k. 55v), pan L. pracował na obróbce żeliwa, to znaczy obsługiwał tokarkę frezarkę, był częściowo pracownikiem odlewni (k. 34v). Z kolei zeznania świadka J. S. ograniczają się w zasadzie do zrelacjonowania tego, jak wyglądała jego praca, a nie praca odwołującego.
Po tak nieprecyzyjnie przeprowadzonym postępowaniu dowodowym sąd I instancji ustalił, że odwołujący w Fabryce (...) S.A. w N. J. L. wykonywał pracę wymienioną w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 roku w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze wymienioną w Dziale IV pkt 21 ust. 1 i pkt 17 poz. 36 (k. 64), by następnie stwierdzić, że jest to praca wymieniona w Dziale XII, poz. 3, a z kolei okres zatrudnienia w Fabryce (...) w N. sąd okręgowy ocenił jako okres wykonywania pracy wymienionej w Dziale III pod poz. 3 załącznika do rozporządzenia. Powyższe oznacza, że sąd meriti przyjął, że odwołujący wykonywał pracę w szczególnych warunkach – w odniesieniu do zatrudnienia w Fabryce (...) S.A. w N. – w branży chemicznej (produkcja i przetwórstwo żywic i tworzyw sztucznych oraz produkcja surowców, półproduktów i środków pomocniczych stosowanych do ich produkcji i przetwórstwa, produkcja wosków i woskoli oraz produkcja i przetwórstwo wyrobów gumowych, ebonitowych oraz półproduktów i środków pomocniczych do tych wyrobów; produkcja sadzy – Dział IV, poz. 17 i 21, bądź w służbie zdrowia i opiece społecznej – prace w prosektoriach i zakładach anatomopatologicznych, histopatologicznych i medycyny sądowej), a w odniesieniu do zatrudnienia w Fabryce (...) w N. – w hutnictwie (wybijanie, oczyszczanie i wykańczanie odlewów.
Powyższa ocena sądu okręgowego nie znajduje oparcia w materiale dowodowym, a to z tego powodu, że świadkowie i odwołujący nie zostali szczegółowo przesłuchani na istotne w sprawie okoliczności dotyczące tego, w jakich gałęziach gospodarki działały istotne w sprawie przedsiębiorstwa, jakie konkretnie czynności wykonywał odwołujący, a nie świadkowie. W celu ustalenia tych okoliczności należy przy ponownym rozpoznaniu sprawy ponownie przesłuchać już przesłuchane osoby, tak by możliwe było poczynienie stanowczych ustaleń w zakresie charakteru pracy odwołującego ocenianej przez pryzmat regulacji istotnego w sprawie rozporządzenia Rady Ministrów. Takich ustaleń sąd okręgowy nie poczynił, co uzasadnia uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Nadto sąd okręgowy winien odnieść się do właściwych przepisów prawa materialnego. Treść uzasadnienia wyroku prowadzi bowiem do wniosku, że w tej kwestii po pierwsze sąd popadł częściowo w wewnętrzną sprzeczność, uznając ten sam okres pracy odwołującego raz jako będący wymieniony w Dziale IV, a raz w Dziale XII załącznika do rozporządzenia, a po drugie odwołał się do nieistniejących w rozporządzeniu pozycji (w Dziale IV załącznika do rozporządzenia nie ma punktu 21 ust. 1, a w Dziale III brak jest poz. 23 pkt 3).
Z tych przyczyn, uznając, że dla wydania wyroku, niezbędne jest ponowne przesłuchanie wszystkich świadków i odwołującego, a zatem przeprowadzenie postępowania dowodowego w całości, sąd apelacyjny uchylił wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji, stosownie do treści art. 386 § 4 k.p.c.
SSO del. Łukasz Ruszkiewicz