descriptionTreść orzeczenia

Sygn. akt II C 411/25

Uzasadnienie

Pozwem z 26 marca 2025 roku, skierowanym przeciwko Z. U., powódka I. P. wniosła o uznanie za bezskuteczną wobec niej czynności prawnej w postaci umowy darowizny z 9 lutego 2023 r., zawartej przed notariuszem D. N., zarejestrowaną w rep. (...), na mocy której O. U. darował przysługującą mu własność lokalu mieszkalnego położonego w V. przy (...), dla której Sąd Rejonowy dla Łodzi-Śródmieścia w Łodzi prowadzi (...) nr (...), w celu zaspokojenia wierzytelności powódki wynikającej z postanowienia z 24 listopada 2021 r. Sądu Rejonowego dla Łodzi-Śródmieścia w Łodzi sygn. akt II Ns (...), częściowo zmienionego postanowieniem z 12 września 2022 r. Sądu Okręgowego w Łodzi sygn. akt III Ca 562/22. Nadto, powódka wniosła o zasądzenie na jej rzecz kosztów procesu jedynie w zakresie opłaty sądowej od pozwu.

(pozew k. 7-9)

W odpowiedzi na pozew pozwany Z. U. wniósł o oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie na jego rzecz kosztów procesu według norm prawem przepisanych.

W uzasadnieniu odpowiedzi pozwany wywodził, iż powództwo wytoczone przez powódkę stanowi nadużycie prawa podmiotowego.

(odpowiedź na pozew k. 34)

Do zamknięcia rozprawy strony podtrzymały dotychczasowe stanowiska, z tym, że pełnomocnik powódki nie wnosił o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego.

(e – protokół rozprawy czas: k.)

Sąd ustalił, co następuje

Między powódką I. P. a O. U. toczyła się sprawa o zniesienie współwłasności. Postanowieniem z 24 listopada 2021 roku w sprawie o sygn. II (...) Sąd Rejonowy dla Łodzi-Śródmieścia w Łodzi postanowił m.in. znieść współwłasność spółdzielczego własnościowego prawa do (...) położonego w V. przy (...), przyznając prawo w całości na rzecz O. U. oraz zasądzić od O. U. na rzecz I. P. kwotę 171.765,50 zł tytułem spłaty udziału. Postanowieniem z 12 września 2022 roku w sprawie o sygn. II Ca 562/22 Sąd Okręgowy w Łodzi, na skutek apelacji I. P., podwyższył zasądzoną od O. U. na rzecz I. P. kwotę do 188.975 zł. Z kwoty 188.975 zł kwota 148.000 zł miała być płatna w terminie pięciu miesięcy od daty uprawomocnienia się postanowienia.

(niesporne; postanowienie SR k. 13, postanowienie SO k. 14)

W dniu 9 lutego 2023 roku O. U. i Z. U. zawarli przed notariuszem D. N. w formie aktu notarialnego wpisanego do rep. A nr (...) umowę darowizny, na mocy której O. U. darował Z. U. odrębną własność lokalu mieszkalnego n (...)wraz z udziałem w nieruchomości wspólnej, położonego w V. przy (...), objętym (...), którą to darowiznę Z. U. przyjął. Wartość nieruchomości strony określiły na 296.000 zł. Lokal ma powierzchnię użytkową 61,62 m 2.

(niesporne; akta sprawy I C 250/24 k. 111-113, eKW)

Na wniosek powódki, na podstawie wyżej przywołanych tytułów wykonawczych, zaopatrzonych w klauzule wykonalności 9 marca 2023 r., zostało wszczęte przeciwko O. U. postępowanie egzekucyjne przed Komornikiem Sądowym przy Sądzie Rejonowym dla Łodzi-Śródmieścia w Łodzi T. M., prowadzona pod sygn. akt Km 2091/23. Na dzień 20 lutego 2025 roku należność główna wynosiła 146.991,18 zł. Na dzień 17 marca 2026 roku należność główna wynosiła 129.719,02 zł.

(niesporne; informacje Komornika o stanie zaległości k. 15 i 60)

W dniu 25 stycznia 2024 roku powódka wystąpiła do Sądu Okręgowego w Łodzi przeciwko pozwanemu z tożsamym powództwem. Sprawa toczyła się pod sygn. I C 250/24. Postępowanie zostało 2 lipca 2024 roku zawieszone na zgodny wniosek stron z uwagi na możliwość ugodowego zakończenia postępowania, a następnie 7 lutego 2025 roku umorzone wobec niezgłoszenia wniosku o podjęcie postępowania w ciągu sześciu miesięcy od daty postanowienia o zawieszeniu postępowania. Postanowienie uprawomocniło się 11 marca 2025 roku.

(niesporne; akta sprawy I C 250/24 k. 4-7, 119, 121 i 130)

Dłużnik O. U. jest ojcem stron niniejszego postępowania.

(niesporne)

Dłużnik O. U. pozostaje pod opieką neurologa i kardiologa. Posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Pobiera świadczenie emerytalne.

Dłużnik i powódka nie mają kontaktu od 2011 roku.

Na spłatę zobowiązania względem powódki dłużnik uzyskał jedynie kredyt na kwotę 20.00 zł Darowizny dokonał z własnej woli, wiedząc, że ma zobowiązania względem córki.

Dłużnik kontaktował się z powódką po zapadłym wyroku, proponując zapłatę znacznie niższej kwoty, która miałaby doprowadzić do wygaśnięcia całej wierzytelności. Powódka na to nie przystała. Dłużnik wysłał powódce wiadomość wraz ze zdjęciem leków, sugerując myśli samobójcze, w razie niezaprzestania dochodzenia wierzytelności.

W mieszkaniu przy ul. (...), które darował synowi, zamieszkuje sam. Pozwany pomaga ojcu w czynnościach życia codziennego (w zakupach, w wizytach lekarskich, w technologiach). Pozwany opłaca czynsz za darowane mieszkanie i podatek od nieruchomości.

(orzeczenie k. 37, zeznania O. U. e-protokół z 3.03.02026 r. 00:03:10-00:13:41 k. 55v-56, zeznania I. D. e-protokół z 3.03.02026 r. 00:20:59-00:24:58 k. 56, przesłuchanie powódki e-protokół z 3.03.02026 r. 00:31:08-00:48:42 k. 56v-57, przesłuchanie pozwanego e-protokół z 3.03.02026 r. 00:49:50-01:00:36 k. 57)

Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił w oparciu o zebrany materiał dowodowy, na który składały się przede wszystkim załączone do akt sprawy dokumenty i dokumenty z akt sprawy I C 250/24 oraz uzupełniająco zeznania świadków i treść przesłuchania stron w zakresie, w jakim były one istotne dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy. Dowody z dokumentów stanowiły środek umożliwiający Sądowi weryfikację twierdzeń stron. Pozwoliły one ustalić okoliczności przedmiotowej sprawy, zwłaszcza w zakresie charakteru czynności prawnej, do której doszło między podmiotami. Mając na uwadze fakt, że strony, oprócz wyżej wymienionych dowodów, innych wniosków dowodowych nie zgłaszały oraz uwzględniając rządzącą procesem cywilnym zasadę kontradyktoryjności postępowania, nie znajdując podstaw do przeprowadzenia dowodów z urzędu, Sąd uznał sprawę za dostatecznie wyjaśnioną do wydania rozstrzygnięcia.

Sąd zważył, co następuje

Powództwo podlegało uwzględnieniu. Roszczenie pozwu znajduje podstawę w art. 527 i nast. k.c., które statuują ochronę wierzyciela w razie niewypłacalności dłużnika (tzw. skargę pauliańską).

Zgodnie z art. 527 k.c., gdy wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową, każdy z wierzycieli może żądać uznania tej czynności za bezskuteczną w stosunku do niego, jeżeli dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, a osoba trzecia o tym wiedziała lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć (§ 1); czynność prawna dłużnika jest dokonana z pokrzywdzeniem wierzycieli, jeżeli wskutek tej czynności dłużnik stał się niewypłacalny albo stał się niewypłacalny w wyższym stopniu, niż był przed dokonaniem czynności (§ 2); jeżeli wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli uzyskała korzyść majątkową osoba będąca w bliskim z nim stosunku, domniemywa się, że osoba ta wiedziała, iż dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli (§ 3).

Zgodnie z art. 528 k.c., jeżeli wskutek czynności prawnej dokonanej przez dłużnika z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową bezpłatnie, wierzyciel może żądać uznania czynności za bezskuteczną, chociażby osoba ta nie wiedziała i nawet przy zachowaniu należytej staranności nie mogła się dowiedzieć, że dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli.

U podstaw wprowadzenia skargi pauliańskiej do systemu prawnego leży akceptowane społecznie i odpowiadające poczuciu sprawiedliwości założenie, że zobowiązania majątkowe powinny być wykonywane, a unikanie wykonania zobowiązań, w tym ukrywanie majątku lub rozdysponowanie nim na rzecz osób trzecich, krzywdzi wierzycieli, godzi w ich kondycję majątkową oraz zaburza procesy wymiany dóbr i usług, niezbędne dla prawidłowego funkcjonowania obrotu gospodarczego (wyrok SN z 10 stycznia 2020 r., I CSK 734/18).

Rzeczą wierzyciela, który chce skorzystać z ochrony jaką daje mu omawiany przepis jest wykazanie, że przysługuje mu względem dłużnika wierzytelność, oraz że nie może być ona zaspokojona z majątku dłużnika na skutek zdziałanej przez niego czynności prawnej, w wyniku której stał się niewypłacalny albo stał się niewypłacalny w stopniu wyższym niż był przed dokonaniem tej czynności (art. 6 k.c.).

Przy ustalonym w sprawie stanie faktycznym istnienie przesłanek koniecznych dla udzielenia powódce ochrony prawnej nie może budzić wątpliwości, tym bardziej że w sprawie zastosowanie ma domniemanie prawne, którego pozwanemu nie udało się obalić. Bezsporne było istnienie wierzytelności powódki względem dłużnika dokonującego zaskarżonej czynności prawnej – została ona stwierdzone prawomocnymi orzeczeniami sądowymi. Bezspornym jest także dokonanie przez dłużnika czynności prawnej z osobą trzecią - pozwanym, czynności, z której osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową.

Niewypłacalność dłużnika to aktualny brak możliwości wywiązywania się ze zobowiązań finansowych; taki stan majątku dłużnika, w którym egzekucja prowadzona zgodnie z przepisami kodeksu postępowania cywilnego nie może przynieść zaspokojenia wierzytelności pieniężnej przysługującej przeciwko temu dłużnikowi. Pojęcie „niewypłacalności w wyższym stopniu” rozumie się tak, że każde istotne powiększenie niewypłacalności stanowi pokrzywdzenie wierzyciela, lecz nie oznacza to samo przez się, że niewypłacalność musi ulec powiększeniu o całą wartość przedmiotu czynności dokonanej przez dłużnika. Dłużnik staje się niewypłacalny w wyższym stopniu i wtedy, gdy zaspokojenie można uzyskać z dodatkowym znacznym nakładem kosztów, czasu i ryzyka (por. SN w wyroku z 28 listopada 2001 r., IV CKN 525/00). Zgodnie zaś z powszechnym stanowiskiem orzecznictwa stan pokrzywdzenia wierzycieli, a zatem także powodujący go stan majątku dłużnika, prowadzący do niewypłacalności lub wyższego stopnia niewypłacalności, należy badać i oceniać nie w chwili dokonywania zaskarżonej czynności, lecz w chwili jej zaskarżenia i zamknięcia rozprawy w sprawie wytoczonej na podstawie omawianego przepisu (por. m.in. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 22 marca 2001 r., V CKN 280/00; z dnia 23 lipca 2003 r., II CKN 299/01; z dnia 29 czerwca 2004 r., II CK 367/03; z dnia 15 czerwca 2005 r., IV CK 806/04; z dnia 2 października 2007 r., II CSK 323/07). Sam bowiem fakt dokonania przez dłużnika niekorzystnego rozporządzenia majątkowego nie uzasadnia jeszcze jego podważenia, gdyż w majątku dłużnika mogą być inne składniki pozwalające na zaspokojenie, co ma również znaczenie w przypadku czynności odpłatnych. Przeniesienie momentu oceny zachowania dłużnika na chwilę późniejszą stwarza mu możliwość podjęcia działań zmierzających do uiszczania należności na rzecz wierzyciela. Przyczyną niewypłacalności zaś mogą być różne zdarzenia i czynności prawne dłużnika, a jedną z nich powinna być czynność zaskarżona. Stan niewypłacalności w niniejszej sprawie nie został zakwestionowany przez pozwanego. Z materiału dowodowego sprawy, w tym zeznań dłużnika, jak i treści przesłuchania pozwanego, wynika, że dłużnik nie ma żadnego mienia, z którego jego wierzyciel mógłby się realnie zaspokoić.

Przesłanka, dotycząca świadomości dłużnika, ma charakter subiektywny, ponieważ wiążą się ze sferą intelektualną i wolicjonalną stron uczestniczących w zaskarżonej czynności prawnej. W ocenie Sądu przedmiotowa czynność prawna dokonana została z pokrzywdzeniem wierzycieli, w tym strony powodowej. Biorąc pod uwagę fakt, iż czynność prawna podlegająca zaskarżeniu została dokonana w dniu 9 lutego 2023 roku, czyli po wydaniu i uprawomocnieniu się ww. postanowień zasądzających świadczenie pieniężne od dłużnika na rzecz powódki, dłużnik działał jednoznacznie z pełną świadomością pogarszania się jego sytuacji finansowej w kontekście zaspokojenia wierzyciela, który aktualnie występując z niniejszym powództwem nie może uzyskać w sposób efektywny zaspokojenia swych roszczeń, nawet będąc wspomagany przymusem państwowym realizowanym w toku postępowania egzekucyjnego. Zaznaczyć trzeba, że dłużnik staje się niewypłacalny i wtedy, gdy zaspokojenie można uzyskać jedynie z dodatkowym znacznym nakładem kosztów, czasu i ryzyka; pokrzywdzenie powstaje na skutek takiego stanu faktycznego majątku dłużnika, który powoduje niemożność, utrudnienie lub odwleczenie zaspokojenia wierzyciela (tak SN w wyroku z dnia 28 listopada 2001 r., IV CKN 525/00). W niniejszej sprawie bez wątpienia dłużnik w dacie dokonywania zaskarżonej czynności prawnej wiedział o swoim zobowiązaniu względem powódki, było to stwierdzone prawomocnym orzeczeniem sądowym. Był z pewnością również świadomy swej sytuacji finansowej i majątkowej. Mimo to wyzbył się majątku, jedynej wartościowej rzeczy, na korzyść osoby sobie bliskiej, chcąc udaremnić możliwą i przewidywalną egzekucję. Zaskarżona czynność prawna nie miała innego uzasadnienia w stanie sprawy niż to, aby przenieść własność nieruchomość na pozwanego, będącego synem dłużnika, w celu pokrzywdzenia wierzycieli. Podkreślić należy, że dłużnik dokonał darowizny, a nadal mieszka sam na darowanej nieruchomości lokalowej o powierzchni 60 m 2. Po uzyskaniu korzyści przez pozwanego w istocie oddał on zatem przedmiot darowizny do dalszego używania przez dłużnika, pozostając jedynie jej „formalnym właścicielem”. Dłużnik zachował się nielojalnie, przenosząc własność wartościowego składnika majątku na swego syna, uprzednio nie dokonując spłaty ciążącego na nim zobowiązania. Nie zostały wykazane żadne przyczyny, które należałoby uznać za racjonalne, rzeczywiste i wystarczająco konkretne dla dokonania zaskarżonej czynności. Nie ma żadnych powodów, które uzasadniałyby pozbawienie ochrony prawnej wierzyciela. W tych okolicznościach Sąd uznał za wykazane działanie dłużnika ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli.

Przy tym, wiedza osoby trzeciej nie ma znaczenia, gdy zaskarżona czynność była nieodpłatna, i wówczas zastosowanie znajdzie art. 528 k.c. W niniejszej sprawie zaskarżona czynność prawna stanowiła darowiznę, a więc miała charakter nieodpłatny. Przepis wyłącza przesłankę złej wiary po stronie osoby trzeciej w tych wypadkach, gdy wskutek zaskarżonej czynności osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową bezpłatnie, co oznacza, że z jednej strony wierzyciel jest zwolniony od obowiązku wykazania, że osoba trzecia wiedziała lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć o tym, iż dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, a z drugiej strony – osoba trzecia, która uzyskała korzyść nieodpłatnie, nie może bronić się, wykazując, że nie wiedziała i mimo zachowania najwyższej staranności nie mogła się dowiedzieć o pokrzywdzeniu wierzycieli. Stan świadomości osoby trzeciej jest tu po prostu obojętny, a do zaskarżenia wystarczy spełnienie pozostałych warunków art. 527 § 1 i 2 k.c. Materiał dowodowy w sprawie z kolei, a to wobec jego braku, nie pozwala na przyjęcie, że pomoc udzielana dłużnikowi przez pozwanego mogłaby stanowić ekwiwalent świadczenia w postaci darowania nieruchomości. Nie jest również wykazane, aby pomoc taka była niezbędna ze względu na stan zdrowia dłużnika. Do akt sprawy nie załączono żadnej dokumentacji medycznej, która mogłaby stanowić dowód twierdzeń pozwanego. Nie negując jednakże faktu korzystania przez dłużnika z pomocy osoby trzeciej, uznać należy, że stan rzeczy istniejący w realiach rozpoznawanej sprawie nie pozwala na stwierdzenie, że pomoc ta mogłaby wykraczać poza zakres obowiązku etycznego nakazującego pomoc na rzecz osoby, z którą pozostaje się w bliskiej relacji osobistej.

Sąd podziela pogląd, że działanie z pokrzywdzeniem wierzycieli stanowi czynność sprzeczną z zasadami współżycia społecznego, a wierzyciel, wnosząc skargę, realizuje swoje prawa i takie działanie nie może naruszać art. 5 k.c. (wyrok SA w Krakowie z 11 października 2016 r., I ACa 108/16). Podkreślenia również wymaga, iż strona powodowa jest uprawniona do prowadzenia egzekucji w czasie rzeczywistym i odpowiednio do jej przebiegu, do podejmowania wszelkich działań prawnych mających na celu zaspokojenie wierzytelności. W chwili obecnej egzekucja prowadzona od maja 2023 r. doprowadziła do zaspokojenia powódki w niewielkiej części i nie niweczy ona żądania pozwu. W realiach niniejszej sprawy, nie sposób zatem uznać powództwa o uznanie umowy darowizny za bezskuteczną za nadużycie prawa podmiotowego. Dodatkowo stosując art. 5 k.c. należy przeanalizować sytuację obu stron postępowania. Ojciec pozwanego jest chory (ma orzeczony umiarkowany stopień niepełnosprawności), ale powódka też choruje przewlekle, spłaca kredyt, pracuje zarobkowo, ma na utrzymaniu małoletnie dzieci, musi wynajmować mieszkanie. W związku z powyższym, w ocenie Sądu powódka wytaczając powództwo nie nadużywa swojego prawa. W tym miejscu należy również przywołać zasadę tzw. czystych rąk, tzn. nie może żądać ochrony prawnej ktoś, kto sam postępuje nieuczciwie ( nec ex propria turpitudine commodum capere potest). Warto zauważyć, że ojciec stron żądał spłaty w podziale majątku wspólnego, a córki O. U. zaciągnęły kredyt, aby spłacić ojca (matka nie miała środków finansowych) i do chwili obecnej spłacają to zobowiązanie.

Z tych wszystkich względów Sąd uznał, że powództwo nie może zostać oddalone z uwagi na sprzeczność żądania z zasadami współżycia społecznego (art. 5 k.c.).

W przypadku uzyskania w przyszłości przez dłużnika środków finansowych, nic nie będzie stało na przeszkodzie dobrowolnemu wywiązaniu się z zobowiązań finansowych wobec powódki. Darowanie przez dłużnika nieruchomości w chwili istnienia wymagalnego roszczenia, zmniejszając tym samym swoją wypłacalność, było świadomym działaniem dłużnika prowadzącym do pokrzywdzenia wierzyciela. To że dłużnik dokonuje jakichkolwiek wpłat, już po wszczęciu postępowania egzekucyjnego, nie czyni zadość przesłance wskazania mienia dłużnika wystarczającego do zaspokojenia. Biorąc pod uwagę wysokość dokonywanych spłat, nie można uznać, iż są to kwoty, co do których można z najwyższym stopniem prawdopodobieństwa przyjąć, że wystarczą do zaspokojenia wierzyciela w rozsądnym czasie. Jednocześnie, powódka nie pozbawia dłużnika prawa do mieszkania, jej wierzytelność opiewa na kwotę znacznie niższą niż wartość mieszkania o powierzchni 60 m 2, a jej wierzytelność wynika ze zniesienia współwłasności tego mieszkania.

Istotą skargi pauliańskiej jest żądanie ubezskutecznienia w stosunku do wierzyciela czynności prawnej dokonanej przez dłużnika z osobą trzecią, celem zaś skargi pauliańskiej jest umożliwienie wierzycielowi zaspokojenia się z majątku osoby trzeciej w zakresie, w jakim byłoby to skuteczne w stosunku do dłużnika gdyby ten nie pozbył się swego majątku lub nie zrezygnował z jego powiększenia. Wyrok sądu uwzględniający powództwo stanowi materialnoprawną przesłankę powstania po stronie osoby trzeciej obowiązku takiego zachowania się, które pozwala wierzycielowi na uzyskanie tego, na co mógł liczyć w przypadku realizacji wierzytelności z majątku dłużnika.

Skoro w niniejszej sprawie spełnione zostały przesłanki uznania umowy darowizny uczynionej przez dłużnika na rzecz pozwanego za bezskuteczną na podstawie art. 527 § 1 k.c., tym samym Sąd uwzględnił powództwo i w pkt. 1. wyroku rozstrzygnął o istnieniu indywidualno-konkretnej normy prawnej wskazanej w sentencji, oznaczając wierzytelność podlegającą ochronie pod kątem podmiotowym i przedmiotowym, stwierdzoną prawomocnie postanowieniem Sądu Rejonowego dla Łodzi-Śródmieścia w Łodzi z 24 listopada 2021 roku w sprawie o sygn. II Ns (...) oraz postanowieniem Sądu Okręgowego w Łodzi z 12 września 2022 roku w sprawie o sygn. II Ca 562/22 na kwotę 188.975 zł, przy czym do kwoty pozostałej zaległości w wysokości 129.719,02 zł.

O kosztach Sąd orzekł w oparciu o art. 98 § 1 k.p.c., zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik procesu. Strona powodowa wygrała sprawę w całości, a zatem zasadne było zasądzenie na jej rzecz od pozwanego zwrotu poniesionych przez nią niezbędnych kosztów procesu we wnioskowanej przez nią wysokości 1.000 zł, stanowiącej opłatę sądową od pozwu.

Warto podkreślić, że pełnomocnik powódki nie wnosił o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego.