descriptionTreść orzeczenia

Sygn. akt I C 473/24

Wyrok w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej

Warszawa, dnia 12 marca 2026 roku

Sąd Okręgowy w Warszawie I Wydział Cywilny

w składzie:

Przewodniczący sędzia Marcin Polit

Uzasadnienie

Pozwem wniesionym do tut. Sądu w dniu 22 marca 2024 roku (data stempla pocztowego – k. 23) powód L. G. wniósł o zasądzenie od pozwanej K. P. na jego rzecz kwoty 175 000 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty. Nadto wniósł o zasądzenie od pozwanej na rzecz powoda kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego na rzecz powodów wg norm przepisanych. Roszczenie dochodzone jest tytułem zachowku po zmarłej matce powoda P. N. (1), zaś pozwana jest córką zmarłej, obdarowaną przez nią w 2019 roku na mocy umowy darowizny spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego (pozew – kk. 3-4v.).

W odpowiedzi na pozew z dnia 31 maja 2024 roku (k. 33; data stempla pocztowego – k. 65) pozwana K. P. wniosła o oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie od powoda na rzecz pozwanej kosztów sądowych wg norm przepisanych. Pozwana podnosiła, że powód naruszył art. 87 k.r.o. przez zaniechanie opieki nad schorowaną matką, długotrwały brak kontaktu i udzielenia wsparcia finansowego i emocjonalnego (odpowiedź na pozew – kk. 33-37).

W piśmie procesowym z dnia 18 sierpnia 2025 roku stanowiącym modyfikację (rozszerzenie) żądania pozwu powód, zamiast żądania zapłaty kwoty 175 000 zł zawartego w pozwie, wniósł o zasądzenie od pozwanej na rzecz powoda kwoty 241 425 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty. W uzasadnieniu wskazał, że jako że powodowi przysługuje wobec obdarowanej pozwanej roszczenie o zapłatę zachowku w wysokości odpowiadającej 1/4 wartości darowizny dokonanej na jej rzecz przez zmarłą matkę, zaś wartość rynkowa opisanego lokalu mieszkalnego wynosi 965 700 zł, przysługuje mu roszczenie o zapłatę kwoty 241 425 zł (rozszerzenie powództwa – kk. 201-201v.).

W piśmie procesowym z dnia 13 października 2025 roku strona pozwana wniosła o skierowanie stron do mediacji (kk. 534-535). Rozmowy ugodowe nie zakończyły się porozumieniem stron (pismo procesowe pozwanej z 1.12.2025 – kk. 545-546), a na rozprawie w dniu 12 grudnia 2025 roku Sąd postanowił nie kierować sprawy do mediacji, zaś pozwana ostatecznie wniosła o oddalenie powództwa, ewentualnie o rozłożenie świadczenia na raty lub odroczenie terminu spełnienia świadczenia (protokół z 12.12.2025 – k. 549).

Sąd ustalił następujący stan faktyczny.

Aktem notarialnym rep. A nr (...) P. N. (1) udzieliła swojej córce K. P. pełnomocnictwa do zbycia spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego nr (...)położonego w W. przy (...) o pow. 57,50 m ( 2) – na rzecz ustanowionego pełnomocnika i na warunkach według uznania pełnomocnika, w formie umowy darowizny i złożenia oświadczenia o niezaliczaniu tej darowizny na schedę spadkową, a także do innych czynności (pełnomocnictwo – kk. 59-60).

Na mocy umowy darowizny z dnia 8 marca 2019 roku (akt notarialny Rep. A nr (...)) P. N. (1) darowała swojej córce K. P. spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego nr (...) położonego w W. przy (...), dla którego Sąd Rejonowy dla Warszawy-Mokotowa w W. prowadzi księgę (...) nr (...). W treści aktu zastrzeżono, że P. N. (1), w imieniu i na rzecz której działa K. P. oświadcza, że darowizna dokonana niniejszą umową na rzecz jej córki K. P., zwolniona jest z obowiązku zaliczenia na schedę spadkową. Wartość darowizny została określona na kwotę 360 000 zł (umowa darowizny – kk. 62-64; KW – kk. 18-22v.).

Wartość rynkowa spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego nr (...) położonego w W. przy ul. (...) wg stanu na dzień darowizny, tj. 8 marca 2019 roku, a cen aktualnych, szacuje się na kwotę 965 700 zł (opinia biegłego – k. 131).

P. N. (1) zmarła w dniu 23 marca 2019 roku (odpis skrócony aktu zgonu – k. 8, k. 40). Pozostawiła po sobie dwoje dzieci: syna L. G. i córkę K. P. (bezsporne).

P. N. (1) przed śmiercią zmagała się z poważnymi problemami zdrowotnymi – chorobą nowotworową, objawami choroby A.. Przez ostatni rok życia była osobą leżącą, wymagającą intensywnej opieki, którą zapewniała córka K. P. – opiekowała się matką przed jej śmiercią, ponosiła liczne koszty jej utrzymania, leczenia, wyżywienia. P. N. (1) miała liczne zobowiązania kredytowe, jak również w celu zapewnienia dostatecznej opieki K. P. zaciągała kolejne zobowiązania. P. N. (1) zmarła w hospicjum. Jej dzieci L. G. i K. P. są ze sobą skonfliktowane (umowy pożyczki – kk. 222-282, kk. 288-319; kk. 326-331; zeznania świadek C. X. – protokół kk. 491v.-492; zeznania świadka Ś. N. – protokół kk. 492-492v.; zeznania świadka H. X. – protokół kk. 498-498v.; zeznania pozwanej – protokół k. 518v.).

Rodzice L. G. i K. P. w przeszłości rozwiedli się. Ojciec stron, a mąż zmarłej P. N. (1), był alkoholikiem. Spadkodawczyni nie posiadała żadnego innego majątku poza spółdzielczym prawem do lokalu mieszkalnego przy ul. K. w W.. L. G. ma żonę i dwoje dzieci. W okresie od sierpnia 2016 roku do maja 2018 roku pracował za granicą, co w dużej mierze spowodowane było koniecznością spłacania kredytu we frankach szwajcarskich (zeznania świadek C. X. – protokół kk. 491v.; zeznania świadka O. A. – protokół kk. 497v.; zeznania świadka H. X. – protokół kk. 498; zeznania powoda – protokół k. 517v.-518; zeznania pozwanej – protokół k. 518v.).

K. P. jest po rozwodzie, ma córkę. Zostało u niej zdiagnozowane zaburzenie afektywne dwubiegunowe z epizodem depresyjnym, zaburzenia osobowości mieszane, zaburzenia odżywiania (żarłoczność psychiczna - bulimia), (...). Pozostawała pod opieką psychiatryczną od ok. 15 lat, korzystała także z pomocy pedagoga resocjalizacyjnego (stan wg karty informacyjnej leczenia szpitalnego z 6.04.2023 – k. 42; dokumentacja medyczna – k. 50; zeznania świadka Ś. N. – protokół k. 492; zeznania świadka Ś. T. – protokół k. 493v.; zeznania powoda – protokół k. 517v.).

W latach 2004-2007 L. G. ponosił koszty utrzymania lokalu mieszkalnego nr (...) przy ul. (...) w W. (wydruki z ksiąg bankowych – kk. 72-87). Przestał jednak je ponosić, kiedy K. P. wprowadziła się do mieszkania wraz z mężem i córką (zeznania powoda – protokół k. 517v.).

Przed Sądem Rejonowym dla Warszawy-Żoliborza toczy się postępowanie w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku po P. N. (1) z wniosku (...) S.A. z siedzibą w W. (akta I Ns 111/22: wniosek – kk. 1-3). Na rozprawie w dniu 31 sierpnia 2023 roku Przewodnicząca poinformowała uczestników, na podstawie art. 156 ( 1) k.p.c., że w świetle zgłoszonych twierdzeń i dowodów, testament ustny z 23 lutego 2019 roku jest nieważny (akta I Ns 111/22: oświadczenie, testament ustny – k. 56; protokół – k. 208).

Powyższe ustalenia faktyczne Sąd poczynił na podstawie przedłożonych do akt sprawy przez strony, wymienionych wyżej dokumentów (kopii) urzędowych, prywatnych, dołączonych akt (sprawa o stwierdzenie nabycia spadku po P. N. (2), prowadzona przed Sądem Rejonowym dla Warszawy-Żoliborza w Warszawie, sygn. I Ns 111/22), dowodów z przesłuchania stron i wskazanych świadków. Z uwagi na konieczność ustalenia wiadomości specjalnych, Sąd oparł się również na opinii biegłego z zakresu wyceny nieruchomości na okoliczność wyliczenia wartości rynkowej spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego nr (...) położonego w W. przy (...). Sąd nie widział podstaw do tego, by zakwestionować prawidłowość dokonanych przez biegłego ustaleń, a wszelkie wątpliwości formułowane w ramach zarzutów strony pozwanej Sąd uznaje za nieuzasadnione, a jako że dotyczyły wiadomości specjalnych, Sąd nie widzi podstaw do szczegółowego ustosunkowywania się do tych zarzutów. Skoro zaś opinia biegłego była prawidłowa, nie było podstaw do dopuszczenia dowodu z uzupełniającej opinii biegłego jako mającego wykazać fakt już udowodniony oraz zmierzającego jedynie do przedłużenia postępowania.

Zeznania świadków, a co za tym idzie twierdzenia stron były sprzeczne w zakresie relacji powoda ze zmarłą matką. Z zeznań świadków C. X. (kk. 491v.-492), Ś. N. (k. 492) i B. L. (k. 492v.) wynikało, że L. G. nie angażował się w pomoc schorowanej matce, nie odwiedzał jej, nie pomagał siostrze w opiece. Świadek Ś. A. (znajomy pozwanej i spadkodawczyni) także zeznał: „Ś. (1) była rozczarowana jeśli chodzi o syna. Padły gorzkie wyznania, że nie interesował się nią. (…) Ś. (1) razem z córką prosiła o pomoc L., słyszałem że odmówił, nie wiem jakiego rodzaju była to pomoc. Z tego co wiem tylko pani K. się zajmowała mamą. (…) Ś. (2) (…) miała żal do syna. (…) Z tego co wiem od K. miała kiedyś bardzo dobre relacje z bratem. L. zaangażował się całkowicie w swoją rodzinę i oddalił się od matki.” (kk. 492v.-493v.). Z kolei świadek J. Z. zeznała: „myślę, że pani P. miała dobre relacje z synem, była zapraszana na każde święta. (…) Pan L. odwiedzał matkę, często mówił, że odwiedza mamę. (…) L. bardzo przeżył śmierć rodziców.” (kk. 497-497v.); świadek O. A.: „K. mieszkała z mamą, L. się wyprowadził, ale te stosunku nie wyglądały najgorzej. (…) Pamiętam raz sytuację, że P. poczuła się gorzej potraktowana, sprawa ucichła. Nie mogę powiedzieć, że pani P. nienawidziła syna ani syn jej, nie da się ich relacji nazwać konfliktem. (…) P. miała wypadek autem, z moich obserwacji wiem, że L. jak był proszony o pomoc to pomagał. Święta były spędzane u P., to były rodzinne święta.” (kk. 497v.-498); świadek H. X.: „L. kilka razy spotykał się z mamą, zawsze się cieszył, mama była na chrzcinach starszego syna.” (k. 498). Z kolei powód twierdził, że pomagał finansowo matce, odwiedzał ją w weekendy (do 2018 roku), odwiedzał ją, kiedy była już w hospicjum, a w przeszłości był taki okres, kiedy to siostra nie interesowała się matką (kk. 517v.-518). Sąd, dając co do zasady wiarę zeznaniom świadków oraz pozwanej w zakresie tego, że cały ciężar opieki nad zmarłą matką przejęła pozwana oraz w zakresie istnienia pewnego konfliktu między powodem a matką oraz między rodzeństwem, nie przychylił się jednak do twierdzeń pozwanej co do oceny zachowania powoda, jakoby nosiło ono znamiona wyjątkowych, rażących zaniedbań w zakresie wypełniania obowiązków rodzinnych, mających w ocenie pozwanej stanowić o sprzeczności z zasadami współżycia społecznego, o czym Sąd wypowiedział się w dalszej części uzasadnienia. Jednocześnie Sąd pominął pozostałe dowody z dokumentów oraz zeznań świadków i stron w pozostałym zakresie, uznając je za nieistotne w kontekście rozstrzygnięcia (art. 227 k.p.c.).

Sąd zważył, co następuje

Powództwo jest zasadne w przeważającej części.

Instytucja zachowku uregulowana w art. 991 k.c. i nast. wskazuje precyzyjnie, kto jest uprawniony do zachowku oraz okoliczności, które muszą być spełnione do uznania, że zachowek jest należny. Zgodnie art. 991 k.c., zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni - dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach - połowa wartości tego udziału. Zgodnie z §2, jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia. Oznacza to, iż do zachowku mają prawo zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, którzy nie zostali powołani do spadku, a byliby powołani do niego z ustawy, i nie otrzymali należnego zachowku w formie darowizny.

Sens instytucji zachowku polega zatem na ustawowym zagwarantowaniu osobie uprawnionej uzyskania określonej korzyści majątkowej ze spadku, niezależnie od woli spadkodawcy, a zatem nawet gdy spadkodawca poprzez rozrządzenia testamentowe lub dokonane darowizny faktycznie doprowadził do pozbawienia uprawnionego do zachowku tych korzyści majątkowych (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 kwietnia 2017 r., V CSK 367/16, LEX nr 2327136).

Zgodnie zaś z art. 1000 §1 k.c., jeżeli uprawniony nie może otrzymać należnego mu zachowku od spadkobiercy lub osoby, na której rzecz został uczyniony zapis windykacyjny, może on żądać od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku, sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku. Jednakże obdarowany jest obowiązany do zapłaty powyższej sumy tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny.

Zmarła P. N. (1) pozostawiła po sobie dwoje dzieci – powoda i pozwaną. Postępowanie w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku toczące się przed Sądem Rejonowym dla Warszawy-Żoliborza w Warszawie nie zostało prawomocnie zakończone. W toku tego postępowania zostało podniesione, że zmarła pozostawiła po sobie testament ustny, jednak jego ważność została zakwestionowana przez Przewodniczącego. Tym samym powód, jako zstępny spadkodawcy, dochodzi należnego mu zachowku na podstawie art. 1000 §1 k.c. od pozwanej jako obdarowanej przez spadkodawczynię. Strony – jako dzieci zmarłej – dziedziczą po matce w częściach równych po 1/2, zatem udział przypadającego powodowi zachowku w myśl art. 991 §1 k.c. wynosi 1/4 (1/2 x 1/2). Zgodnie z art. 993 §1 k.c. darowizny dolicza się do spadku przy obliczaniu zachowku, przy czym zwolnienie jej z obowiązku zaliczenia na schedę spadkową odnosi skutek jedynie w świetle potencjalnego dokonania działu spadku (w myśl art. 1039 §1 k.c.).

Argumentacja pozwanej co do wnioskowania o oddalenie powództwa opierała się w zasadzie jedynie na tym, że powód zaniechał opieki nad schorowaną matką, nie utrzymywał z nią kontaktu i nie udzielał wsparcia finansowego i emocjonalnego. W ocenie Sądu ustalone w toku postępowania okoliczności nie świadczą o tym, by dochodzenie w ramach przedmiotowego pozwu roszczenie o zachowek stanowiło przejaw czynienia ze swego prawa użytku sprzecznego z zasadami współżycia społecznego, tj. naruszenia art. 5 k.c. Zważywszy, że istotą prawa cywilnego jest strzeżenie praw podmiotowych, wszelkie rozstrzygnięcia prowadzące do redukcji bądź unicestwienia tych praw muszą mieć charakter wyjątkowy. Odmowa udzielenia ochrony prawnej na podstawie art. 5 k.c., musi być zatem uzasadniona istnieniem okoliczności rażących i nieakceptowanych w świetle powszechnie uznawanych w społeczeństwie wartości. Także zgodnie z utrwalonym w literaturze i orzecznictwie poglądem, w pewnych szczególnych i wyjątkowych sytuacjach dopuszczalna jest odmowa uwzględnienia żądania z tytułu zachowku (w całości lub części) na podstawie art. 5 k.c., przy czym panuje przy tym zgodność, że przepis ten powinien być stosowany niezwykle ostrożnie (zob. J. Ciszewski, J. Knabe [w:] Kodeks cywilny. Komentarz aktualizowany, red. P. Nazaruk, LEX/el. 2024, art. 991). Jak zauważył bowiem Sąd Apelacyjny w Warszawie, już samo pozbawienie uprawnionego do zachowku korzyści ze spadku w drodze dziedziczenia jest dla niego okolicznością krzywdzącą i dolegliwą, a tego nie powinno jeszcze pogłębiać ograniczenie możliwości realizacji roszczeń z tytułu zachowku (wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 24 lutego 2014 r., I ACa 1204/13, LEX nr 1444907).

Wskazuje się też, że przyczynami mogącymi prowadzić do pozbawienia uprawnionego do zachowku jego prawa na podstawie art. 5 k.c. może być ujawnienie się takich okoliczności, które mogłyby skutkować jego wydziedziczeniem, przy czym przyjmuje się, że ewentualny konflikt pomiędzy uprawnionym do zachowku a spadkobiercą zasadniczo do tego rodzaju okoliczności nie należy (A. Partyk, Pozbawienie spadkobiercy zachowku lub obniżenie jego wysokości na podstawie art. 5 k.c., LEX/el. 2022). W rozpoznawanej sprawie takich szczególnych, rażących okoliczności nie sposób się jednak dopatrzeć. Nawet jeżeli zaistniał konflikt między powodem a pozwaną i ich zmarłą matką, powód mniej odwiedzał schorowaną matkę, a ciężar opieki nad nią w całości przejęła pozwana, to nie stanowi jeszcze o sprzeczności powództwa o zachowek z art. 5 k.c. Tego typu sytuacja, że wobec wzajemnego konfliktu dwoje rodzeństwa to jedno z nich przejmuje odpowiedzialność za intensywną opiekę nad ciężko schorowaną (a właściwie umierającą) matką, a drugie raczej się od niej uchyla, koncentrując się na obowiązkach związanych z własną rodziną (powód ma żonę i dwoje dzieci), choć może być w jakimś stopniu zachowaniem nagannym, to w ocenie Sądu mimo wszystko nie wykracza poza ramy standardowych relacji rodzinnych. Powód mimo wszystko w przeszłości ponosił koszty opłat eksploatacyjnych z tytułu lokalu mieszkalnego przy (...) w W. (choć jedynie do czasu wprowadzenia się tam pozwanej wraz z mężem), a później utrzymywał relacje w postaci odwiedzania w weekendy, wspólnego spędzania świąt i rodzinnych imprez okolicznościowych, a zatem nie można mówić o żadnym długotrwałym, intensywnym, intencjonalnym i zawinionym zachowaniu powoda wobec matki. Należy też mieć na uwadze, że spadkodawczyni chorowała na chorobę Alzheimera, co naturalnie wiąże się z utrudnionym kontaktem osobistym, trudnościami w komunikowaniu się z tak chorą osobą. Nie bez znaczenia był także fakt, że w latach 2016-2018 powód pracował za granicą, co w oczywisty sposób utrudniało utrzymywanie regularnych kontaktów. Z tego też względu argumentacja pozwanej oparta na art. 5 k.c. nie zasługiwała na aprobatę zarówno w odniesieniu do wnioskowania o oddalenie powództwa co do zasady, jak i o miarkowanie zachowku.

Również w świetle art. 997 1§1 k.c. w ocenie Sądu nie było podstaw do odroczenia zapłaty zachowku bądź rozłożenia na raty przy uwzględnieniu sytuacji osobistej i majątkowej uprawnionego do zachowku oraz obowiązanego do zaspokojenia tego roszczenia. Pozwana dysponuje znacznym majątkiem nieruchomym w postaci lokalu mieszkalnego, zaś sytuacja majątkowa i życiowa pozwanej (w tym podnoszone okoliczności takie jak liczne zobowiązania kredytowe, które są mimo wszystko wynikiem jej świadomych działań) nie może stanowić wystarczającej podstawy do obniżenia zachowku.

Tym samym roszczenie o zachowek co do zasady podlegało uwzględnieniu. Zgodnie z art. 995 §1 k.c. wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku. Wartość rynkowa spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego (...) położonego w W. przy ul. (...) (tj. jedynego składnika majątku stanowiącego substrat zachowku) wg stanu na dzień darowizny, tj. 8 marca 2019 roku, a cen aktualnych, szacuje się na kwotę 965 700 zł. Skoro zaś powodowi przysługuje udział spadkowy w części 1/4, przysługujący powodowi zachowek wynosi 241 425 zł (965 700 x 1/4). Roszczenie główne należało zatem zasądzić w całości, natomiast oddaleniu podlegało częściowo roszczenie odsetkowe. W tym przedmiocie Sąd orzekł na podstawie art. 481 §1 i nast. k.c. oraz art. 455 k.c. zasądzając je od kwoty pierwotnie dochodzonej pozwem (175 000 zł) od dnia następującego po dniu sporządzenia odpowiedzi na pozew, zaś od kwoty objętej rozszerzeniem powództwa – od dnia następującego po dniu doręczenia pisma procesowego stanowiącego rozszerzenie powództwa (tj. po dniu 9 października 2025 roku – e.p.o. k. 543). W pozostałym zakresie niezasądzonego roszczenia odsetkowego powództwo podlegało więc oddaleniu.

Mając na uwadze powyższe okoliczności, Sąd orzekł jak w punktach I-II sentencji wyroku.

W przedmiocie kosztów procesu Sąd orzekł w pkt III sentencji na podstawie art. 98§1 i 100 k.p.c., przyjmując, że skoro powód wygrał sprawę niemal w całości, to należało obciążyć pozwaną obowiązkiem poniesienia całości kosztów procesu, na które to złożyły się kwoty:

-

8 750 zł tytułem opłaty od pozwu (kwit – k. 24),

-

5 400 zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego (§2 pkt 6 w zw. z §19 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych),

-

17 zł tytułem opłaty skarbowej od pełnomocnictwa (zgodnie z załącznikiem do ustawy z dnia 16 listopada 2006 r. o opłacie skarbowej),

-

1 000 zł tytułem zaliczki na poczet wynagrodzenia biegłego (kwit – k. 122),

-

4 141,68 zł tytułem uzupełnienia zaliczki na poczet wynagrodzenia biegłego (postanowienie – k. 173; kwit – k. 500),

-

3 322 zł tytułem opłaty od rozszerzenia powództwa (kwit – k. 520),

łącznie 22 630,68 zł.