descriptionTreść orzeczenia

Sygn. akt I ACa 608/23

Wyrok w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej

Dnia 13 listopada 2024 r.

Sąd Apelacyjny w Szczecinie I Wydział Cywilny

w składzie:

SSA Krzysztof Górski

Krzysztof Górski

Uzasadnienie

Pozwem z dnia 20 października 2021 r. Bank (...) S.A. z siedzibą w G. wniósł o zasądzenie in solidum od pozwanych M. P. i D. P. na rzecz powoda Banku (...) S.A. z siedzibą w G. kwoty 186.846,77 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia następującego po dniu doręczenia pozwanym pozwu do dnia zapłaty, na którą składają się:

1) kwota 150.000,00 zł tytułem zwrotu kapitału udostępnionego pozwanym na podstawie umowy kredytu zawartej z (...) Bankiem S.A. z siedzibą w G., którego Bank jest następcą prawnym, oraz

2) kwota 36.846,77 zł tytułem bezpodstawnego wzbogacenia w postaci korzystania przez pozwanych z kapitału udostępnionego im na podstawie umowy kredytu w okresie od dnia wypłaty kredytu (października 2007 r.) do dnia 1 czerwca 2016 r. włącznie;

- z zastrzeżeniem, że zapłata należności przez jednego z pozwanych zwalnia drugiego do wysokości dokonanej zapłaty.

Powód wniósł też o zasądzenie in solidum od pozwanych na swoją rzecz zwrotu kosztów postępowania wraz z kosztami zastępstwa procesowego według norm przepisanych, z uwzględnieniem uiszczonych opłat skarbowych od złożonych dokumentów pełnomocnictw – z zastrzeżeniem, że zapłata należności przez jednego z pozwanych zwalnia drugiego do wysokości dokonanej zapłaty.

W odpowiedzi na pozew D. P. i M. P. wnieśli o oddalenie powództwa w całości oraz o zasądzenie od powoda na rzecz każdego z pozwanych z osobna zwrotu kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie oraz solidarnie na ich rzecz ewentualnych kosztów procesu wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie.

Wyrokiem z dnia 13 lutego 2023 r. Sąd Okręgowy w Szczecinie zasądził od pozwanych M. P. i D. P. na rzecz powoda Banku (...) Spółki Akcyjnej w G. kwotę 150.000 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 26 listopada 2021 r., przy czym spełnienie świadczenia przez jednego z pozwanych zwalnia drugiego (pkt I.) oraz oddalił powództwo w pozostałym zakresie (pkt II.).

W kwestii kosztów sądowych Sąd ten ustalił, że koszty postępowania w 80% ponoszą pozwani M. P. i D. P., a w 20% powód Bank (...) Spółka Akcyjna w W., przy czym ich szczegółowe rozliczenie pozostawił referendarzowi sądowemu.

Opisane rozstrzygnięcia oparto na następującej podstawie faktycznej:

Pomiędzy D. P. i M. P., a (...) Bank S.A. w dniu 18 października 2007 r. została zawarta umowa kredytu nr (...), na mocy której bank udzielił im kredytu w kwocie 154.555,80 zł indeksowanego kursem CHF. Kredyt był przeznaczony na pokrycie części kosztów budowy domu mieszkalnego położonego na nieruchomości znajdującej się przy ul. (...) w N. (nr KW (...)). Kredyt miał być wypłacony w transzach. Spłata kredytu miała nastąpić w 180 równych miesięcznych ratach kapitałowo - odsetkowych. Oprocentowanie kredytu na dzień sporządzenia umowy wynosiło 4,470% w skali roku i stanowiło sumę: marży banku niezmiennej w okresie trwania umowy w wysokości 0,750 % oraz aktualnie obowiązującego indeksu L3 oraz 0,95 %. Całkowity koszt kredytu na dzień sporządzenia umowy określono na kwotę 50.439,34 zł.

W § 1 ust. 1 umowy przewidziano, iż w dniu wypłaty kredytu jego saldo będzie wyrażane w walucie, do której indeksowany jest kredyt, według kursu kupna tej waluty podanego w tabeli kursów kupna / sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez (...) Bank S.A., opisanej szczegółowo w § 17, następnie saldo walutowe będzie przeliczane dziennie na złote polskie według kursu sprzedaży tej waluty podanego w ww. tabeli. W § 7 ust. 2 umowy wskazano, iż każdorazowo wypłacona kwota złotych polskich zostanie przeliczona na walutę, do której indeksowany jest kredyt, według kursu kupna waluty kredytu podanego w tabeli kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez (...) Bank S.A., obowiązującego w dniu dokonania wypłaty przez Bank. Zgodnie z § 10 ust. 8 umowy rozliczenie każdej wpłaty dokonywanej przez kredytobiorcę miało następować według kursu sprzedaży waluty do której był indeksowany kredyt podanego w tabeli kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez (...) Bank S.A., obowiązującego w dniu pływu środków do Banku. Zapis § 17 stanowił, iż do rozliczania transakcji wypłat i spłat kredytów będą stosowane odpowiednio kursy kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez (...) Bank S.A. walut zawartych w ofercie Banku obowiązujące w dniu dokonania transakcji. Kursy kupna miano określać jako średnie kursy złotego do danych walut ogłoszone w tabeli kursów średnich NBP minus marża kupna. Kursy sprzedaży miano określać jako średnie kursy złotego do danych walut ogłoszone w tabeli kursów średnich NBP plus marża sprzedaży. Wskazano, iż do wyliczenia kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez (...) Bank S.A. będzie stosować się kursy złotego do danych walut ogłoszone w tabeli kursów średnich NBP w danym dniu roboczym skorygowane o marże kupna sprzedaży (...) Banku S.A. Przewidziano, że obowiązujące w danym dniu roboczym kursy kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez (...) Bank S.A. walut zawartych w ofercie banku będą określane przez bank po godz. 15:00 poprzedniego dnia roboczego i wywieszane są w siedzibie banku oraz publikowane na stronie internetowej (...) Banku S.A. (www.gemoneybank.pl).

Do umowy kredytowej dołączony został harmonogram spłat określony w CHF. Ponadto pozwani otrzymywali od powoda w różnych okresach czasu zawiadomienia o wysokości rat oraz o zmianie wysokości kapitału.

Kredyt został wypłacony pozwanym w sześciu transzach w łącznej wysokości 154.555,80 zł, w tym:

⚫

w dniu 26 października 2007 r. wypłacono im kwotę 49.999,99 zł, którą bank przeliczył stosując swój kurs na 23.591,58 CHF,

⚫

w dniu 28 grudnia 2007 r. wypłacono im kwotę 50.000,01 zł, którą bank przeliczył stosując swój kurs na 23.795,93 CHF,

⚫

w dniu 25 lutego 2008 r. wypłacono im kwotę 14.999,99 zł, którą bank przeliczył stosując swój kurs na 6.976,74 CHF,

⚫

w dniu 13 marca 2008 r. wypłacono im kwotę 14.999,99 zł, którą bank przeliczył stosując swój kurs na 6.902,26 CHF,

⚫

w dniu 18 sierpnia 2008 r. wypłacono im kwotę 10.000,01 zł, którą bank przeliczył stosując swój kurs na 5.024,12 CHF,

⚫

w dniu 19 sierpnia 2008 r. wypłacono im kwotę 10.000,01 zł, którą bank przeliczył stosując swój kurs na 4.973,89 CHF.

Ponadto, w dniu 26 października 2007 r. z rachunku kredytowego pozwanych pobrano kwotę 4.555,80 zł opłat kredytowych, którą bank przeliczył stosując swój kurs na 2.149,57 CHF.

W okresie od dnia 10 grudnia 2007 r. do dnia 5 listopada 2019 r. pozwani tytułem rat kapitałowo - odsetkowych ww. kredytu zapłacili na rzecz Banku i jego poprzednika świadczenia w łącznej wysokości 216.897,35 zł. Następnie w dalszym okresie od grudnia 2019 r. do 3 lutego 2021 r. suma ich spłat wzrosła o 26.434 zł. Łącznie w okresie do dnia 3 lutego 2021 r. zapłacili z tego tytułu 243.331,35 zł. W dalszej kolejności, w okresie od stycznia 2021 r. do września 2022 r. pozwani spłacili na rzecz Banku tytułem rat kapitałowo-odsetkowych łączną kwotę 39.271,85 zł.

Pozwem z dnia 28 marca 2018 r. złożonym w Sądzie Okręgowym w Szczecinie M. P. i D. P. wnieśli o zasądzenie od Banku (...) S.A. z siedzibą w G. na ich rzecz solidarnie kwoty 77.274,46 zł wraz z odsetkami ustawowymi od dnia 11 stycznia 2018 r. W uzasadnieniu pozwu kredytobiorcy wskazali, iż dnia 18 października 2007 r. zawarli z poprzednikiem prawnym Banku (...) S.A. umowę, na podstawie której bank udzielił im kredytu w kwocie 154.555,80 zł indeksowanego kursem CHF, co odpowiadało sumie 73.414,09 CHF. Kredyt był przeznaczony na pokrycie kosztów budowy domu mieszkalnego. Spłata zobowiązania miała następować w równych miesięcznych ratach kapitałowo – odsetkowych. Tak jednak w praktyce wykonywanie umowy nie wyglądało. Już w ciągu roku rata z pierwotnej wysokości 184,53 CHF wzrosła do 400 CHF. W ocenie kredytobiorców tak skonstruowana umowa nie zawierała żadnych szczegółowych zapisów co do sposobu płatności rat, ryzyka kursowego, sposobu przeliczania przez bank rat kredytowych określonych w CHF na PLN. Stwierdzili, iż przed zawarciem umowy z bankiem nie byli poinformowani o ryzyku związanym z możliwością zmiany kursu CHF. Pracownik Banku zapewniał ich, że frank szwajcarski jest bardzo stabilną walutą. Nie wyjaśnił im przy tym sposobu ustalania kursów CHF na potrzeby indeksacji kredytu. Nie omówił z M. P. i D. P. również uprzednio oferty kredytu złotówkowego. Kredytobiorcy uznali, że umowa łącząca ich z poprzednikiem prawnym Banku jest nieważna z mocy art. 58 §1 k.c. w zw. z art. 69 ustawy Prawo bankowe. Nadto nieważność umowy wynika również z art. 58 §1 k.c. w zw. z art. 385 1 §1 k.c., gdyż postanowienia zawarte w umowie nie były indywidualnie uzgodnione z M. P. i D. P.. Konsumenci uznali, iż umowa jest nieważna również z mocy art. 353 1 k.c. Dodali, iż w umowie tej strony uzależniły wysokość rat i środków podlegających spłacie od kursu PLN do CHF, nie ograniczały jednak w jakichkolwiek sposób ryzyka związanego ze zmianami kursu tej waluty. Finalnie doprowadziło to do sytuacji, gdzie M. P. i D. P. byli zobowiązani do zwrotu świadczenia znacznie wyższego niż suma środków pierwotnie wypłaconych. Stwierdzili, że możliwość dowolnego kształtowania przez bank wysokości kursu przyjętego do obliczenia raty godzi w zasady współżycia społecznego, nie daje się pogodzić ze społecznym poczuciem sprawiedliwości. Uzasadniając wysokość dochodzonego roszczenia M. P. i D. P. wskazali, iż do dnia 1 grudnia 2017 r. uiścili na rzecz Banku (...) S.A. 44.275,29 CHF. Kwotę tę przeliczyli na walutę krajową po kursie z dnia zawarcia umowy (2,26 zł), co dało wynik 100.062,15 zł, bank zaś przy zastosowaniu kursów własnych pobrał od nich sumę 177.336,61 zł. Wobec tego kredytobiorcy stwierdzili, iż dochodzą zwrotu nadpłaty w wysokości 77.274,46 zł. Wskazali, iż odsetki są przez nich liczone od daty udzielenia przez zobowiązaną odpowiedzi na wezwanie do zapłaty.

Postępowanie zainicjowane powyższym pozwem toczyło się przed tutejszym Sądem pod sygnaturą akt I C 423/18.

W toku postępowania stanowisko M. P. i D. P. ulegało zmianie, przy czym ostatecznie pismem z dnia 5 maja 2021 r. dokonali zmiany powództwa w ten sposób, iż wnieśli o:

⚫

ustalenie, że umowa kredytu z dnia 18 października 2007 r. nr (...) zawarta pomiędzy nimi a (...) Bankiem S.A. z siedzibą w G. (obecnie Bank (...) S.A. z siedzibą w G.) jest nieważna,

⚫

zasadzenie od Banku (...) S.A. z siedzibą w G. solidarnie na rzecz M. P. i D. P. kwoty 88.775,55 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi: od kwoty 62.341,55 zł od dnia 29 stycznia 2021 r. do dnia zapłaty i od kwoty 26.434 zł od dnia 23 marca 2021 r. do dnia zapłaty.

Na poparcie zmodyfikowanego powództwa M. P. i D. P. powołali się na wcześniej przytoczoną argumentację.

W przebiegu postępowania toczącego się pod sygnaturą akt I C 423/18 Bank (...) S.A. z siedzibą w G. konsekwentnie wnosił o oddalenie powództwa w całości.

Dnia 14 stycznia 2022 roku Sąd Okręgowy w Szczecinie wydał wyrok, w którym między innymi:

I. ustalił, że umowa kredytu z dnia 18 października 2007 r. nr (...) zawarta pomiędzy M. P. i D. P. a (...) Bank Spółką Akcyjną z siedzibą w G. jest nieważna;

II. zasądził od Banku (...) Spółki Akcyjnej z siedzibą w G. solidarnie na rzecz M. P. i D. P. kwotę 88.775,55 zł (osiemdziesiąt osiem tysięcy siedemset siedemdziesiąt pięć złotych pięćdziesiąt pięć groszy) wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od tej kwoty od 1 lipca 2021 r. do dnia zapłaty.

Pomimo zaskarżenia przedmiotowego orzeczenia, Sąd Apelacyjny w Szczecinie w dniu 29 września 2022 r., w sprawie o sygn. akt I ACa 348/22 oddalił apelację i orzekł o kosztach procesu.

Dnia 7 października 2022 r. Bank (...) S.A. z siedzibą w G., w wykonaniu wyroku Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia 14.01.2022 r. oraz wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 29.09.2022 r. zapłacił na rzecz M. P. i D. P. kwotę 126.585,91 zł, na którą składały się kwoty: 88.775,55 zł tytułem uwzględnionego powództwa w zakresie roszczenia podstawowego, a także 37.810,36 zł tytułem kosztów ryzyka operacyjnego, odpowiadających kosztom procesu oraz odsetkom ustawowym za opóźnienie w zapłacie roszczenia głównego.

Dnia 18 października 2022 r. M. P. i D. P. złożyli Bankowi (...) S.A. z siedzibą w G. oświadczenie o potrąceniu wzajemnych wierzytelności oraz wezwanie do zapłaty. W oświadczeniu wskazano, iż w związku z:

⚫

nieważnością umowy kredytu z dnia 18 października 2007 r. nr (...) zawartą pomiędzy D. P. i M. P. a (...) Bank S.A. z siedzibą w G. (obecnie Bank (...) S.A. z siedzibą w G.), a to z uwagi na prawomocny wyrok Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia 14 stycznia 2022 r., sygn. akt I C 423/18;

⚫

oraz zważywszy na to, iż wskutek nieważności umowy, świadczenie wypłacone im przez Bank w kwocie 154.555,80 zł, oraz świadczenia pobrane od nich przez bank (składki ubezpieczeniowe, prowizja) i wpłacone przez nich, na rzecz Banku, tytułem spłat rat nieważnej umowy (na dzień 21 stycznia 2021 r.), w łącznej kwocie 243.331,35 zł są świadczeniami nienależnymi i podlegają wzajemnemu zwrotowi;

⚫

a także mając na względzie okoliczność, iż bank w dniu 8 października 2022 r. zwrócił im zasądzoną wyrokiem Sądu Okręgowego w Szczecinie kwotę 88.775,55 zł,

⚫

w okresie od stycznia 2021 r. do września 2022 r. wpłacili na rzecz banku tytułem rat kredytu łącznie 39.271,85 zł;

dokonują potrącenia na podstawie art. 498 § 2 k.c., potrącenia pozostałych wzajemnych wierzytelności, o których mowa powyżej.

Dalej wskazano, że wskutek dokonanego potrącenia wzajemnych wierzytelności, zgodnie z art. 498 § 2 k.c. ulegają one wzajemnemu umorzeniu do wysokości wierzytelności niższej. Tym samym wierzytelność banku o zwrot kapitału w kwocie 154.555,80 zł uległa umorzeniu. W konsekwencji roszczenie banku nie istnieje.

Ponadto, w piśmie M. P. i D. P. poinformowali Bank, że do rozliczenia pomiędzy stronami pozostaje jeszcze nienależne świadczenie zapłacone na rzecz banku tytułem rat kredytowych w okresie od stycznia 2021 r. do września 2022 r. w kwocie 39.271,85 zł. Wobec powyższego wezwali bank do zapłaty powyższej kwoty na wskazany w piśmie rachunek bankowy w terminie 7 dni od chwili doręczenia pisma, pod rygorem skierowania sprawy na drogę postępowania sądowego.

Pismo z załączonym oświadczeniem o potrąceniu zostało nadane 19 października 2022r., natomiast doręczone 24 października 2022 r.

Powód – Bank (...) Spółka Akcyjna z siedzibą w G. jest następcą prawnym (...) Banku S.A. z siedzibą w G..

W tak ustalonym stanie faktycznym sprawy Sąd Okręgowy uznał, że powództwo zasługiwało na częściowe uwzględnienie.

Bank (...) S.A. z siedzibą w G. w niniejszym postępowaniu dochodził zasądzenia in solidum od pozwanych M. P. i D. P. na swoją rzecz kwoty 186.846,77 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia następującego po dniu doręczenia pozwanym pozwu (26 listopada 2021 r.) do dnia zapłaty, na którą składają się:

1. kwota 150.000,00 zł tytułem zwrotu kapitału udostępnionego pozwanym na podstawie umowy kredytu zawartej z (...) Bankiem S.A. z siedzibą w G., którego Bank jest następcą prawnym, oraz

2. kwota 36.846,77 zł tytułem bezpodstawnego wzbogacenia w postaci korzystania przez pozwanych z kapitału udostępnionego im na podstawie umowy kredytu w okresie od dnia wypłaty kredytu (października 2007 r.) do dnia 1 czerwca 2016 r. włącznie;

z zastrzeżeniem, że zapłata należności przez jednego z pozwanych zwalnia drugiego do wysokości dokonanej zapłaty.

Powód swoje roszczenia wywodził z przepisów regulujących instytucję bezpodstawnego wzbogacenia. Jako podstawę prawną zgłoszonych roszczeń powód podawał przepisy art. 405 k.c. w zw. z przepisem art. 410 k.c.

Sąd meriti za bezspornym w przedmiotowej sprawie uznał, iż w dniu 18 października 2007 r. strony zawarły umowę o kredyt nr (...), a ponadto, że przed Sądem Okręgowym w Szczecinie toczyło się postępowanie z powództwa M. P. i D. P. pod sygn. akt I C 423/18 o ustalenie nieważności przedmiotowej umowy. W rezultacie rozpoznanej sprawy Sąd Okręgowy w Szczecinie, a następnie Sąd Apelacyjny w Szczecinie, prawomocnie:

I. ustalił, że umowa kredytu z dnia 18 października 2007 r. nr (...) zawarta pomiędzy M. P. i D. P. a (...) Bank Spółką Akcyjną z siedzibą w G. jest nieważna;

II. zasądził od Banku (...) Spółki Akcyjnej z siedzibą w G. solidarnie na rzecz M. P. i D. P. kwotę 88.775,55 zł (osiemdziesiąt osiem tysięcy siedemset siedemdziesiąt pięć złotych pięćdziesiąt pięć groszy) wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od tej kwoty od 1 lipca 2021 r. do dnia zapłaty.

Przedmiotem sporu zaś w niniejszej sprawie stanowiły kwestie rozliczenia świadczeń związanych z unieważnieniem zawartej między stronami umowy. Powód stał bowiem na stanowisku, że na skutek ustalenia nieważności umowy przysługuje mu roszczenie o zwrot kwoty nominalnej kapitału wypłaconego stronie pozwanej jako kredytobiorcy, a nadto powód domagał się zwrotu bezpodstawnego wzbogacenia w postaci korzystania z kapitału przez pozwanych z udostępnionego mu na podstawie nieważnej umowy kredytu.

Pozwani z kolei kwestionowali powództwo w całości podnosząc, że nie dali bankowi podstaw do jego wytoczenia. Zwrócili uwagę na fakt, iż kredytobiorcy swoje roszczenie o zapłatę oparli o teorię salda, a nie zasadę dwóch kondykcji. Oznacza to, iż mimo przysługującego im roszczenia o zwrot wszystkich środków jakie bank przyjął od nich w związku z kwestionowaną umową z dnia 18 października 2007 r. ograniczyli się wyłącznie do „nadpłaty” ponad kwotę jaką przyjęli od banku. Dodatkowo pozwani podnieśli zarzut potrącenia kwoty dochodzonej przez powoda tytułem wypłaconego kapitału z przysługującą im wobec powoda wierzytelnością wynikającą z dokonanych przez pozwanego wpłat tytułem rat kapitałowo-odsetkowych.

Przechodząc zatem do rozważenia zasadności poszczególnych roszczeń zgłoszonych przez powoda w pierwszej kolejności Sąd Okręgowy wskazał, iż przesądzona jest w przedmiotowym postępowaniu kwestia ważności umowy kredytu zawarta pomiędzy stronami. Sąd ten powołał się na przepis art. 365 k.p.c. zgodnie z którym orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Moc wiążąca prawomocnego orzeczenia (art. 365 § 1 k.p.c.) polega między innymi na zakazie dokonywania ustaleń i ocen prawnych sprzecznych z ustaleniami i ocenami już w sprawie osądzonej między tymi samymi stronami.

W konsekwencji Sąd ten stwierdził, iż prawomocny wyrok Sądu Okręgowego w Szczecinie i Sądu Apelacyjnego w Szczecinie, które w swojej istocie zawierają stwierdzenie nieważności umowy o kredyt nr (...) z dnia 18 października 2007 r. mają powagę rzeczy osądzonej co do stwierdzenia nieważności tej umowy w rozumieniu art. 366 k.p.c. i w takim sensie, niezależnie od treści art. 365 § 1 k.p.c., wiąże strony tego postępowania, Sąd Okręgowy orzekający w sprawie niniejszej, a także Sąd odwoławczy. Sąd zatem jest związany ustaleniem, iż umowa o kredyt nr (...) jest nieważna.

Kluczową konsekwencją stwierdzenia nieważności umowy kredytu jest okoliczność traktowania takiej umowy, jakby nigdy nie została zawarta. Orzeczenie Sądu w tym przedmiocie jest deklaratoryjne. Oznacza to, że Sąd nie kreuje tego skutku, a jedynie potwierdza, że ze względu na doniosłe wady umowy nie funkcjonuje ona pomiędzy stronami od samego początku. Takie stwierdzenie dotyczy w szczególności przypadków, gdy do ukształtowania stosunku umownego doszło w sposób wyraźnie krzywdzący kredytobiorców, przy wykorzystaniu przez drugą stronę silniejszej pozycji. Sankcja w postaci bezwzględnej nieważności umowy powoduje, że strony powinny dokonać zwrotu świadczeń, które otrzymały w wykonaniu nieważnej umowy kredytu. Tym samym unieważnienie umowy powoduje po stronie kredytobiorcy zwrot kapitału uzyskanego od banku tytułem kredytu z kolei po stronie banku obowiązek zwrotu na rzecz kredytobiorcy sumy świadczeń uzyskanych tytułem rat kapitałowo-odsetkowych spełnionych przez cały okres kredytowania. Podstawą prawną roszczenia w takim przypadku jest art. 405 k.c. w zw. z art. 410 k.c., które dotyczą tzw. świadczenia nienależnego. Zgodnie ze wskazanymi przepisami, kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości. Przepis ten stosuje się w szczególności do świadczenia nienależnego, tj. takiego, w którym ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany lub nie był zobowiązany względem osoby, której świadczył, albo jeżeli podstawa świadczenia odpadła lub zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty, albo jeżeli czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia (art. 410 § 1 i 2 k.c.). Kwestia rozliczenia świadczeń wynikających z nieważnej umowy kredytowej stanowiła przedmiot sporu zarówno w doktrynie jak i w orzecznictwie sądowym, z uwagi na dwie konkurencyjne teorie określające sposób zwrotu dokonanych przez strony świadczeń tj. teoria salda i teoria dwóch kondykcji. Sąd ten wskazał, iż teoria salda przewiduje, że pieniądze powinna zwrócić strona, która uzyskała większą korzyść. Stosując tę teorię Sąd dokonuje w procesie niejako automatycznej kompensaty wzajemnych roszczeń stron. Teoria salda zakłada, że w przypadku kiedy Sąd dojdzie do przekonania, że umowa kredytu jest nieważna, wówczas dokonuje porównania wartości wzbogacenia każdej ze stron umowy i wskazuje powstanie roszczenia tylko po tej stronie umowy, której wzbogacenie posiada wyższą wartość. Wysokość roszczenia w takim przypadku będzie stanowiła różnica pomiędzy kwotą większego wzbogacenia i kwotą mniejszego wzbogacenia. Z kolei teoria dwóch kondykcji zakłada, że w sytuacji stwierdzenia przez Sąd, że umowa jest nieważna, obie strony umowy (kredytobiorca oraz bank) stały się bezpodstawnie wzbogacone. Każdej ze stron przysługuje odrębne roszczenie, którego można dochodzić niezależnie od roszczenia przysługującego drugiej stronie. Tak ukształtowany zakres roszczeń sprawia, że roszczenie jednej ze stron może zostać potrącone, jak również dochodzone w drodze powództwa wzajemnego.

Sąd meriti wskazał, że o kwestii sposobu rozliczenia świadczeń z nieważnej umowy kredytowej przesądził Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, gdzie w uzasadnieniu wskazano, że umowa, która nie może wiązać bez niedozwolonego postanowienia – o czym decydują obiektywne kryteria wynikające z prawa krajowego – jest w całości bezskuteczna, a w konsekwencji konsument i kredytodawca mogą żądać zwrotu świadczeń spełnionych na jej podstawie jako nienależnych (art. 410 § 1 k.c.). Roszczenia stron mają charakter odrębny (niezależny), co oznacza, że nie ulegają automatycznie wzajemnej kompensacji i konsument może żądać zwrotu w całości spłaconych rat kredytu niezależnie od tego, czy i w jakim zakresie jest dłużnikiem banku z tytułu zwrotu nienależnie otrzymanej kwoty kredytu. W tej kwestii Sąd Najwyższy potwierdził stanowisko wyrażone w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 16 lutego 2021 r. wydanej w sprawie III CZP 11/20, w której uznał teorię dwóch kondycji za prawidłowy sposób, w który sąd może rozstrzygnąć o roszczeniu „frankowicza” lub innej osoby pokrzywdzonej kredytem walutowym.

W świetle takiego stanowiska Sąd Okręgowy uznał, iż przy rozliczeniu wzajemnych świadczeń spełnianych na podstawie umowy, która została uznana za nieważną, zastosowanie powinna mieć teoria dwóch kondykcji, która przewiduje, że powstają w takiej sytuacji dwa stosunki prawne i każda ze stron ma roszczenie do drugiej o zwrot środków na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. Powyższe powoduje, iż jako zasadne Sąd ten uznał żądanie strony powodowej o zapłatę kapitału wypłaconego na rzecz strony pozwanej na podstawie umowy o kredyt nr (...) z dnia 18 października 2007 r.

Sąd meriti zauważył, że nie ma znaczenia okoliczność jakiej kwoty dochodził konsument z tytułu nienależnie spełnionych świadczeń w ramach spłaty rat kapitałowo-odsetkowych i czy rozmiar dochodzonej kwoty kredytobiorca ustalił na zasadzie teorii salda, czy na zasadzie teorii dwóch kondykcji. Kwestia ta nie wpływa na uprawnienie Banku do dochodzenia wypłaconego kapitału na zasadzie teorii dwóch kondykcji.

Powód w zakresie dochodzonego roszczenia wywodził uprawnienie do kwoty 150.000,00 zł tytułem zwrotu kapitału oraz kwoty 36.846,77 zł tytułem bezpodstawnego wzbogacenia w postaci korzystania z tegoż kapitału. Ocena zasadności powództwa wymaga odrębnej weryfikacji podstawy prawnej i faktycznej takich roszczeń.

Sąd ten wyjaśnił, że powód dochodził kwoty 150.000,00 zł wskazując, iż stanowi ona wartość kapitału udostępnionego pozwanym na podstawie umowy kredytu zawartej z (...) Bankiem S.A. z siedzibą w G., którego Bank (...) S.A. S.A. w G. jest następcą prawnym. Jak wynika z dowodów zgromadzonych w aktach sprawy, kredyt został wypłacony pozwanym w sześciu transzach w łącznej wysokości 154.555,80 zł, przy czym kwota 4.555,80 zł nie została faktycznie uznana na rachunku kredytobiorców i nie pozostawała w ich dyspozycji, lecz została potrącona tytułem kosztów kredytu na rzecz Banku. Faktycznie wypłacony na rzecz pozwanych kapitał kredytu istotnie wyniósł 150.000,00 zł. Powyższe powoduje, że roszczenie powoda w zakresie zwrotu kapitału udostępnionego pozwanym było usprawiedliwione w całości, czyli w zakresie kwoty 150.000,00 zł.

Następnie Sąd ten wskazał, że pozwani podnieśli w odpowiedzi na pozew procesowy zarzut potrącenia kwoty objętej roszczeniem, wskazując iż tożsame z opisanymi w pozwie roszczenia przysługują im względem powoda, w przypadku uznania przez Sąd umowy o kredyt nr (...) z dnia 18 października 2007 r. za nieważną. Ostatecznie umowa została uznana za nieważną.

Zgodnie z przepisem art. 498 § 1 k.c. gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony, jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem państwowym. Przepis § 2 wskazanego artykułu przewiduje, że wskutek potrącenia obie wierzytelności umarzają się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej. Zgodnie zaś z art. 499 k.c. potrącenia dokonywa się przez oświadczenie złożone drugiej stronie. Oświadczenie ma moc wsteczną od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe. Przepis artykuł 498 k.c. wyznacza przesłanki oraz skutki czynności prawnej potrącenia wierzytelności. W art. 498 § 1 k.c. wskazane zostały okoliczności, w których aktualizuje się kompetencja wierzyciela do wzajemnego umorzenia dwóch przeciwstawnych wierzytelności mocą jednostronnego oświadczenia woli. Stosownie do treści art. 498 k.c., potrącenie może być skutecznie dokonane, jeżeli łącznie spełnione są następujące przesłanki: 1)wierzytelności są wzajemne i jednorodzajowe; 2) wierzytelność przedstawiana do potrącenia (aktywna) jest wymagalna; 3) wierzytelność potrącana jest zaskarżalna. Aby mogło dojść do potrącenia ustawowego, muszą istnieć dwie przeciwstawne wierzytelności. Innymi słowy: dwie osoby muszą być względem siebie jednocześnie wierzycielami i dłużnikami. Obie wierzytelności muszą być jednorodzajowe w zakresie przedmiotu świadczenia. Jednorodzajowość wierzytelności nie oznacza, że wszystkie cechy potrącanej wierzytelności muszą być takie same po obu stronach. Dotyczy ona tylko jednakowego przedmiotu świadczeń obydwu stron. Zasadniczo więc potrącenie jest możliwe, gdy przedmiotem obu wierzytelności są takie rzeczy, które są zamienne w obrocie. Stan wymagalności wierzytelności oznacza, że upłynął już termin spełnienia świadczenia (zob. art. 455 kc). Zob. np. post. SN z 12.2.2019 r., II CSK 413/18, Legalis. Kolejną przesłanką potrącenia jest w świetle art. 498 k.c. zaskarżalność wierzytelności. Polega ona na możliwości dochodzenia ich zasądzenia i egzekwowania wbrew woli pozwanego dłużnika.

Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy Sąd meriti wskazał, iż pozwani nie wykazali wymagalności ich roszczenia względem banku w wysokości 150.000,00 zł. Sąd ten uwzględnił fakt, iż dla skutecznego podniesienia zarzutu potrącenia (w sensie procesowym) zasadnicze znaczenie ma treść oświadczenia o potrąceniu (w znaczeniu materialnoprawnym). Nie ulega wątpliwości, iż wierzytelności, których ma dotyczyć potrącenie są wzajemne i jednorodzajowe. Tym niemniej pozwani nie wskazali skąd wywodzą dokładnie taką kwotę roszczenia i w oparciu o jaki tytuł prawny. Zgłoszenie tego zarzutu nastąpiło w trakcie trwania postępowania rozpoznającego kwestię ważności umowy kredytu, a zatem nie było wówczas podstawy do formułowania takiego zarzutu. Zwłaszcza, że w doktrynie przyjęto jednoznaczny pogląd o niedopuszczalności warunkowego zarzutu potrącenia roszczeń. W tym przypadku pozwani zarzut potrącenia złożyli pod warunkiem ustalenia nieważności umowy o kredyt, co Sąd ocenia jako niedopuszczalne na etapie trwania postępowania w sprawie o sygn. akt I C 423/18 i I ACa 348/22. Niezależnie od powyższego pozwani nie udowodnili, aby wezwali wcześniej powoda do zapłaty takiej kwoty, co dopiero mogłoby implikować wymagalność takiego roszczenia.

W konsekwencji Sąd ten uznał, że sformułowane w odpowiedzi na pozew oświadczenie o potrąceniu jest niezasadne, gdyż kwota 150.000,00 zł, mająca stanowić roszczenie powodów, nie jest wymagalna. Sąd uwzględnił fakt, że pismem z dnia 18 października 2022 r. pozwani złożyli Bankowi (...) S.A. z siedzibą w G. oświadczenie o potrąceniu wzajemnych wierzytelności oraz wezwanie do zapłaty. W oświadczeniu wskazano, iż w związku z:

⚫

nieważnością umowy kredytu z dnia 18 października 2007 r. nr (...) zawartą pomiędzy D. P. i M. P. a (...) Bank S.A. z siedzibą w G. (obecnie Bank (...) S.A. z siedzibą w G.), a to z uwagi na prawomocny wyrok Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia 14 stycznia 2022 r., sygn. akt I C 423/18;

⚫

oraz zważywszy na to, iż wskutek nieważności umowy, świadczenie wypłacone im przez Bank w kwocie 154.555,80 zł, oraz świadczenia pobrane od nich przez bank (składki ubezpieczeniowe, prowizja) i wpłacone przez nich, na rzecz Banku, tytułem spłat rat nieważnej umowy (na dzień 21 stycznia 2021 r.), w łącznej kwocie 243.331,35 zł są świadczeniami nienależnymi i podlegają wzajemnemu zwrotowi;

⚫

a także mając na względzie okoliczność, iż bank w dniu 8 października 2022 roku zwrócił im zasądzoną wyrokiem Sądu Okręgowego w Szczecinie kwotę 88.775,55 zł,

⚫

w okresie od stycznia 2021 r. do września 2022 r. wpłacili na rzecz banku tytułem rat kredytu łącznie 39.271,85 zł;

dokonują potrącenia na podstawie art. 498 § 2 k.c., potrącenia pozostałych wzajemnych wierzytelności, o których mowa powyżej. Sąd ten podkreślił jednak, że pozwani wezwali do zapłaty jedynie kwoty 39.271,85 zł, która nie została potrącona. Kwota jaka została zasądzona wyrokiem Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia 14 stycznia 2022 r., sygn. akt I C 423/18 została przez powoda zapłacona na rzecz pozwanych a tym samym nie podlegała już potrąceniu.

Reasumując tę część rozważań Sąd ten wskazał, że roszczenie o zwrot kapitału wypłaconego przez powoda na rzecz pozwanych było usprawiedliwione w całości, co do kwoty 150.000,00 zł.

Żądanie zapłaty odsetek ustawowych za opóźnienie w płatności ww. kwoty znajdowało podstawę w art. 455 k.c. i 481 k.c. Sąd meriti uznał za zasadne to żądanie odsetek od dnia następnego po doręczeniu pozwanym odpisu pozwu tj. od dnia 26 listopada 2021 r.

Kolejno Sąd Okręgowy wskazał, że w ramach roszczenia głównego powód dochodził również kwoty 36.846,77 zł, która miała stanowić bezpodstawne wzbogacenie strony pozwanej kosztem banku.

Roszczenie to zdaniem strony powodowej znajduje postawę w przepisanych dotyczących bezpodstawnego wzbogacenia. Z przepisów tych wynika obowiązek zwrotu nienależnego świadczenia dokonanego na podstawie nieważnej czynności prawnej. W przedmiotowej sprawie zaś świadczeniem banku była wyłącznie wypłata kapitału. Tymczasem "bezumowne korzystanie z kapitału banku" nie stanowi jakiegokolwiek świadczenia banku na rzecz kredytobiorcy, ale jest wynikającym z nienależnego świadczenia stanem faktycznym, które nie powoduje powstania żadnych roszczeń poza samym roszczeniem o zwrot rzeczonego kapitału. Okoliczność, że na skutek korzystania z kapitału przez kredytobiorcę, a nie przez bank, bank nie mógł uzyskać potencjalnego zysku (chociażby przez udzielenie kredytu innej osobie) nie ma tutaj żadnego znaczenia, ponieważ reżim odpowiedzialności z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia nie przewiduje obowiązku zapłaty lucrum cessans - w przeciwieństwie do reżimu odpowiedzialności odszkodowawczej (art. 361 § 2 k.c.). Sąd ten zauważył, że w istocie jedynym przewidzianym przez prawo cywilne świadczeniem związanym z korzystaniem z cudzego kapitału są odsetki, które mogą mieć postać odsetek umownych albo ustawowych (art. 359 k.c., art. 481 k.c.). Niezależnie od powyższego, brak jest podstaw prawnych do określenia wysokości wynagrodzenia przysługującego bankowi, jak również nie sposób nie zauważyć, że nawet w razie stwierdzenia, że roszczenie takie przysługuje pozwanemu, to analogiczna wierzytelność przysługiwałaby pozwanemu, skoro podczas wykonywania umowy kredytu również bank korzystał z środków pieniężnych, które pozwany wpłacał tytułem rat i innych należności wynikających z umowy kredytu.

W końcu zaś Sąd ten zauważył, że przyjęcie, iż uznanie umów kredytu za nieważne na skutek zastosowania art. 6 ust. 1 dyrektywy nr 93/13 powoduje w konsekwencji powstanie roszczenia przedsiębiorcy o wynagrodzenie, którego wysokość mogłaby przekraczać należności wynikające z samej umowy byłoby niewątpliwie sprzeczne z ratio legis powyższej regulacji, która ma na celu ochronę konsumentów. Sąd ten podkreślił, że celem art. 6 dyrektywy 93/13 jest to, aby konsument nie został związany nieuczciwymi warunkami umownymi stosowanymi przez przedsiębiorcę, w tym wypadku przez bank. Ochrona ta ma służyć realizacji celu odstraszającego zawartego w art. 7 dyrektywy 93/13. Polegać ma ona na tym, by przedsiębiorca w umowach zawieranych z konsumentem nie wprowadzał nieuczciwych warunków. Obowiązek zapłaty przez konsumenta na rzecz banku wynagrodzenia za korzystanie z kapitału osłabiałoby odstraszający skutek wynikający z art. 6 i 7 dyrektywy 93/13. Takie praktyki powodowałyby, że cele dyrektywy 93/13 zostałyby pozbawione skuteczności.

Trybunał Sprawiedliwości UE uznał, że bank nie ma obowiązku płacić wynagrodzenia za korzystanie z pieniędzy konsumenta, który odstąpił od umowy i zażąda zwrotu spełnionego świadczenia na gruncie dyrektywy o transakcjach na odległość (por. wyrok z dnia 4 czerwca 2010 r., L., C-301/18). Tym mniej prawdopodobna jest zatem jego aprobata dla tego rodzaju żądania zgłaszanego przez przedsiębiorcę w związku z upadkiem transakcji z powodu zastosowania przez tego przedsiębiorcę klauzuli abuzywnej. Byłoby to stanowisko wprost sprzeczne z dyrektywą 93/13, albowiem zarówno dyrektywa, jak również jej interpretacja w acqis communautaire są silnie naznaczone myślą o pierwotnej naganności strony posługującej się i to w działalności profesjonalnej, stale klauzulami abuzywnymi (por. E. Łętowska, Kwalifikacje prawne … , Iustitia Nr 3(41)/2020, str. 127).

Z powyższym w pełni koresponduje oficjalna opinia Rzecznika Generalnego TSUE z 16 lutego 2023 r., wedle której bankom nie przysługuje prawo do roszczenia pieniężnego wykraczającego poza sam zwrot kapitału kredytu przez konsumenta. Uznanie umowy kredytu hipotecznego za nieważną stanowi konsekwencję zamieszczenia w tej umowie nieuczciwych warunków przez bank. Przedsiębiorca nie może czerpać korzyści gospodarczych z sytuacji powstałej na skutek własnego bezprawnego działania. W przypadku uwzględniania takich roszczeń banków, nie byłoby to działanie zniechęcające te instytucje do dalszego stosowania nieuczciwych warunków w umowach kredytowych. Dodatkowo naliczanie wynagrodzenia przez banki za kapitał udzielony mocą umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego do waluty obcej, określane niekiedy mianem bezpodstawnego wzbogacenia konsumenta, mogłoby zniechęcić konsumentów do dochodzenia swoich praw przed sądem. To z kolei pozbawiło by skuteczności dyrektywę 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich. Choć przywołana opinia nie jest wiążąca, to jednak w pełni pokrywa się z ugruntowanym stanowiskiem doktryny prawa krajowego.

W konsekwencji Sąd Okręgowy uznał, że brak jest podstaw do przyjęcia, iż skutkiem nieważności całej umowy jest obowiązek zapłaty przez pozwanych na rzecz powoda wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z kapitału kredytu, nawet przypisując takiemu roszczeniu cechy instytucji bezpodstawnego wzbogacenia. Tym samym Sąd oddalił to roszczenie w pkt II wyroku.

Stan faktyczny w przedmiotowej sprawie Sąd meriti ustalił na podstawie zebranego w sprawie materiału dowodowego, w szczególności na dokumentach zawartych w aktach niniejszej sprawy. Żadna ze stron nie kwestionowała dowodów z dokumentów co do ich treści. Strony co najwyżej wywodziły z nich odmienne skutki prawne. Sąd nie dopatrzył się okoliczności, które podważałby wiarygodność dowodów z dokumentów. W ocenie tego Sądu nie budzą one żadnych zastrzeżeń. Ponadto, fakty stanowiące podstawę rozstrzygnięcia w większości były niesporne, zaś spór skupiał się przede wszystkim na ocenie prawnej dochodzonych przez powoda roszczeń i podnoszonych przez pozwanych zarzutów. Mając na uwadze wyżej wskazane rozważania Sąd pominął także dowód z opinii biegłego.

Sąd Okręgowy orzeczenie o kosztach procesu wydał na podstawie art. 100 zd. 1 k.p.c. i 108 § 1 k.p.c. Mając na uwadze fakt, iż strona powodowa wygrała proces w 80%, zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik procesu Sąd obciążył pozwanych kosztami procesu strony powodowej w takim wymiarze, jednocześnie uznał, że powód ponosi koszty procesu w 20%.

Jednocześnie Sąd zastosował normę z art. 108 § 1 k.p.c., w związku z czym pozostawił szczegółowe wyliczenie kosztów referendarzowi sądowemu przy uwzględnieniu tego, że pozwani pokrywają koszty procesu powoda w wymiarze 80%.

Apelacje od tego wyroku wniosły obie strony.

Powód zaskarżył wyrok w części - co do pkt II. i III. wyroku i zarzucając mu:

1. naruszenie przepisów prawa materialnego art. 410 § 2 k.c. w zw. z art. 405 k.c. i w zw. z art. 385 § 1 i § 2 k.c. polegające na ich błędnej wykładni - w zw. z art. 6 ust. 1 i art 7 ust. 1 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (dalej jako: „Dyrektywa 93/13") i błędnym przyjęciu przez Sad I instancji, że:

a) w przypadku uznania umowy kredytu za nieważną (trwale bezskuteczną) z uwagi na zawarcie w niej postanowień niedozwolonych, Bank nie ma prawa żądać zwrotu świadczenia nienależnego w kwocie przewyższającej kwotę nominalnie wypłaconego kapitału kredytu (którą to wartość świadczenia nienależnego nazywana jest w zaskarżonym wyroku błędnie „wynagrodzeniem za bezumowne korzystanie z kapitału");

b) obowiązek zwrotu przez kredytobiorcę bezpodstawnego wzbogacenia w postaci korzystania przez kredytobiorcę z kapitału udostępnionego mu na podstawie umowy kredytu zawartej z Bankiem, osłabiałoby odstraszający skutek wynikający z art. 6 i 7 dyrektywy 93/13 - a tym samym nadmierne rozszerzenie przez Sad I instancji ochrony konsumenta wynikającej z dyrektywy 93/13 i przyznaje pozwanym nieuzasadnionych i nieprzewidzianych prawem korzyści odnoszonych kosztem pozostałych uczestników rynku, w tym nie tylko banków, ale również innych konsumentów, którzy w analogicznym okresie zaciągnęli swoje zobowiązania w PLN;

2. naruszenie przepisów prawa materialnego - art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997r. - Prawo bankowe (dalej jako: „pr. bank.") w zw. z art. 410 § 2 k.c. i w zw. z art. 405 k.c. poprzez ich błędną wykładnię i błędne przyjęcie przez Sąd I instancji, że:

a) w relacji z kredytobiorcą wynikającej z umowy kredytu, jedynym świadczeniem banku była wypłata kapitału kredytu, podczas gdy świadczeniem banku wynikającym z umowy kredytu jest zarówno wypłata na rzecz kredytobiorcy kapitału kredytu, jak i świadczenie polegające na zaniechaniu domagania się zwrotu tych środków przez okres trwania umowy kredytu - które to świadczenie również ma swoją wartość rynkową i może prowadzić do bezpodstawnego wzbogacenia kredytobiorcy względem banku;

b) w przypadku stwierdzenia nieważności (trwałej bezskuteczności) umowy kredytu, kredytobiorcy przysługuje analogiczna wierzytelność o zwrot bezpodstawnego wzbogacenia w postaci korzystania przez Bank ze środków wpłaconych tytułem spłaty kredytu przez kredytobiorcę;

3. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy:

a) art. 235 § 1 pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 278 § 1 k.p.c. poprzez pominięcie postanowieniem z dnia 16 stycznia 2023 r. wniosku powoda o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego celem wykazania faktów wskazanych w pozwie;

b) art. 235 § 1 pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 299 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. poprzez pominięcie postanowieniem z dnia 16 stycznia 2023 r. wniosku powoda o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z przesłuchania stron z ograniczeniem do pozwanych, a w konsekwencji błąd w ustaleniach faktycznych, przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia, polegający na błędnym przyjęciu, iż:

i. brak jest podstaw do określenia wysokości „wynagrodzenia" przysługującego bankowi;

ii. korzystanie przez pozwanego ze środków pieniężnych udostępnionych mu przez bank nie powoduje powstania żadnych roszczeń po stronie banku;

- a które to naruszenia miały istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy w tym w szczególności dla dokonania prawidłowej oceny zasadności dochodzenia przez Bank zwrotu wartości świadczenia nienależnego polegającego na korzystaniu przez pozwanego z udostępnionego kapitału kredytu.

Wskazując na powyższe zarzuty, apelujący wniósł o:

1. uchylenie wyroku Sądu Okręgowego w Szczecinie w zaskarżonej części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji w zaskarżonej części - wraz z pozostawieniem temu Sądowi orzeczenia co do kosztów procesu za obie instancje, w tym kosztów zastępstwa procesowego - o zasądzenie których według norm przepisanych w postępowaniu apelacyjnym od pozwanych in solidum na rzecz powoda wnoszę;

ewentualnie, wnoszę o:

2. zmianę zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego w Szczecinie w zaskarżonej części i zasądzenie od pozwanych na rzecz powoda dalszej kwoty 36.846,77 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia następującego po dniu doręczenia pozwanym pozwu z dnia 20 października 2021 r. do dnia zapłaty;

3. zasądzenie od pozwanych in solidum na rzecz powoda zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Ponadto:

4. jednocześnie, w związku z zarzutami naruszenia prawa procesowego, w ślad za złożonymi na rozprawie w dniu 16 stycznia 2023 r. zastrzeżeniami do protokołu rozprawy, na podstawie art. 380 k.p.c. apelujący wniósł o rozpoznanie przez Sąd II instancji postanowienia Sądu I instancji, które nie podlegały zaskarżeniu w drodze zażalenia - tj. postanowień w zakresie.: (i) pominięcia dowodu z opinii biegłego; (ii) pominięcia dowodu z przesłuchania stron z ograniczeniem do strony pozwanych; przy czym pozwany wnosi o przeprowadzenie tychże dowodów na fakty wskazane w odpowiedzi na pozew - przez Sąd II instancji.

W uzasadnieniu apelacji przedstawiono rozwinięcie zarzutów.

Pozwani zaskarżyli wyrok w części tj. w zakresie pkt I. i III. i zarzucając mu:

1. naruszenie art. 354§1 i 2 k.c. w zw. z art. 405 k.c. w zw. z art. 410 k.c. poprzez ich niezastosowanie, w sytuacji gdy pozwani spełnili świadczenie na rzecz powoda, albowiem do chwili wytoczenia powództwa przez bank zapłacili na jego rzecz kwotę przewyższającą wysokość uzyskanego od banku kapitału (łącznie około 270.000 zł), a nadto w procesie o stwierdzenie nieważności umowy i zapłatę żądali zwrotu jedynie kwoty „nadpłaty" ponad uzyskany od banku kapitał, czym nie dali podstaw do wytoczenia powództwa o zwrot wypłaconego im kapitału w kwocie 150.000 zł, która to zasądzona kwota znajduje się w posiadaniu powoda (zarzut spełnienia świadczenia),

2. naruszenie art. 5 k.c. poprzez uwzględnienie powództwa banku w części dotyczącej zwrotu wypłaconego kapitału, w sytuacji gdy powód w chwili składania powództwa, jak również w chwili obecnej kapitałem tym dysponuje, powodowie nie dali mu żadnych podstaw do wytoczenia powództwa, a nadto powód mógł zabezpieczyć swoją roszczenie oraz uniknąć procesu poprzez dokonanie potrącenia, bądź zatrzymania. Nadto wobec spłaty przez pozwanych kwoty kapitału uzyskanego od powoda spełnili oni w całości swoje świadczenie względem niego.

3. naruszenie art. 498§ 1 k.c. w zw. z 455 k.c. w zw. z art. 120§l k.c. poprzez ich błędną wykładnię i przyjęcie, że roszczenie pozwanych o zwrot nienależnego świadczenia w kwocie 150.000 zł nie było wymagalne w chwili składania oświadczenia o wzajemnym potrąceniu wierzytelności, albowiem jako świadczenie bezterminowe wymagało ono wcześniejszego wezwania dłużnika do jego zwrotu.

4. naruszenie art. 499 k.c. w zw. z art. 455 k.c. oraz art. 60 w zw. z art. 65 § 1 k.c. poprzez przyjęcie, iż oświadczenie z dnia 18 października 2022 r. złożone przez pozwanych względem banku nie było wystarczające dla uznania, iż pozwani jako kredytobiorcy skutecznie potrącili swoją wierzytelność z wierzytelnością banku, a dotyczącą zwrotu udzielonego im kapitału w kwocie 150.000 zł.

5. naruszenie art. 230 k.p.c. oraz zasady bezstronności sądu poprzez uznanie, iż pozwani nie wykazali aby dokonali skutecznie potrącenia wierzytelności oraz aby ich wierzytelność była wymagalna podczas, gdy powód nie wypowiedział się w tym zakresie, czym milcząco przyznał skuteczność złożenia oświadczenia o potrąceniu, ani też nie zakwestionował podniesionego zarzutu potrącenia, zarówno w piśmie procesowym z dnia 16 listopada 2022 r., stanowiącym replikę na odpowiedź na pozew jak również wyrażając stanowisko końcowe przed zamknięciem procesu, a z wyniku całej sprawy nie sposób przyjąć aby powód tych faktów nie uznał za przyznane.

6. naruszenie art. 212§ 1 k.p.c. w zw. z art. 231 k.p.c. w zw. z art. 233 §1 k.p.c. poprzez nieuprawnione przyjęcie, iż pozwani nie wykazali, aby dokonali skutecznie potrącenia wierzytelności w kwocie 150.000 zł przysługującej im od powoda oświadczeniem z dnia 18 października 2023 r., podczas gdy taki wniosek można wyciągnąć nie tylko z zebranych w sprawie dokumentów, ale okoliczności sprawie towarzyszących, w tym stanowisk stron zgłaszanych podczas procesu.

7. naruszenie art. 233§1 k.p.c. poprzez dowolną, a nie swobodną ocenę dowodów zebranych w sprawie, a także błędy w ustaleniach faktycznych polegające na:

⚫

pominięciu okoliczności, iż powód wytoczył przeciwko pozwanym powództwo o zapłatę jeszcze przed prawomocnym zakończeniem postępowania sądowego w sprawie o stwierdzenie nieważności umowy wytoczonej przez kredytobiorców, a w konsekwencji, iż w roszczenie banku o zwrot kapitału nie było wymagalne,

⚫

pominięciu okoliczności, iż pozwani nie dali podstaw do wytoczenia im powództwa o zwrot udzielonego przez bank kapitału w kwocie 150.000 zł znajdującego się cały czas w posiadaniu powoda, nigdy bowiem nie występowali z żądaniem jego zwrotu, co więcej potwierdzili fakt wymagalności tego roszczenia i „rozliczyli je" dokonując potrącenia wzajemnych wierzytelności,

⚫

pominięciu okoliczności, iż roszczenie pozwanych co do zwrotu świadczenia w kwocie 150.000 zł stało się wymagalne najpóźniej z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia stwierdzającego nieważność umowy zawartej pomiędzy stronami,

⚫

pominięciu okoliczności, iż powód od chwili złożenia przez pozwanych oświadczenia o potrąceniu wierzytelności z dnia 18 października 2022 r., do chwili wyrokowania przez Sąd I instancji nie zakwestionował faktu skuteczności tego oświadczenia, w tym również braku wymagalności roszczenia przedstawionych przez pozwanych do potrącenia,

⚫

błędnym przyjęciu, iż do zgłoszenia przez pozwanych zarzutu potrącenia doszło w trakcie trwania postępowania sądowego rozpoznającego powództwo o stwierdzenie nieważności, a zatem nie było podstaw do formułowania takiego zarzutu, podczas gdy zgłoszenie tego zarzutu nastąpiło w piśmie procesowym z dnia 20 października 2022 r. (a także podczas wyrażania stanowiska końcowego przed zamknięciem rozprawy), gdy prawomocnie rozstrzygnięto już kwestię nieważności umowy kredytowej łączącej strony (wyrok oddalający apelację banku zapadł w dniu 29 września 2022 r.), a więc niemal miesiąc przed złożeniem oświadczenia o potrąceniu,

⚫

błędnym przyjęciu, iż pozwani złożyli oświadczenia o potrąceniu wierzytelności z dnia 18 października 2022 r. warunkowo, podczas gdy w oświadczeniu żadna warunkowość nie została wskazana, a nadto - wbrew ustaleniu Sądu - było ono składane już po prawomocnym rozstrzygnięciu kwestii nieważności umowy kredytowej,

⚫

błędnym przyjęciu, iż pozwani nie wskazali w oświadczeniu o potrąceniu wierzytelności z dnia 18 października 2022 r. skąd wywodzą kwotę wzajemnej wierzytelności i w oparciu o jaki tytułu prawny, podczas gdy z treści oświadczenia obie okoliczności wprost wynikają,

⚫

błędnym przyjęciu, iż pozwani w oświadczeniu o potrąceniu wierzytelności z dnia 18 października 2022 r. nie uwzględnili wypłaconej im przez bank kwoty zasądzonej wyrokiem Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia 14 stycznia 2022 r., sygn. akt I C 423/18, podczas gdy kwota ta została uwzględniona i była „ujęta" w oświadczeniu o potrąceniu.

Wobec powyższego, apelujący wnieśli o:

1. zmianę wyroku w zakresie punktu I poprzez oddalenie powództwa w całości;

2. zmianę wyroku w zakresie punktu III poprzez zasądzenie od powoda na rzecz każdego z pozwanych z osobna kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu w pierwszej instancji według norm przepisanych wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie ewentualnie zniesienie pomiędzy stronami kosztów procesu w zakresie roszczenia o zapłatę kwoty 150.000 zł i zasądzenie na rzecz powodów kosztów procesu w części oddalającej powództwo banku;

3. zasądzenie od powoda na rzecz każdego z pozwanych z osobna kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie.

Jednocześnie z daleko idącej ostrożności procesowej, apelujący wnieśli o przeprowadzenie dowodu z dokumentów w postaci:

⚫

wezwania do zapłaty z dnia 28 lutego 2023 r. wraz z dowodem nadania - na fakt skutecznego wezwania powoda do zwrotu nienależnego świadczenia w łącznej kwocie 193.827,65 zł,

⚫

oświadczenia o wzajemnym potrąceniu wierzytelności z dnia 7 marca 2023r. - na fakt dokonania skutecznego potrącenia wierzytelności przez pozwanych, nieistnienia wierzytelności powoda w kwocie 150.000 zł dochodzonej w niniejszym procesie.

Apelujący złożyli ponownie zarzut spełnienia świadczenia poprzez potrącenie wierzytelności przysługujących pozwanym od powoda, a wynikających z wpłat dokonanych na jego rzecz w trakcie trwania umowy kredytu (opisanych w odpowiedzi na pozew oraz oświadczeniu o potrąceniu wierzytelności).

Powód wniósł o oddalenie apelacji prezentując dotychczasową argumentację oraz zasądzenie od pozwanych na rzecz powoda zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Pozwani wnieśli o oddalenie apelacji prezentując dotychczasową argumentację oraz zasądzenie od powoda na rzecz pozwanych zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W piśmie z dnia 3 lipca 2024 r. pełnomocnik powoda oświadczył, że cofa pozew w części - w zakresie obejmującym roszczenie o zapłatę co do żądania zasądzenia kwoty 36.846,77 zł objętego rozstrzygnięciem o oddaleniu powództwa.

Pozwani nie wyrazili sprzeciwu co do cofnięcia powództwa wnosząc o zasądzenie kosztów procesu.

Sąd Apelacyjny zważył co następuję:

W zaistniałej sytuacji procesowej wobec częściowego cofnięcia pozwu zaskarżony wyrok należało uchylić w jego punkcie II. w zakresie objętym oświadczeniem o cofnięciu pozwu i umorzyć postępowanie w tym zakresie.

Zgodnie z art. 203 § 1 k.p.c. pozew może być cofnięty bez zezwolenia pozwanego aż do rozpoczęcia rozprawy, a jeżeli z cofnięciem połączone jest zrzeczenie się roszczenia – aż do wydania wyroku. Pozew cofnięty nie wywołuje żadnych skutków, jakie ustawa wiąże z wytoczeniem powództwa. Na żądanie pozwanego powód zwraca mu koszty, jeżeli Sąd już przedtem nie orzekł prawomocnie o obowiązku ich uiszczenia przez pozwanego (art. 203 § 2 k.p.c.). Cofnięcia pozwu można dokonać tak w przed Sądem I instancji, jak i w postępowaniu apelacyjnym i to niezależnie od tego, która ze stron złożyła apelację.

Cofnięcie pozwu, będąc przejawem odwołalności czynności procesowych oraz realizacji zasady dyspozycyjności (rozporządzalności), jest działaniem powoda polegającym na rezygnacji z dochodzenia w danym postępowaniu cywilnym żądania udzielenia mu ochrony prawnej w postaci skonkretyzowanej w pozwie. Cofnięcie pozwu ze zrzeczeniem się roszczenia wywołuje przy tym nie tylko skutki procesowe, ale także materialnoprawne (por. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 lutego 2016 r., sygn. akt I CSK 81/15, LEX nr 2015120; Postanowienie SN z 28.01.2021 r., II CSK 466/20, LEX nr 3224231.).

Dopuszczalność cofnięcia pozwu podlega ocenie Sądu w granicach określonych przez przytoczony powyżej art. 203 § 1 k.p.c., jak również przez art. 203 § 4 k.p.c. Zgodnie z art. 203 § 4 k.p.c. Sąd może uznać za niedopuszczalne cofnięcie pozwu, zrzeczenie się lub ograniczenie roszczenia tylko wtedy, gdy okoliczności sprawy wskazują, że wymienione czynności są sprzeczne z prawem lub zasadami współżycia społecznego albo zmierzają do obejścia prawa.

Cofnięcie pozwu, jak wynika z oświadczenia powoda, uzasadnione zostało (niekwestionowanym przez pozwanych) stwierdzeniem braku podstaw do dochodzenia roszczenia w tej części. Nie sposób doszukać się w okoliczności sprawy sprzeczności działania powodów z którąkolwiek z przesłanek wymienionych w art. 203 § 4 k.p.c. Sąd Apelacyjny uznaje zatem cofnięcie pozwu za dopuszczalne.

Procesowym skutkiem cofnięcia pozwu jest umorzenie postępowania, z uwagi na fakt, że wydanie wyroku stało się niedopuszczalne (art. 355 k.p.c.). Brak jest bowiem pochodzącego od uprawnionego podmiotu żądania rozpoznania sporu.

Zgodnie z art. 386 § 3 k.p.c. jeżeli pozew ulega odrzuceniu albo zachodzi podstawa do umorzenia postępowania, Sąd drugiej instancji uchyla wyrok oraz odrzuca pozew lub umarza postępowanie. Podstawą do umorzenia postępowania mogą być przy tym, lege non distinguente nec nostrum est distinguere, zarówno okoliczności zaistniałe w postępowaniu przed Sądem pierwszej, jak i drugiej instancji. Sytuacja procesowa unormowana w art. 386 § 3 k.p.c. zawiera rozwiązanie analogiczne do przewidzianego w art. 332 § 2 k.p.c., zgodnie z którym w razie cofnięcia pozwu przed uprawomocnieniem się wyroku i przed jego zaskarżeniem z jednoczesnym zrzeczeniem się dochodzonego roszczenia, a za zgodą pozwanego również bez takiego zrzeczenia się, Sąd pierwszej instancji uchyli swój wyrok i postępowanie w sprawie umorzy, jeżeli uzna cofnięcie takie za dopuszczalne (por. np. wywód zawarty w uzasadnieniu wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie, z 11.06.2019 r., V ACa 33/19, LEX nr 2702662).

W tym stanie rzeczy w pkt I. wyroku orzeczono na podstawie art. 386 § 3 k.p.c. w zw. z art. 355 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. o uchyleniu zaskarżonego wyroku w pkt I. w części objętej oświadczeniem o cofnięciu.

Wobec skutecznego cofnięcia pozwu w części objętej apelacją powoda, zbędne stało się dokonywanie oceny skutków procesowych kolejnego oświadczenia powoda dotyczącego cofnięcia apelacji. Stwierdzić jedynie należy, że cofniecie pozwu i cofnięcie apelacji to czynności procesowe zmierzające do wywołania odmiennych skutków procesowych. Cofniecie pozwu bowiem dotyczy rozporządzenia przedmiotem procesu (roszczeniem procesowym) i skutkuje umorzeniem postępowania w sprawie . Zgodnie z art. 203 § 2 zdanie pierwsze k.p.c pozew cofnięty nie wywołuje żadnych skutków, jakie ustawa wiąże z wytoczeniem powództwa. Zatem powód m.in. może skutecznie wnieść kolejny pozew o to samo roszczenie.

Całkowicie inny skutek procesowy ustawa wiąże z cofnięciem apelacji. Według art. 397 §2 k.p.c. w razie cofnięcia apelacji sąd drugiej instancji umarza jedynie postępowanie apelacyjne. W takiej sytuacji wyrok sądu pierwszej instancji staje się prawomocny, wiąże strony i inne organy zgodnie z ar. 365 k.p.c. oraz korzysta z powagi rzeczy osądzonej (art.. 366 k.p.c.). Wiąże się z tym niedopuszczalność ponownego powództwa dotyczącego tego samego roszczenia (art. 379 §3 k.p.c.). Zatem w przypadku powoda nie jest możliwe jednoczesne uwzględnienie obu opisanych oświadczeń procesowych składanych na etapie postepowania apelacyjnego jeśli odnoszą się one do tego samego roszczenia procesowego. Innymi słowy nie jest uzasadnione uchylenie wyroku w części objętej apelacją i umorzenie postępowania w sprawie oraz równolegle umorzenie postępowania apelacyjnego (skoro skutki tych rozstrzygnięć jak wyjaśniono wyżej są zgoła odmienne jeśli chodzi o byt prawny zaskarżonego rozstrzygnięcia. Powód podtrzymał na rozprawie apelacyjnej oba oświadczenia. Stąd też w pierwszej kolejności niezbędne stało się rozpoznanie tego, które wywołuje dalej idące skutki jeśli chodzi o dyspozycję roszczeniem procesowym (a zatem oświadczenia o cofnięciu pozwu). W wyniku uchylenia wyroku sądu I instancji i umorzenia postępowania co do roszczenia objętego zaskarżeniem w apelacji powoda nie było podstaw do rozstrzygania o umorzeniu postępowania apelacyjnego objętego apelacją powoda.

Dokonując oceny zasadności wywiedzionego przez pozwanych środka odwoławczego należy mieć na uwadze przede wszystkim treść przepisu art. 378 § 1 k.p.c., nakładającego na sąd drugiej instancji obowiązek rozpoznania sprawy w granicach apelacji. Obowiązek rozpoznania sprawy w granicach apelacji oznacza związanie sądu odwoławczego zarzutami prawa procesowego (por. Sąd Najwyższy m.in. w uchwale z dnia 31 stycznia 2008 r., sygn. akt III CZP 49/07), za wyjątkiem tego rodzaju naruszeń, które skutkują nieważnością postępowania. Sąd odwoławczy nie stwierdza ich wystąpienia w niniejszej sprawie.

Po dokonaniu ponownej oceny materiału procesowego w ramach i granicach postępowania apelacyjnego, Sąd Apelacyjny stwierdził, że Sąd Okręgowy w sposób prawidłowy przeprowadził postępowanie dowodowe, a poczynione ustalenia faktyczne (zawarte w wyodrębnionej redakcyjnie części uzasadnienia zaskarżonego wyroku) znajdują odzwierciedlenie w treści przedstawionych w sprawie dowodów. Sąd odwoławczy czyni te ustalenia częścią uzasadnienia własnego wyroku, nie znajdując potrzeby powtórnego ich szczegółowego przytaczania (art. 387 § 2 1 k.p.c.).

Ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego uzupełnić należało jedynie o fakty jakie miały miejsce po wydaniu zaskarżonego wyroku, przywołane w apelacji powodów. Stąd też uzupełniająco ustalono:

Pismem z dnia 28 lutego 2023 pozwani wezwali pozwany bank do zapłaty kwotę 193.827,65 zł z tytułu uiszczonych na rzecz powoda świadczeń w wykonaniu nieważnej umowy kredytu dotychczas powodom niezwróconych i nieskutecznie potrąconych roszczeniem powoda o zwrot kapitału w kocie 150.000 zł. W piśmie wyznaczono termin trzech dni od daty doręczenia wezwania na spełnienie świadczenia.

Dowód: odpis pisma - k. 238

Pismo zostało doręczone powodowi w dniu 3 marca 2023

Dowód: dowód nadania (k. 238v), wydruk statusu przesyłki (k. 239

W piśmie z dnia 7 marca 2023 pozwani oświadczyli o potrąceniu wierzytelności powoda objętego pozwem w niniejszej sprawie z wierzytelnością pozwanych w kwocie 193.827, 65 zł stanowiącą wartość kwot pobranych od pozwanych przez bank

Dowód: pismo k. 236.

Pismo to zostało nadane p pod adresem banku przesyłką poleconą w dniu 17 marca 2023

Dowód: dowód nadania k. 237

Dokonując oceny prawnej żądań pozwu w kontekście opisanej wyżej podstawy faktycznej rozstrzygnięcia Sąd odwoławczy stwierdza, że nie budzi wątpliwości kwalifikacja prawna objętego sporem stosunku prawnego dokonana przez Sąd Okręgowy oraz wywodzona przez ten Sąd podstawa prawna roszczeń formułowanych w pozwie. W rezultacie część argumentacji Sądu Okręgowego dotycząca wyjaśnienia podstawy prawnej rozstrzygnięcia także nie wymaga istotnych korekt i stanowi element oceny dokonanej przez Sąd Apelacyjny, bez konieczności ponawiania wywodu (art. 387 §2 1 pkt. 2) k.p.c.).

Zmiana wyroku wynika jedynie z uwzględnia podtrzymanego w postępowaniu apelacyjnym zarzutu potrącenia z przywołaniem dla jego uzasadnienia nowych (zaistniałych po wydaniu wyroku ) okoliczności faktycznych przedstawionych w apelacji.

Kwestie te, jako związane z wykładnią art. 498 k.c. i 499 k.c. oraz art. 203 1 k.p.c., których naruszenie zarzuca skarżący Sądowi Okręgowemu zostaną omówione w ramach wywodów odnoszących się do stanowiska apelującego.

W sprawie niniejszej dla oceny dopuszczalności procesowoprawnej zarzutu potrącenia znajduje zastosowanie norma art. 203 1 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym przed 1 lipca 2023r. Regulacja ta została znowelizowana z tą datą mocą art. 1 pkt. 28) ustawy z dnia 9 marca 2023r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 614). Według normy intertemporalnej zawartej w art. 20 tejże ustawy w sprawach wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy zachowują moc czynności dokonane zgodnie z przepisami ustawy zmienianej w art. 1, w brzmieniu dotychczasowym. Skoro zarzut potrącenia zgłoszony został w odpowiedzi na pozew (pismo z dnia 10 grudnia 2022 r.) to dla oceny przesłanek jego dopuszczalności stosować należy regulację art. 203 1 k.p.c. w brzmieniu ówcześnie obowiązującym.

Zarzut potrącenia w niniejszej sprawie został podniesiony jako ewentualny. W świetle ukształtowanej praktyki judykacyjnej przyjąć należy za dopuszczalne zgłoszenie zarzutu potrącenia przy wykorzystaniu takiej konstrukcji (a zatem „na wypadek” uznania przez Sąd za bezzasadne wiodących zarzutów pozwanego i przesądzenia istnienia wierzytelności objętej powództwem – por. np. wyrok SN z dnia 14.06.2013 r., V CSK 389/12, LEX nr 1319296. Postanowienie SN z dnia 09.08.2016 r., II CZ 83/16, LEX nr 2095938, wywody zawarte w uzasadnieniu uchwały SN(7z) z dnia 15.05.2014 r., III CZP 88/13, OSNC 2014, nr 11, poz. 108., Postanowienie SN z dnia 24.07.2013 r., V CZ 44/13, OSNC 2014, nr 4, poz. 44.). Odróżnić należy przede wszystkim kwestię skuteczności czynności procesowej (zarzutu przeciwko żądaniu pozwu jako sposobu obrony pozwanego w procesie) dokonywanej na zasadzie „ewentualności” od skutku materialnoprawnego oświadczenia woli o potrąceniu.

Dokonując oceny formalnoprawnej, stwierdzić należy, że w sprawie zaistniały przesłanki pozwalające na uznanie skuteczności zarzutu potrącenia jako czynności procesowej. Zarzut ten jako czynność procesowa (w rozumieniu art. 203 1 k.p.c.) został podniesiony w odpowiedzi na pozew. Zachowany został zatem termin prekluzyjny do dokonania tej czynności, wynikający z treści art. 203 1 §2 k.p.c. Według tej normy bowiem pozwany może podnieść zarzut potrącenia nie później niż przy wdaniu się w spór co do istoty sprawy albo w terminie dwóch tygodni od dnia, gdy jego wierzytelność stała się wymagalna. Ustawa zakreśla zatem termin końcowy, do którego można zgłosić procesowy zarzut potracenia nakazując koncentrację czynności pozwanego z wdaniem się przezeń w spór. Wyjątek uczyniony jest jedynie dla tych sytuacji w których yh wierzytelności pozwanego powstanie dopiero (względnie stanie się wymagalna) po tym momencie. Do takich wierzytelności wprowadza ustawa ograniczenie możliwości zgłoszenia zarzutu potracenia w terminie liczonym od daty wymagalności. Jednak nie oznacza to, by nie było dopuszczalne w momencie wdania się w spór co do istoty sprawy (nie wywoływałoby skutków procesowych polegających na konieczności odniesienia się do tego zarzutu i zbadania jego przesłanek przez sąd) ) zgłoszenie zarzutu potrącenia wierzytelności jeszcze niewymagalnej, a następnie dokonanie czynności materialnoprawnym aktualizujących przed zamknięciem rozprawy skutek umorzenia wierzytelności objętej pozwem zgodnie z art. 498 §2 k.c.

Odnosząc się do przesłanek czynności procesowej, określonych w art. 203 1 §1 k.p.c. (w brzmieniu znajdującym zastosowanie w niniejszej sprawie) należy uznać, niezależnie od kwalifikacji prawnej przeciwstawnych roszczeń o zwrot nienależnych świadczeń spełnionych jako wynikających z jednego albo z dwóch niezależnych stosunków prawnych, że roszczenie przedstawione do potrącenia jest uprawdopodobnione dokumentem niepochodzącym wyłącznie od pozwanego (spełnienie świadczenia przez pozwanych uprawdopodobnione jest bowiem zarówno w świetle dołączonych już do pisma z dnia 20 października 2022 dokumentów bankowych ( banku (...)) obrazujących dokonywanie kolejnych przelewów bankowych na przez pozwaną na rzecz powoda w okresie od stycznia 2021 do września 2022 (a zatem w okresie nieobjętym roszczeniami kredytobiorców dochodzonymi w sprawie I 423/18 Sądu Okręgowego w Szczecinie) jak i dokumentami pochodzącymi od powoda a dołączonymi do od odpowiedzi na apelacje pozwanych (zestawienie wpłaty – k. 264 akt.)

W rezultacie wbrew stanowisku powoda zawartemu w odpowiedzi na apelację pozwanych nie można uznać, by w świetle art. 203 1 k.p.c. zaistniały formalne przeszkody do rozpoznania tego zarzutu w niniejszej sprawie. Obowiązkiem Sadu odwoławczego było zatem dokonanie oceny skuteczności zarzutu procesowego zmierzającego w swojej istocie do poddania pod osąd sądu kwestii zaistnienia w sprawie przesłanek oddalenia powództwa wynikających z w wykonania własnego prawa przez pozwanych.

Od określonego w art. 203 1 k.p.c. ograniczenia terminem prawa pozwanego do dokonania czynności procesowej jaką jest zgłoszenie zarzutu potrącenia odróżnić należy kwestię oceny materialnoprawnej tego zarzutu. Zgodnie z zasadą aktualności (art. 316 k.p.c.) sąd dokonuje oceny powództwa stosownie do stanu faktycznego i prawnego w chwili zamknięcia rozprawy. Zasadę tą odnosić należy także do kwestii faktycznych i prawnych wynikających z zarzutów strony pozwanej przeciwko powództwu. Zatem także w odniesieniu do zarzutu potracenia zgłoszonego już w odpowiedzi na pozew (także w postaci zarzutu ewentualnego) sąd musi uwzględnić zaszłości w toku procesu (w tym aktualizację niewymagalnej jeszcze w dacie podniesienia zarzutu i złożenia materialnoprawnego oświadczenia o potrąceniu).

Założeniem systemu apelacji pełnej cum beneficio novorum sąd odwoławczy ponownie rozpoznaje sprawę uwzględniając materiał zgromadzony w toku postępowania pierwszoinstacyjnego a także przedstawiony (przy uwzględnieniu ograniczeń wynikających z art. 381 k.p.c.) w trakcie postępowania odwoławczego (ar.t 382 k.p.c.).

Zgodnie z wyrażaną przez art. 391 §1 k.p.c. w zw. z art. 316 k.p.c zasadą aktualności sąd odwoławczy wydaje zatem wyrok, biorąc za podstawę stan rzeczy istniejący w chwili zamknięcia rozprawy; w szczególności zasądzeniu roszczenia nie stoi na przeszkodzie okoliczność, że stało się ono wymagalne w toku sprawy. Zasada ta dotyczy też przesłanek (faktycznych i prawnych) obrony pozwanego. Zatem sąd odwoławczy musi wziąć pod uwagę także takie przesłanki faktyczne i prawne, które zaistnieją już w toku postępowania apelacyjnego , aktualizując podniesione przez pozwanego zarzuty merytoryczne.

Dokonując oceny materialnoprawnej zarzutu potrącenia zatem także sąd odwoławczy na podstawie całokształtu materiału procesowego (w tym także zaszłości w toku procesu) ocenia, czy przed zamknięciem rozprawy doszło do złożenia skutecznego oświadczenia o potrąceniu wierzytelności objętej pozwem z własną wierzytelnością przedstawioną przez pozwanych w ramach obrony przed żądaniem pozwu. Skutek materialnoprawny, o którym mowa w art. 499 k.c. w zw. z art. 498 k.c. musi zatem być możliwy do stwierdzenia w tym momencie postępowania. Przesądzenie o skuteczności oświadczenia powoduje konieczność przyjęcia, że roszczenie pieniężne dochodzone pozwem w granicach dokonanego potrącenia uległo umorzeniu.

Odnosząc te uwagi do materiału procesowego w niniejszej sprawie stwierdzić należy, że w momencie zamknięcia rozprawy przed Sądem odwoławczym niewątpliwie w świetle materiału procesowego doszło do umorzenia wierzytelności w kwocie 150.000 zł objętej pozwem. Biorąc pod uwagę przedstawione wyżej uzupełniające ustalenia faktyczne stwierdzić bowiem należy, że wierzytelność przedstawiona do potrącenia stała się wymagalna najpóźniej w dniu 6 marca 2023 (po upływie trzech dni od daty doręczenia powodowi wezwania do zapłaty zawartego w piśmie z dnia 28 lutego 2023. Zatem oświadczenie o potrąceniu zawarte w piśmie z dnia 7 marca 2023 złożone (doręczone powodowi w warunkach art. 61 k.c. niewątpliwie po tej dacie (nadane listem poleconym w dniu 17 marca 2023) wywołało skutek materialnoprawny, o którym mowa w art. 498 §2 k.c. Zgodnie z art. 499 zdanie drugie k.c. oświadczenie ma moc wsteczną od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe. Przyjąć więc należało, że oświadczenie to wywołało skutek w dniu, w którym roszczenie pozwanych przedstawione do potrącenia stało się wymagalne.

Na podstawie art. 481 k.c. powodowi należą się jednak odsetki za opóźnienie w okresie od daty w której upłynął termin do spełnienia świadczenia objętego pozwem do daty, w której oświadczenie o potrąceniu wywołało skutek retroaktywny (zgodnie z przywołanym art. 499 zdanie drugie k.c.). Stąd też za okres do tej daty powód ma prawo żądać odsetek za opóźnienie od kwoty 150.000 zł. Wskutek oczywistej omyłki wskazano ją w wyroku jako 6 lutego 2023 (zamiast 6 marca 2023).

W pozostałym zakresie (objętym rozszerzeniem powództwa) roszczenie o odsetki nie powstało, gdyż data wymagalności tej części roszczenia nastąpiła po dacie wymagalności roszczenia powoda.

Nie ma racji powód, że pozwani nie wykazali wierzytelności przedstawionej do potrącenia. W odpowiedzi na apelację pozwanych bowiem powód zakwestionował wyłącznie twierdzenia pozwanych o zapłacie na rzecz powoda w wykonaniu nieważnej umowy kredytu około 2000 zł przekraczającej wartość 280.722,49 zł. Natomiast w części nieprzekraczającej tej kwoty powód oświadczył wprost, że taką wartość od pozwanych uzyskał (strona 10 odpowiedzi na apelację) – k. 260v). W odpowiedzi na pozew pozwani do potrącenia przedstawili wyłącznie kwotę 270.000 zł. W toku procesu wykazano zaś, że oświadczenie o potrąceniu obejmowało ostatecznie wyłącznie wartość 193.827,65 zł jako różnicę między wartością uiszczoną przez pozwanych na rzecz powoda a wartością zwróconą przez bank w wykonaniu prawomocnego wyroku Sądu Okręgowe z dnia 14 stycznia 2022 (I C 423/18) . Po odjęciu od niekwestionowanej przez powoda wartości świadczeń spełnionych na jego rzecz przez pozwanych (280.722,49) kwoty zasądzonej tytułem nienależnego świadczenia w opisanym wyroku (88.775,55 zł), na korzyść pozwanych pozostaje roszczenie o wartości 191.946,94 zł. Roszczenie przedstawione do potrącenia w części niespornej zatem pozostaje zatem wyższe niż roszczenie powoda uwzględnione w wyroku. Niewątpliwie więc w wyniku potracenia wierzytelność powoda (jako niższa) uległa umorzeniu w całości (ar.t 498 §2 k.c.).

Wobec uwzględnienia zarzutu potrącenia bezprzedmiotowe staje się odnoszenie do zarzutów naruszenia art. 354§1 i 2 k.c. w zw. z art. 405 k.c. w zw. z art. 410 k.c. oraz art. 5 k.c. stwierdzić jedynie należy, że wywody kwestionujące prawo powoda do dochodzenia roszczenia z tytułu zwrotu nienależnego świadczenia wyłącznie z tej przyczyny, że powód dysponuje środkami pieniężnymi uiszczonymi przez pozwanych w wykonaniu nieważnej umowy o wartości przewyższającej roszczenie objęte pozwem, nie dają się pogodzić z przyjętą w orzecznictwie SN zasadą sposobu rozliczenia wzajemnych roszczeń stron nieważnej umowy (tzw. zasada dwóch kondykcji – por. zwłaszcza uchwała SN z 16.02.2021 r., III CZP 11/20, OSNC 2021, nr 6, poz. 40. uchwała SN z 7.05.2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56. uchwała SN z 25.04.2024 r., III CZP 25/22, OSNC 2024, nr 12, poz. 118.). W tym kontekście właściwym sposobem umorzenia wzajemnych wierzytelności jest złożenie oświadczenia o potraceniu na podstawie art. 498 k.c. względnie dokonanie umownego potrącenia przez obie strony. W rezultacie więc ciąg zarzutów apelacyjnych odwołujących się do opisanej argumentacji nie może być uznany za uzasadniony.

Jest też nieuzasadnione odwołanie się do stanowiska wywodzącego sposób określenia daty wymagalności tzw. roszczenia bezterminowego w oparciu o treść art. 120 k.c. Wprawdzie rację ma skarżący, że w przywoływanym przezeń orzecznictwie SN (w tym zwłaszcza w wyroku SN z 8.07.2010 r., II CSK 126/10, LEX nr 602678 i tam cytowanym wcześniejszym orzecznictwie) odróżniano na tle takich wierzytelności termin wymagalności (jako moment, w którym mógłby wierzyciel zażądać spełnienia świadczenia jeśli wezwałby do jego spełnienia w najwcześniej możliwym terminie) i termin spełnienia świadczenia (jako datę, do której dłużnik może spełnić świadczenie nie narażając się na sankcje wynikające z opóźnienia (względnie zwłoki), to jednak kwestia ta budziła spory i rozbieżności w praktyce. W późniejszych orzeczeniach Sąd Najwyższy odstąpił od tego stanowiska, przyjmując obecnie jednolicie, że wierzytelność jest wymagalna w rozumieniu art. 498 § 1 k.c. w terminie wynikającym z art. 455 k.c. por. zwłaszcza Uchwała SN z 5.11.2014 r., III CZP 76/14, OSNC 2015, nr 7-8, poz. 86 i tam cytowane wcześniejsze wypowiedzi SN, Wyrok SN z 6.12.2019 r., V CSK 458/18, OSNC-ZD 2021, nr 3, poz. 27.). Przyjmuje się zatem obecnie, że wierzyciel może dokonać potrącenia jedynie wówczas, gdy upłynął już termin spełnienia świadczenia wynikającego z przysługującej mu względem dłużnika wierzytelności. Wcześniejsze oświadczenie o potrąceniu nie może wywołać skutku umarzającego, o którym mowa w at. 498 §2 k.c. W orzecznictwie przyjmuje się też, że przy uwzględnieniu okoliczności sprawy mogłoby jedynie być uznane za wezwanie do zapłaty (por. cytowany wyżej wyrok SN z 6.12.2019 r.). W apelacji nie przedstawiono jednak żadnych argumentów pozwalających na uznanie, że oświadczenie o potrąceniu złożone w toku postępowania pierwszoinstancyjnego powinno być zakwalifikowane jako wezwanie do zapłaty. Z kolei sformułowanie wezwania do zapłaty w piśmie z dnia 28 lutego 2023 świadczy, że pozwani nie wiązali skutku o którym mowa w art. 455 k.c. ze swoim pismem z 18 października 2022,

Z przedstawionych przyczyn na podstawie art. 386 §1 k.p.c. orzeczono o zmianie zaskarżonego wyroku w zakresie w jakim zasądzono w nim świadczenie pieniężne na rzecz powoda i powództwo co do roszczenia o to świadczenie oddalono w takiej części w jakiej w świetle wcześniejszych uwag oświadczenie o potrąceniu odniosło skutek retroaktywny.

W pozostałym zakresie apelację pozwanych oddalono (art. 385 k.p.c.) – pkt III sentencji wyroku.

Zmiana wyroku co do istoty sprawy wymagała korekty rozstrzygnięcia o kosztach procesu stosownie do wyniku sporu (art. 100 k.p.c.). Stosownie do rozstrzygnięcia zawartego w uchwale SN z dnia 16.11.2023 r., III CZP 54/23, LEX nr 3626562, koszty procesu należne współuczestnikom materialnym - w tym także pozostającym w związku małżeńskim, w którym obowiązuje ustrój wspólności majątkowej - podlegają zasądzeniu na ich rzecz w częściach równych, chyba że współuczestnicy zgodnie wniosą o inny podział zasądzonych kosztów albo o zasądzenie ich jedynie na rzecz jednego lub niektórych ze współuczestników. Zarazem jak trafnie dostrzega powód, wyjaśniono, że w razie współuczestnictwa materialnego do niezbędnych kosztów procesu poniesionych przez współuczestników reprezentowanych przez jednego pełnomocnika będącego adwokatem lub radcą prawnym zalicza się jego wynagrodzenie ustalone niezależnie od liczby reprezentowanych przez niego uczestników. Zasada ta jednak nie znajduje zastosowania w niniejszej sprawie. Każdy ze współuczestników był bowiem reprezentowany przez innego pełnomocnika procesowego. Stąd też na rzecz każdego z pozwanych zasądzić należało odrębnie koszty uwzględniające wynagrodzenie pełnomocnika w całości. Samo twierdzenie o zmniejszonym nakładzie pracy poszczególnych pełnomocników ze względu na tożsamość argumentacji prezentowanej przez nich w odniesieniu do obojga pozwanych nie upoważnia w świetle stanowiska SN do zasądzenia kosztów poniżej stawki minimalnie (por. np. postanowienie SN z 15.12.2017 r., II CZ 107/17, LEX nr 2434428).

Niewątpliwie też między podmiotami występującymi w niniejszej sprawie nie zachodzi współuczestnictwo konieczne (co sugeruje powód w odpowiedzi na apelację pozwanych). Brak jest także podstaw do przyjęcia za zasadną tezy powoda co do współuczestnictwa jednolitego po stornie pozwanej,. Skoro sam powód formułuje wobec pozwanych żądanie zapłaty in solidum, to już z konstrukcji powództwa wynika, że wyrok w sprawie nie musi dotyczyć niepodzielnie wszystkich pozwanych (nie jest wykluczone np. oddalenie powództwa co do jednego z pozwanych i uwzględnienie wobec innego).

Biorąc pod uwagę stosunek wartości przedmiotu sporu do wartości powództwa uwzględnionego ostatecznie na rzecz pozwanych przyjąć należy, że wygrali oni proces niemalże w całości, bowiem powództwo zostało oddalone w zakresie roszczenia głównego w całości, a pozostawiano jedynie częściowe rozstrzygnięcie dotyczące odsetek ustawowych od kwoty 150.000 zł. Zgodnie z art. 100 k.p.c. w razie częściowego tylko uwzględnienia żądań koszty będą wzajemnie zniesione lub stosunkowo rozdzielone. Sąd może jednak włożyć na jedną ze stron obowiązek zwrotu wszystkich kosztów, jeżeli jej przeciwnik uległ tylko co do nieznacznej części swego żądania albo gdy określenie należnej mu sumy zależało od wzajemnego obrachunku lub oceny sądu. W konsekwencji wobec uwzględnienia roszczenia w nieznacznym jedynie zakresie powód zobowiązany jest do uiszczenia całości kosztów na rzecz pozwanych.

Na koszty każdego z pozwanych składa się wynagrodzenie reprezentującego go pełnomocnika procesowego. Wartość wynagrodzenia pełnomocnika pozwanego ustalono na kwotę 5400 zł. Wartość tą obliczono biorąc pod uwagę wartość przedmiotu sporu na podstawie § 2 pkt. 7) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1935). Taką tez wartość zasądzono odrębnie na rzecz M. P. i D. P..

W punkcie V. wyroku Sąd zasądził od powoda na rzecz pozwanych koszty procesu w tym przypadku na podstawie art. 98§1 k.p.c. Pozwani M. P. i D. P. wygrali w instancji odwoławczej proces w całości, zarówno w zakresie wniesionej przez siebie apelacji oraz apelacji powoda. Mają zatem prawo do żądania zwrotu całości poniesionych kosztów.

Koszty pozwanych w postępowaniu odwoławczym jeśli chodzi o ich apelację wynosiły po 4050 zł (jeśli chodzi o wynagrodzenie pełnomocników ) oraz 5000 zł (jako przypadająca na każdego z pozwanych połowa opłaty od wniesionej prze nich apelacji. Łącznie więc każdy z pozwanych ma prawo w związku z własną apelacją żądać zwrotu 4550 zł.

Wynagrodzenie pełnomocników procesowych obliczono biorąc pod uwagę wartość przedmiotu zaskarżenia na podstawie § 10 ust. 1 pkt. 2 w zw. z art. 2 pkt. 6) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1935).

Wartość tą należy powiększyć o koszt związany z apelacją powoda

Natomiast w zakresie apelacji strony powodowej wynagrodzenie pełnomocnika pozwanych wynoszą 2700 zł. Wartość tę obliczono biorąc pod uwagę wartość przedmiotu zaskarżenia na podstawie § 10 ust. 1 pkt. 2 w zw. z art. 2 pkt. 5) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1935). Stosownie do wcześniejszych uwag w świetle orzecznictwa SN każdemu z pozwanych należy się zwrot pełnej kwoty wynagrodzenia.

Krzysztof Górski