descriptionTreść orzeczenia

Sygn. akt I ACa 186/20

Wyrok w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej

Dnia 15 stycznia 2021 r.

Sąd Apelacyjny w Białymstoku I Wydział Cywilny

w składzie:

:

SSA Jadwiga Chojnowska (spr.)

:

SSA Grażyna Wołosowicz

SSA Bogusław Dobrowolski

(...)

Uzasadnienie

M. K. w pozwie skierowanym przeciwko (...) S.A. V. (...) w W. (pierwotnie (...) S.A. w W.) domagała się zasądzenia kwoty 80.000 zł tytułem zadośćuczynienia wraz z odsetkami ustawowymi od dnia 22 września 2016 r. Podała, że w dniu(...)śmierć poniósł jej ojciec A. C., który wypadł z przyczepy podczepionej do ciągnika marki (...) nr rej (...), kierowanego przez P. L.. Podkreślała, iż na skutek tragicznej śmierci ojca, z którym łączyła ją wyjątkowo silna więź, poniosła niepowetowaną stratę i do dnia dzisiejszego odczuwa cierpienie z tego powodu.

(...) S.A. V. (...) w W. wniósł o oddalenie powództwa. Podniósł, że w toku postępowania likwidacyjnego uznał, że kwotą rekompensującą krzywdę powódki jest 15.000 zł, ale powinna być ona pomniejszona stosownie do stopnia przyczynienia się zmarłego do wypadku, tj. 70%. W efekcie wypłacono powódce kwotę 4.500 zł.

Wyrokiem z dnia 19 grudnia 2019 r. Sąd Okręgowy w Suwałkach zasądził od pozwanego na rzecz powódki kwotę 40.000 zł tytułem zadośćuczynienia z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 18 listopada 2016 r. do dnia zapłaty; oddalił powództwo w pozostałym zakresie; koszty procesu zniósł pomiędzy stronami; zasądził od pozwanego na rzecz powódki kwotę 2.000 zł tytułem zwrotu kosztów procesu wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty; tytułem brakujących kosztów sądowych nakazał pobrać na rzecz Skarbu Państwa od powódki i pozwanego kwoty po 1.172,40 zł.

Orzeczenie to zostało wydane w oparciu o następujące ustalenia faktyczne.

W dniu(...)w miejscowości S. na ul. (...), kierując pojazdem mechanicznym (ciągnikiem) marki (...)o nr rej (...) z przyczepą typu wóz konny załadowany drzewem, umyślnie naruszył zasady bezpieczeństwa w ruchu drogowym i spowodował śmierć nieprawidłowo przewożonego na tym pojeździe A. C., który w trakcie jazdy spadł na drogę uderzając głową o jezdnię, na skutek czego poniósł śmierć na miejscu. Wyrokiem Sądu Rejonowego w Augustowie z dnia 30 czerwca 2005 r. P. L. został uznany za winnego popełnienia czynu z art. 177 § 2 k.k. (sygn. akt II K 339/05).

W chwili śmierci A. C. pozostawił żonę M. C. (1) oraz troje dzieci: M. C. (2), M. C. (3) oraz M. C. (4) (aktualnie K.). Zmarły podejmował liczne prace w celu zaspokojenia potrzeb rodziny, był autorytetem i tzw. „głową rodziny”.

W dniu śmierci ojca powódka miała 21 lat, mieszkała i studiowała w B.. Pozostawała z ojcem w bliskich relacjach. Spędzała z nim wolne chwile, wspólnie gotowali posiłki, organizowali wyjazdy na grzyby, chodzili na spacery. Zawsze mogła liczyć na jego wsparcie duchowe, jak i materialne.

Śmierć ojca wywołała u powódki uczucie pustki. W okresie bezpośrednio po pogrzebie odczuwała stan odrętwienia. Wykonywała czynności mechanicznie, nie przykładając do nich uwagi i nie zapamiętując szczegółów podejmowanych działań. Z osoby żywiołowej i radosnej, stała się zamkniętą w sobie i niedostępną. Cały wolny czas starała się poświęcić pracy, co stanowiło dla niej ucieczkę od problemów życia codziennego, w tym od myśli o tragicznej śmierci ojca. Miała problemy z odwiedzaniem matki gdyż powroty do domu rodzinnego wywoływały negatywne wspomnienia (przez pierwsze 3-4 lata bała się nocować w domu rodziców). Śmierć ojca wpłynęła także negatywnie na sytuację materialną powódki, która została zmuszona do szukania wsparcia finansowego u starszego brata.

Tragiczne zdarzenie wywołało nadto uczucie utrzymującego się stresu, który objawiał się spożywaniem nadmiernej ilości posiłków. W trakcie 4 lat powódka przybrała na wadze 50 kg, co negatywnie wpłynęło na stan jej zdrowia i kondycji. Celem zmniejszenia wagi poddała się zabiegowi pomniejszania (resekcji) żołądka.

Powódka nadal odczuwa żal po śmierci ojca. Każdorazowo odwiedzając rodzinne strony, w pierwszej kolejności odwiedza jego grób .

Z opinii biegłych z zakresu psychologii i psychiatrii, wynikało że tragiczna śmierć A. C. pogrążyła w żałobie całą rodzinę, zaburzyła spokój, szczęście i poczucie bezpieczeństwa jej członków. Tragiczna, przedwczesna i niespodziewana śmierć ojca, który był głową rodziny, przedsiębiorczym i zaradnym człowiekiem, zaburzyła plany powódki związane z pewną i spokojną przyszłością oraz doprowadziła do pogorszenia sytuacji materialnej, jak również psychicznej. Brak wsparcia w postaci sesji terapeutycznych u psychiatry czy psychologa, spowodował efekt w postaci negatywnych odczuć natury psychicznej, które utrzymują się do dnia dzisiejszego, w szczególności przy wspominaniu osoby zmarłego. Powódka po wypadku stała się bardziej płaczliwa i nerwowa. Zmniejszyła częstotliwość uczestniczenia w spotkaniach towarzyskich. Do dnia dzisiejszego odczuwa żal do sprawcy wypadku. W trakcie badań przytaczane przez powódkę wspomnienia wywoływały silne reakcje emocjonalne traumy.

Biegli stwierdzili, że w związku ze śmiercią ojca u powódki zaszły zmiany w obrazie własnej osoby. Stała się bardziej lękliwa, zmienna i łatwiej wpada w złość. Przejawia zwiększoną zmienność w podejmowanych działaniach. Zaczęła tłumić swoje emocje i prawdopodobnie ignorować uczucia innych osób. Zdaniem biegłych mogą u niej występować trudności związane z życiem emocjonalnym, koncentracją oraz tendencja do izolacji społecznej.

W chwili obecnej funkcje społeczne i rodzinne powódki są prawidłowe. Realizuje się w nowych rolach żony i matki. Jest zadowolona z wykonywanej pracy, męża i dzieci. Nowe zadania wynikające z etapu życia na jakim aktualnie znajduje się powódka, niewątpliwie pozytywnie wpływają na zmniejszenie negatywnych przeżyć związanych ze śmiercią ojca.

W tak ustalonym stanie faktycznym, Sąd doszedł do przekonania, że powództwo zasługuje na częściowe uwzględnienie.

Przede wszystkim za bezsporną uznał odpowiedzialność ubezpieczyciela, za skutki wypadku, w którym śmierć poniósł ojciec powódki (art. 34 i 35 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych w zw. z art. 436 k.c., art. 435 § 1 k.c. oraz art. 415 k.c.).

Ustalając wysokość należnego M. K. zadośćuczynienia za doznaną krzywdę (art. 446 § 4 k.c.), Sąd zwrócił uwagę na bliskość relacji łączących ją z ojcem, rolę jaką zmarły pełnił w jej życiu, a także skutek jego tragicznej i niespodziewanej śmierci, w postaci cierpień związanych z nieoczekiwanym zerwaniem więzi z rodzicem. Zauważył, że powódka przez trzy lata nie mogła zasnąć w domu rodzinnym, gdyż wiązało się to dla niej z traumatycznymi wspomnieniami. W wyniku stresu będącego bezpośrednim następstwem nieoczekiwanej utraty ojca, zaczęła unikać kontaktów towarzyskich i przybrała na wadze. Mając to na uwadze Sąd uznał, że krzywdy doznane przez powódkę w związku z tragiczną śmiercią jej ojca powinno zrekompensować zadośćuczynienie w kwocie 80.000 zł.

Zdaniem Sądu istniały jednak podstawy do obniżenia należnego zadośćuczynienia, stosownie do stopnia przyczynienia się ojca powódki do skutków wypadku (art. 362 k.p.c.). Zwrócił uwagę, że z ustaleń poczynionych w sprawie wynika, że A. C. w chwili bezpośrednio poprzedzającej wypadek znajdował się na przyczepie wyładowanej drewnem, nie będąc do niej w żaden sposób przymocowany czy zabezpieczony. Niewątpliwie zachowanie takie wpłynęło na powstanie szkody, ale w stopniu nie wyższym niż 50 %.

W rezultacie Sąd zasądził od pozwanego na rzecz powódki zadośćuczynienie w kwocie 40.000 zł (80.000 zł - 50%). O odsetkach od zasądzonej kwoty rozstrzygnął zgodnie z art. 455 k.c.

O kosztach procesu postanowił zgodnie z art. 100 k.p.c., rozdzielając je proporcjonalnie do ostatecznego wyniku sprawy.

Powódka zaskarżyła ten wyrok, w części oddalającej powództwo, zarzucając Sądowi naruszenie:

- art. 233 § 1 k.p.c. oraz art.362 k.c. w zw. z art. 6 k.c. przez dowolne ustalenie, że jej ojciec A. C. przyczynił się do wypadku, w którym poniósł śmierć;

- art. 362 k.c. przez przyjęcie, że w okolicznościach sprawy istnieje podstawa do ustalenia 50% stopnia przyczynienia się zmarłego do wypadku;

- art. 100 k.p.c. przez zniesienie pomiędzy stronami kosztów procesu.

Wnosiła o zmianę wyroku przez uwzględnienie powództwa.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje

Apelacja nie zasługiwała na uwzględnienie.

Na wstępie wyjaśnić należy, że w celu przyspieszenia postępowania odwoławczego apelacja została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym, albowiem przeprowadzenie rozprawy nie było konieczne, w szczególności, że żadna ze stron nie złożyła wniosku o przeprowadzenie rozprawy (art. 374 k.p.c.).

Przechodząc zaś do oceny zarzutów apelacji nadmienić wypada, że Sąd Apelacyjny przyjął za własne ustalenia Sądu I instancji dotyczące zarówno przebiegu wypadku z dnia(...)w wyniku którego śmierć poniósł ojciec powódki, jak również jego skutków w postaci cierpień doznanych przez M. K. i wywołanych nimi uszczerbku na zdrowiu oraz skutków dla życia osobistego powódki. Ustalenia te znajdywały swoje oparcie w zebranym w aktach sprawy materiale dowodowym, który został właściwie oceniony w świetle art. 233 k.p.c., czego nie kwestionowała żadna ze stron.

Sąd Apelacyjny jako niezasadny ocenił zarzut apelacji zmierzający w zasadzie do próby zakwestionowania oceny dokonanej przez Sąd Okręgowy, że obiektywnie nieprawidłowe zachowanie A. C., polegające na podróżowaniu, bez jakichkolwiek zabezpieczeń, na nieprzystosowanej do tego przyczepie przewożącej drewno, należy traktować jako przyczynienie się do wypadku, jakiemu uległ. Z twierdzeń apelacji wynika bowiem, że w okolicznościach sprawy brak jest podstaw do przyjęcia, jakoby zachowanie jej ojca nie miało wpływu na powstanie szkody.

W związku z tym zwrócić należy uwagę, że zawinione przyczynienie występuje również wtedy, gdy szkoda powstaje na skutek naruszenia zasad bezpieczeństwa wynikających z ogólnych reguł doświadczenia życiowego i zasad zdrowego rozsądku.

W świetle przepisów kodeksu ruchu drogowego, ale również zasad doświadczenia życiowego nie powinno zatem budzić wątpliwości, że przy pracach (czynnościach), jakimi w feralnym dniu zajmowali się P. L. i A. C., wymagana była szczególna ostrożność. Jako, że była to niejako praca zespołowa, wobec tego obaj mężczyźni powinni zadbać o odpowiednie warunki pracy i o bezpieczeństwo swoje i drugiej osoby.

W sprawie nie jest kwestionowane, iż przyczyną sprawczą zdarzenia szkodzącego było naruszenie przez P. L., kierującego ciągnikiem marki (...)umyślnego naruszenia zasad bezpieczeństwa w ruchu lądowym, polegające na nieprawidłowym przewożeniu ojca powódki na wypełnionej drzewem przyczepie. Potwierdza to treść prawomocnego wyroku z dnia 30 czerwca 2005 r., w którym Sąd Rejonowy w Augustowie uznał P. L. winnego popełnienia czynu z art. 177 § 2 k.k. (sygn. akt II K 339/05). Zgodnie zaś z art. 11 k.p.c. ustalenia wydanego w postępowaniu karnym prawomocnego wyroku skazującego co do popełnienia przestępstwa wiążą sąd w postępowaniu cywilnym.

Owo związanie obejmuje jedynie ustalenia wyroku karnego co do popełnienia przestępstwa, jednak skazany takim wyrokiem może w postępowaniu cywilnym powoływać się na wszystkie inne okoliczności mogące mieć wpływ na jego odpowiedzialność cywilną, w tym na przyczynienie się pokrzywdzonego do szkody (por. SN w orzeczeniach: z dnia 17 maja 1955 r., II CR 117/54, OSN 1956, poz. 97, z dnia 21 lutego 1959 r., IV CR 465/58, NP 1959, nr 11, s. (...), z dnia 19 sierpnia 1960 r., III CR 998/59, OSPiKA 1961, z. 4, poz. 131 i z dnia 22 listopada 1966 r., I PR 487/66, NP 1967, nr 7-8, poz. 1006). Tym samym przyczynienie się poszkodowanego do powstania szkody stanowi kwestię prawną podlegającą uwzględnieniu przez sąd zawsze wtedy, gdy ustalony w sprawie stan faktyczny uzasadnia pozytywną ocenę w tym zakresie, nawet w sytuacji, gdy istnieje prawomocny wyrok skazujący, co do popełnienia przestępstwa (por. SN w wyroku z dnia 7 maja 2010 roku, III CSK 229/09, LEX nr 602264).

Zgodnie z przepisem art. 362 k.c. jeżeli poszkodowany przyczynił się do powstania lub zwiększenia szkody, obowiązek jej naprawienia ulega odpowiedniemu zmniejszeniu stosownie do okoliczności. Przyczynienie się poszkodowanego do powstania lub zwiększenia szkody ma miejsce wówczas, gdy szkoda jest skutkiem nie tylko zdarzenia, z którym ustawa łączy obowiązek odszkodowawczy innego podmiotu, ale także zachowania się samego poszkodowanego. Zachowanie się poszkodowanego jest więc w konstrukcji przyczynienia traktowane jako adekwatna współprzyczyna powstania lub zwiększenia szkody (por. SN w wyroku z dnia 20 czerwca 1972 r., II PR 164/72, LEX nr 7098). U podłoża tej konstrukcji tkwi założenie, że jeżeli sam poszkodowany swoim zachowaniem wpłynął na powstanie lub zwiększenie szkody, słusznym jest, by poniósł konsekwencje swego postępowania. Jak podkreśla Sąd Najwyższy w swoim orzecznictwie, przyczynienie się w ujęciu art. 362 k.c. oznacza, że pomiędzy zachowaniem poszkodowanego a szkodą istnieje adekwatny związek przyczynowy. Wina lub oczywista nieprawidłowość (albo ich brak) po stronie poszkodowanego podlegają uwzględnieniu przy ocenie, czy i w jakim stopniu przyczynienie się uzasadnia obniżenie odszkodowania (por. wyrok SN z 29 października 2008 r., IV CSK 228/08, niepubl.).

Odpowiedzialność na zasadzie ryzyka wynikająca z przepisów art. 436 § 1 k.c. w zw. z art. 435 k.c. jest szczególnym rodzajem obiektywnej odpowiedzialności ciążącej na posiadaczach mechanicznych pojazdów komunikacyjnych poruszanych za pomocą sił przyrody, nie jest to jednak odpowiedzialność absolutna. Surowość tej odpowiedzialności wyrażająca się w domniemaniu istnienia związku przyczynowego i ograniczeniu okoliczności egzoneracyjnych nie uzasadnia nałożenia obowiązku naprawienia szkody w pełnym zakresie na posiadacza pojazdu mechanicznego (ubezpieczyciela), jeśli przyczyna szkody jest mieszana i jej powstanie pozostaje częściowo w normalnym związku przyczynowym z zachowaniem się poszkodowanego dotkniętym obiektywną nieprawidłowością lub niezgodnością z powszechnie przyjętymi sposobami postępowania (por. SN w uchwale z dnia 20 września 1975 r., III CZP 8/75, OSNC 1976/7-8/151).

Na obecnym etapie postępowania wydaje się być bezspornym, że A. C. wyraził zgodę na jazdę na nieprzeznaczonej do tego przyczepie – wozie konnym, bez jakichkolwiek zabezpieczeń chroniących przed upadkiem lub chociażby zminimalizowaniem ryzyka zagrożenia życia lub zdrowia. Nie powinno budzić większych kontrowersji, że jazda poza kabiną ciągnika, bezpośrednio na wozie konnym i to wypełnionym drewnem, jest zachowaniem lekkomyślnym i obiektywnie nieprawidłowym. Jest oczywistym, że gdyby wówczas nie zgodził się na taką formę przejazdu lub chociażby dokonał jakichkolwiek zabezpieczeń, nie doszłoby do upadku z wozu i w efekcie doznania obrażeń skutkujących śmiercią. Ojciec powódki nie powinien był więc podróżować w takich warunkach, przede wszystkim mając na uwadze własne bezpieczeństwo. Skoro więc podjął taką decyzję, w efekcie skutkującą śmiertelnym upadkiem, takie zachowanie musi być traktowane jako rażące niedbalstwo, usprawiedliwiające ograniczenie odpowiedzialności zobowiązanego na podstawie art. 362 k.c. w zakresie przyjętym przez Sąd Okręgowy.

Nie znajdując zatem podstaw do uwzględnienia apelacji pozwanego Sąd Apelacyjny, na mocy art. 385 k.p.c., orzekł jak w pkt I sentencji.

O kosztach procesu w instancji odwoławczej postanowił zgodnie z art. 98 § 1 i 3 k.p.c. oraz art.108 § 1 k.p.c., zasądzając od pozwanego na rzecz powódki poniesione przez nią koszty zastępstwa procesowego w kwocie 2.700 zł ustalonej w oparciu o przepisy § 2 pkt 5 w zw. z § 10 ust 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. z 2015 r., poz. 1804).

(...)