descriptionTreść orzeczenia

Wyrok z dnia 25 czerwca 2007 r.

Sygn. akt II UK 236/06

Przewodniczący SSN Andrzej Wróbel (sprawozdawca), Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk, Jerzy Kwaśniewski.

Uzasadnienie

Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w W. (organ rentowy) decyzją z dnia 4 lutego 2005 r. odmówił przyznania Eugeniuszowi J. (wnioskodawca) prawa do tzw. emerytury nauczycielskiej, uznając, że wnioskodawca nie ma wymaganego art. 88 Karty Nauczyciela dwudziestoletniego zatrudnienia w charakterze nauczyciela. Sąd Okręgowy w Jeleniej Górze wyrokiem z dnia 24 czerwca 2005 r. oddalił odwołanie wnioskodawcy od powyższej decyzji organu rentowego. Sąd ustalił, że wnioskodawca jako alumn, a później jako duchowny Kościoła Katolickiego, nauczał w pełnym wymiarze godzin w parafialnych punktach katechetycznych w okresie do 31 sierpnia 1990 r., a w okresie od 1 września 1990 r. do 31 sierpnia 1997 r. w szkołach i przedszkolach publicznych. We wszystkich tych okresach wnioskodawca nauczał religii nieodpłatnie i nie zawierał z kierownikami tych placówek oświatowych umów o pracę. Na podstawie umowy o pracę zawartej ze szkołą podstawową w J.W. wnioskodawca był zatrudniony jako nauczyciel religii w wymiarze nie niższym niż ½ etatu, od 1 września 1997 r. do 31 stycznia 2005 r., a w okresie od 1 stycznia 2000 r. do 15 stycznia 2005 r. pozostawał w stosunku pracy z przedszkolem publicznym. Oba stosunki pracy uległy rozwiązaniu w związku z zamiarem przejścia wnioskodawcy na emeryturę.

Sąd uznał, że wnioskodawca nauczając religii w pełnym wymiarze tygodniowego czasu pracy w parafiach, w ramach wiążącego go z tymi parafiami stosunku prawnego wykonywał pracę nauczycielską przez co wykazał okres dziesięciu lat pracy w szczególnym charakterze w rozumieniu art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela. Zdaniem Sądu, brak jest natomiast podstaw do uznania nauczania przez wnioskodawcę religii w szkołach i przedszkolach publicznych w okresie od 1 września 1990 r. do 31 sierpnia 1997 r. za prace w szczególnym charakterze, ponieważ wnioskodawca nie pozostawał w tym okresie w stosunku pracy z placówkami oświatowymi. W tym okresie wyłączną podstawą ubezpieczenia społecznego było ubezpieczenie społeczne duchownych. Wnioskodawca wykazał jedynie 17 lat 2 miesiące i 28 dni pracy w szczególnym charakterze, a zatem nie spełnił wymagań z art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela.

Sąd Apelacyjny we Wrocławiu wyrokiem z dnia 12 kwietnia 2006 r. [...] oddalił apelację wnioskodawcy od powyższego wyroku Sądu pierwszej instancji. Sąd uznał, że jest niesporne, iż wnioskodawca w spornym okresie prowadził nieodpłatnie lekcje nauczania religii w placówkach oświatowych gminy J.W. oraz że wnioskodawcy nie łączył z tymi placówkami stosunek pracy ani też umowa cywilnoprawna, a wykonywał swe obowiązki na zasadzie porozumienia pomiędzy tymi placówkami a Kościołem Katolickim. W tym okresie podlegał ubezpieczeniu społecznemu duchownych i opłacał składki z tego tytułu. W ocenie Sądu nie ma wątpliwości, że wnioskodawcy nie łączyła z placówkami, w których nauczał religii, umowa o pracę ani też stosunek mianowania. Sprawą drugorzędną jest w tym kontekście pobieranie przez wnioskodawcę wynagrodzenia za świadczoną pracę. Nie jest trafny zarzut naruszenia przepisu § 5 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 kwietnia 1992 r. w sprawie warunków i sposobu organizowania nauki religii w publicznych przedszkolach i szkołach (Dz.U. Nr 36, poz. 155 ze zm.), ponieważ zgodnie z rozporządzeniem nauczycieli religii zatrudnia się zgodnie z Karta Nauczyciela, a zatem na podstawie umowy o pracę lub mianowania; Karta Nauczyciela nie przewiduje zatrudniania nauczycieli w szkołach w formach cywilnoprawnych. Z kolei art. 10 ust. 5 ustawy z dnia 18 lutego 2000 r. o zmianie ustawy Karta Nauczyciela oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 19, poz. 239) ma charakter wyjątkowy, dotyczy bowiem wyłącznie warunków uzyskania stopnia nauczyciela mianowanego i nie jest dopuszczalne wywodzenie z niego uprawnień w sferze ubezpieczenia społecznego księży i diakonów prowadzących nieodpłatnie lekcje religii w szkołach.

Wnioskodawca zaskarżył powyższy wyrok w całości skargą kasacyjną, w której zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela oraz § 5 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 kwietnia 1992 r. w sprawie warunków i sposobu organizowania nauki religii w publicznych przedszkolach i szkołach, poprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, iż pojęcie „zatrudnienie” obejmuje jedynie odpłatne świadczenie pracy. Wskazując na powyższe podstawy wniósł o „uchylenie zaskarżonego wyroku poprzez zmianę decyzji” organu rentowego i przyznanie wnioskodawcy uprawnienia do emerytury nauczycielskiej „oraz ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu we Wrocławiu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje

Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw. Nie jest trafny zarzut naruszenia zaskarżonym wyrokiem przepisu art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, zgodnie z którym „nauczyciele mający trzydziestoletni okres zatrudnienia, w tym 20 lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze, zaś nauczyciele szkół, placówek, zakładów specjalnych oraz zakładów poprawczych i schronisk dla nieletnich - dwudziestopięcioletni okres zatrudnienia, w tym 20 lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze w szkolnictwie specjalnym, mogą - po rozwiązaniu na swój wniosek stosunku pracy - przejść na emeryturę.” W rozpoznawanej sprawie jest sporne, czy duchowny Kościoła Katolickiego, który w okresie od 1 września 1990 r. do 31 sierpnia 1997 r. nauczał religii w przedszkolu i szkole publicznej na podstawie porozumień między kierownikami tych publicznych placówek oświatowych i Kościołem Katolickim oraz na polecenie swoich kościelnych przełożonych i nie łączył go z tymi placówkami stosunek pracy na podstawie umowy o pracę lub mianowania, wykonywał pracę w szczególnym charakterze w rozumieniu art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela.

Na wstępie należy stwierdzić, że w niniejszej sprawie nie ma zastosowania przepis art. 10 ust. 5 ustawy z dnia 18 lutego 2000 r. o zmianie ustawy Karta Nauczyciela oraz niektórych innych ustaw, który stanowi, że „Księża i diakoni zatrudnieni w dniu wejścia w życie ustawy na stanowiskach nauczycieli religii, posiadający wymagane kwalifikacje oraz co najmniej 3-letni nieprzerwany okres pracy pedagogicznej w pełnym wymiarze zajęć zgodnie z wymaganymi kwalifikacjami odpowiednio w przedszkolu, szkole, z tym dniem uzyskują z mocy prawa stopień nauczyciela mianowanego. Do 3-letniego nieprzerwanego okresu pracy pedagogicznej zalicza się okres prowadzenia przez księży i diakonów, nieodpłatnie, nauki religii w szkołach przed dniem 1 września 1997 r.” Przepis ten bowiem określa jedynie przesłanki nabycia przez księży i diakonów z mocy prawa stopnia nauczyciela mianowanego. W związku z tym zaliczenie okresu nieodpłatnego prowadzenia przez księży i diakonów nauki religii w szkołach przed dniem 1 września 1997 r. do wymaganego tym przepisem 3-letniego nieprzerwanego okresu pracy pedagogicznej wywołuje skutki jedynie w zakresie uzyskania przez księży i diakonów, zatrudnionych w dniu wejścia w życie ustawy zmieniającej na stanowiskach nauczycieli religii, stopnia nauczyciela mianowanego. Przepis ten nie stanowi natomiast podstawy do zaliczenia okresu nieodpłatnego prowadzenia przez księży i diakonów nauki religii w szkołach przed dniem 1 września 1997 r. do wymaganych przez art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela 20 lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze. Celem tego przepisu nie jest określenie przesłanek nabywania przez księży i diakonów uprawnień emerytalnych, lecz wyłącznie ułatwienie nabycia przez nich stopnia nauczyciela mianowanego, między innymi poprzez zaliczenie do okresu pracy pedagogicznej nieodpłatnego prowadzenia nauki religii w szkołach przed dniem 1 września 1997 r.

Należy przyjąć, że okres 20 lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze, o którym mowa w art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, to okres wykonywania pracy przez nauczyciela pozostającego w tym okresie w stosunku pracy ze szkołą na podstawie umowy o pracę lub mianowania. Za takim rozumieniem powyższego przepisu przemawiają zarówno dyrektywy językowe, jak i systemowe oraz funkcjonalne. W przepisie art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela jest bowiem mowa o wykonywaniu pracy i zatrudnieniu w szkole w charakterze nauczyciela, co nakazuje przyjąć, że chodzi tu wyłącznie o stosunek pracy nawiązany na podstawie umowy lub mianowania ( art. 10 ust. 1 Karty Nauczyciela), tym bardziej że przepis ten - jako przewidujący korzystniejsze niż przewidziane w powszechnym systemie emerytalnym przesłanki nabycia prawa do emerytury - wymaga ścisłej wykładni. Nie jest trafny zarzut naruszenia zaskarżonym wyrokiem przepisu § 5 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 kwietnia 1992 r. w sprawie warunków i sposobu organizowania nauki religii w publicznych przedszkolach i szkołach stanowiącego, że „przedszkole lub szkoła zatrudnia nauczyciela religii, katechetę przedszkolnego lub szkolnego, zwanego dalej «nauczycielem religii», wyłącznie na podstawie imiennego pisemnego skierowania do danego przedszkola lub szkoły, wydanego przez: 1) w przypadku Kościoła Katolickiego - właściwego biskupa diecezjalnego.” Przepis ten stanowi jedynie fragment regulacji prawnej określającej przesłanki i warunki zatrudniania nauczycieli religii. Zgodnie bowiem z ust. 5 tego przepisu nauczycieli religii zatrudnia się zgodnie z Kartą Nauczyciela, a to oznacza między innymi, że z nauczycielem religii, w tym duchownym Kościoła Katolickiego, nawiązuje się stosunek pracy na podstawie umowy o pracę lub mianowania ( art. 10 ust. 1 Karty Nauczyciela). W rozpoznawanej sprawie jest natomiast niesporne, że szkoła i przedszkole, w których wnioskodawca nauczał religii w spornym okresie, nie zatrudniły wnioskodawcy na podstawie umowy o pracę lub mianowania.

Wnioskodawca zarzuca, że wykładnia powyższych przepisów dokonana przez Sądy obu instancji prowadzi do różnego traktowania duchownych nauczających religii w punktach katechetycznych w porównaniu z duchownymi nauczającymi religii w szkołach i przedszkolach. Zarzut ten nie jest uzasadniony, bowiem po pierwsze - nie wskazano przepisu, który został naruszony, po drugie - zasada równości (równego traktowania) nie ma w niniejszej sprawie zastosowania. Zgodnie bowiem z utrwalonym orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego zasada równości wobec prawa polega na tym, że wszystkie podmioty prawa (adresaci norm prawnych) charakteryzujące się daną cechą istotną (relewantną) w równym stopniu, mają być traktowani równo, a więc bez żadnych zróżnicowań zarówno dyskryminujących, jak i faworyzujących (por. orzeczenie z 9 marca 1988 r., U. 7/87, OTK 1988, poz. 1, s. 14). W ocenie Sądu Najwyższego duchowni Kościoła Katolickiego nauczający religii w punktach katechetycznych i duchowni Kościoła Katolickiego nauczający religii w szkołach (przedszkolach) nie charakteryzują się istotną cechą wspólną, która uzasadniałaby ich równe traktowanie, ponieważ chodzi tu o dwie różne grupy podmiotów, które różnią się istotnie w tym sensie, że skoro istotną cechą wspólną adresatów przepisu art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela jest „bycie nauczycielem”, czyli pozostawanie w stosunku pracy ze szkołą na podstawie umowy o pracę lub mianowania, to niewątpliwie duchowni Kościoła Katolickiego nauczający religii w punktach katechetycznych nie charakteryzują się tą właśnie cechą. W związku z tym stanowisko zajęte w uchwale Sądu Najwyższego z 13 czerwca 2001 r., III ZP 32/00 (OSNAPiUS 2002 nr 7, poz. 165), że „okres nauczania religii w katechizacji parafialnej w ramach stosunku pracy, przed dniem 25 października 1990 r. jest okresem pracy nauczycielskiej w rozumieniu art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 56, poz. 357 ze zm.)” nie ma zastosowania do nauczania religii w szkołach. Hipotetyczny zarzut dyskryminacyjnego traktowania byłby natomiast uzasadniony, gdyby duchowni nauczający religii w szkole na podstawie umowy o pracę lub mianowania - w zakresie zaliczania okresu pracy w tym charakterze i na takich podstawach do okresu wykonywania pracy w szczególnym charakterze w rozumieniu art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela - byli gorzej traktowani niż pozostali nauczyciele. Tymczasem, co wynika z treści powołanego przepisu art. 10 ust. 5 ustawy zmieniającej, zarzut taki jest oczywiście nieusprawiedliwiony. Należy ponadto dodać, że w sprawie, która dotyczy żądania nabycia uprawnień emerytalnych przez duchownego Kościoła Katolickiego na podstawie art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, żądanie spełnienia wymagania 20 lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze w ramach stosunku pracy w szkole (przedszkolu) na podstawie umowy o pracę lub mianowania nie narusza zasady równego traktowania.

Biorąc powyższe pod rozwagę Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.