Wyrok Trybunału Konstytucyjnegoz dnia 4 grudnia 2018 r.
Treść wyroku
Trybunał Konstytucyjny w składzie:
Leon Kieres - przewodniczący,
Julia Przyłębska,
Stanisław Rymar,
Piotr Tuleja,
Sławomira Wronkowska-Jaśkiewicz - sprawozdawca,
po rozpoznaniu w trybie art. 92 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania
przed Trybunałem Konstytucyjnym , na posiedzeniu niejawnym w dniu 4 grudnia 2018 r., skargi konstytucyjnej Jolanty
Zabielskiej i Leszka Zabielskiego o zbadanie zgodności:
1)
art. 47 § 1 i 2 w związku z art. 23 w związku z art. 40 § 1 pkt 8 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie oraz art. 23 i art. 40 § 1 pkt 8 tej ustawy z art. 8 ust. 2, art. 45 ust. 1, art. 77 ust. 2 oraz art. 178 ust. 1 Konstytucji w zakresie, w jakim wyłączają możliwość poddania incydentalnej kontroli zgodności
z prawem (Konstytucją lub ustawą) uchwały Krajowej Rady Notarialnej lub izby notarialnej, wydanych na podstawie
art. 23 i art. 40 § 1 pkt 8 tej ustawy, przez sąd powszechny lub sąd administracyjny
w toku postępowania innego niż wywołanego wnioskiem (skargą) Ministra Sprawiedliwości
o uchylenie sprzecznych z prawem uchwał organu samorządu notarialnego, a także przez
to, że dozwalają na wydanie orzeczenia o prawach i obowiązkach obywatela na podstawie
przepisu podustawowego w sytuacji, w której podstawą takiego rozstrzygnięcia może
być wyłącznie przepis ustawy,
2)
art. 23 i art. 40 § 1 pkt 8 ustawy powołanej w punkcie 1 z art. 47, art. 51 ust. 1, 2 i 5 oraz art. 31 ust. 3 Konstytucji w zakresie, w jakim stanowią podstawę dla Krajowej Rady Notarialnej do wydania uchwały,
mocą której organy izb notarialnych gromadzą informacje prywatne o konkretnym notariuszu,
stanowiące jednocześnie jego dane osobowe, tj. dane o wysokości przychodu i dochodu
osiągniętego w danym miesiącu, bez wyraźnego upoważnienia ustawowego, a także w zakresie,
w jakim stanowi podstawę do wydania przez Krajową Radę Notarialną uchwały naruszającej
zasadę proporcjonalności w ograniczeniu praw i wolności poprzez ustalenie wysokości
składki miesięcznej na potrzeby samorządu notarialnego powiązanej z wysokością przychodu
notariusza,
3)
art. 23 oraz art. 40 § 1 pkt 8 ustawy powołanej w punkcie 1 z art. 7 i art. 92 ust. 1 Konstytucji, poprzez brak upoważnienia ustawowego określającego kompletnie zakres spraw przekazanych
do uregulowania oraz wytycznych co do treści uchwały Krajowej Rady Notarialnej określającej
wysokość składek miesięcznych na potrzeby samorządu notarialnego,
4)
art. 23 oraz art. 40 § 1 pkt 8 ustawy powołanej w punkcie 1 z art. 7, art. 17 ust.
1 i 2 oraz art. 93 ust. 2 w związku z art. 7 Konstytucji:
a)
w przypadku, w którym uchwałę Krajowej Rady Notarialnej należy uznać za źródło prawa
wewnętrznie obowiązującego, i w zakresie, w jakim normy te zezwalają na wydawanie
aktu wewnętrznie obowiązującego stanowiącego podstawę do decyzji wobec obywateli -
członków samorządu notarialnego,
b)
w zakresie, w jakim Krajowa Rada Notarialna staje się wyłącznym podmiotem do określenia
w sposób dowolny i niekontrolowany zasad, wysokości i charakteru składki płaconej
przez notariuszy, co sprzeczne jest z zasadą demokratycznego państwa prawnego, oraz
przez to, że umożliwiają Krajowej Radzie Notarialnej uchwalenie składek na poziomie
przekraczającym rażąco potrzeby organów samorządu zawodowego utworzonego w drodze
ustawy i tym samym umożliwiają Krajowej Radzie Notarialnej podejmowanie decyzji w
sferze, która jest zastrzeżona do wyłącznej kompetencji walnego zgromadzenia notariuszy
danej izby notarialnej, co stanowi przejaw działania bez podstawy prawa i poza granicami
prawa,
c)
przez to, że nie określają one granic pojęcia „potrzeba samorządu zawodowego”, zasad
określania wysokości (w tym górnej granicy) składki na potrzeby samorządu notarialnego,
a co uniemożliwia organom samorządu zawodowego utworzonego w drodze ustawy wykonywania
obowiązku konstytucyjnego polegającego na sprawowaniu pieczy nad należytym wykonywaniem
zawodu w celu ochrony zawodu albo co dozwala na takie działanie, które wykonywaniem
tego obowiązku nie jest, bowiem sprzeczne jest ono z interesem samych notariuszy,
d)
przez to, że naruszają istotę samorządu zawodowego ustanowionego na podstawie art. 17 ust. 1 Konstytucji dozwalając na - z pozoru - nieograniczony zakres regulacji przez Krajową Radę Notarialną
kwestii sposobu poboru i wysokości składki na potrzeby samorządu notarialnego na zasadach
określonych dla „innych rodzajów samorządów”, o których mowa w art. 17 ust. 2 Konstytucji w sytuacji, w której przymusowość członkostwa w samorządzie utworzonym zgodnie z
art. 17 ust. 1 Konstytucji warunkująca możliwość wykonywania zawodu stanowi przyczynę, dla której nie sposób
odmówić możliwości kontroli działalności jego organów, w tym kontroli sądowej, oraz
istnienia wymogu ustawowej limitacji ich działalności,
5)
art. 23 i art. 40 § 1 pkt 8 ustawy powołanej w punkcie 1 oraz § 1 ust. 1 i 2 uchwały
składkowej z art. 2 i art. 32 ust. 1 Konstytucji w zakresie, w jakim powoduje ich stosowanie powstanie sytuacji, w której uiszczając
faktycznie różną kwotę składki (ponad kwotę 700,00 zł) notariusze otrzymują takie
same „świadczenia” ze strony samorządu notarialnego, przez co naruszona zostaje zasada
równości wobec prawa oraz zasada sprawiedliwości społecznej, a także w zakresie, w
jakim nie uwzględniają one zasad udziału w zysku lub stracie wspólnika spółki partnerskiej
określonych w umowie spółki przyjmując apriorycznie, że udział taki zawsze jest równy,
6)
art. 23 oraz art. 40 § 1 pkt 8 ustawy powołanej w punkcie 1 oraz § 1 ust. 2 uchwały
składkowej z art. 17 ust. 1, art. 20, art. 22, art. 47 w związku z art. 51 ust. 1 i 5 Konstytucji w zakresie, w jakim dozwalają na uzależnienie lub uzależniają wysokość składki na
potrzeby samorządu notarialnego od przychodu podmiotu niebędącego notariuszem (spółki
partnerskiej), a przez to umożliwiają organom samorządu notarialnego kontrolę wysokości
przychodów spółki partnerskiej w celu weryfikacji prawidłowości odprowadzonej lub
przeznaczonej do odprowadzenia składki, co stanowi ograniczenie wolności gospodarczej
dla takiego podmiotu oraz naruszenie jego prawa do prywatności niewynikające wprost
z ustawy oraz nieuzasadnione ochroną interesu publicznego, a także w zakresie, w jakim
dają możliwość faktycznego obciążenia podmiotu niebędącego notariuszem obowiązkiem
opłacania składek na potrzeby samorządu notarialnego, co stanowi nałożenie obowiązku
opłacania tychże składek na podmiot, który nie jest adresatem norm zawartych w rozdziale
3 działu I prawa notarialnego, to jest na spółkę partnerską będącą podmiotem prawa
handlowego, podczas gdy jedynym adresatem norm zawartych w powołanych przepisach może
być wyłącznie notariusz jako członek samorządu zawodowego utworzonego w drodze ustawy,
7)
art. 23 i art. 40 § 1 pkt 8 ustawy powołanej w punkcie 1 oraz § 1 ust. 1 i 2 uchwały
składkowej z art. 20 w związku z art. 31 ust. 3, art. 22, art. 84 w związku z art. 64 ust. 3 w związku z art. 217 Konstytucji w zakresie, w jakim nakładają one na notariuszy (w tym wykonujących zawód w formie
spółki partnerskiej) osobiste, bezzwrotne, przymusowe świadczenie na rzecz samorządu,
przyjmujące charakter podatku obrotowego (lub daniny publicznej) bez jakiegokolwiek
upoważnienia ustawowego i z naruszeniem zasady proporcjonalności,
8)
art. 23 i art. 40 § 1 pkt 8 ustawy powołanej w punkcie 1 w związku z art. 26 § 1 tej
ustawy z art. 65 ust. 1 Konstytucji przez to, że umożliwia pozbawienie członka samorządu
zawodowego utworzonego w drodze ustawy prawa wykonywania zawodu w oparciu o przepis
rangi podustawowej w sytuacji, gdy wyjątki od zagwarantowanej konstytucyjnie wolności
wyboru i wykonywania zawodu może określać wyłącznie ustawa,
orzeka:
Art. 47 § 1 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie rozumiany w ten sposób, że przewidziany w nim nadzór judykacyjny Sądu Najwyższego
nad uchwałami organu samorządu notarialnego wyklucza uwzględnienie przez sąd sprzeczności
z prawem uchwał organu samorządu notarialnego w postępowaniu w sprawie przysługujących
notariuszowi praw lub wolności, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 w związku z art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.
Ponadto postanawia:
na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania
przed Trybunałem Konstytucyjnym umorzyć postępowanie w pozostałym zakresie.
Orzeczenie zapadło większością głosów.