Rozporządzenie Ministra Infrastruktury i Budownictwaz dnia 20 kwietnia 2017 r.w sprawie rodzajów dokumentów poświadczających uprawnienia do korzystania z ulgowych
przejazdów środkami publicznego transportu zbiorowego 1)Minister Infrastruktury i Budownictwa kieruje działem administracji rządowej - transport,
na podstawie § 1 ust. 2 pkt 3 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 17 listopada
2015 r. w sprawie szczegółowego zakresu działania Ministra Infrastruktury i Budownictwa
(Dz. U. poz. 1907 i 2094).
Spis treści
Treść rozporządzenia
Na podstawie art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 20 czerwca 1992 r. o uprawnieniach do ulgowych przejazdów
środkami publicznego transportu zbiorowego zarządza się, co następuje:
§ 1.
1.
Dokumentem poświadczającym uprawnienie dziecka w wieku do 4 lat do korzystania, na
podstawie biletów jednorazowych, z ulgi:
1)
100% - przy przejazdach środkami publicznego transportu zbiorowego kolejowego,
2)
100% - przy przejazdach środkami publicznego transportu zbiorowego autobusowego w
komunikacji zwykłej i przyspieszonej, jeżeli dziecko nie korzysta z oddzielnego miejsca
do siedzenia,
3)
78% - przy przejazdach środkami publicznego transportu zbiorowego autobusowego w komunikacji
zwykłej i przyspieszonej, jeżeli dziecko korzysta z oddzielnego miejsca do siedzenia
- jest dokument stwierdzający wiek dziecka.
2.
Dokumentami poświadczającymi uprawnienie dziecka w wieku powyżej 4 lat do rozpoczęcia
odbywania obowiązkowego rocznego przygotowania przedszkolnego do korzystania z ulgi
37% - przy przejazdach środkami publicznego transportu zbiorowego kolejowego w pociągach
osobowych, pospiesznych i ekspresowych oraz autobusowego w komunikacji zwykłej i przyspieszonej,
na podstawie biletów jednorazowych, są odpowiednio:
1)
dokument stwierdzający wiek dziecka;
2)
zaświadczenie o odroczeniu spełniania obowiązku szkolnego, wydane przez dyrektora
publicznej szkoły podstawowej;
3)
legitymacja przedszkolna dla dziecka niepełnosprawnego.
§ 2.
Dokumentami poświadczającymi uprawnienie do korzystania z ulgi 95% - przy przejazdach
środkami publicznego transportu zbiorowego kolejowego oraz autobusowego, na podstawie
biletów jednorazowych, są dla:
1)
opiekuna lub przewodnika towarzyszącego w podróży osobie niezdolnej do samodzielnej
egzystencji - jeden z dokumentów osoby niezdolnej do samodzielnej egzystencji, o których
mowa w § 6 ust. 1;
2)
przewodnika lub opiekuna towarzyszącego w podróży osobie niewidomej albo dla psa -
przewodnika - jeden z dokumentów osoby niewidomej, o których mowa w § 7.
§ 3.
1.
Dokumentami poświadczającymi uprawnienie dzieci i młodzieży dotkniętych inwalidztwem
lub niepełnosprawnych do korzystania z ulgi 78% - przy przejazdach środkami publicznego
transportu zbiorowego kolejowego oraz autobusowego z miejsca zamieszkania lub miejsca
pobytu do przedszkola, szkoły, szkoły wyższej, placówki opiekuńczo-wychowawczej, placówki
oświatowo-wychowawczej, specjalnego ośrodka szkolno-wychowawczego, specjalnego ośrodka
wychowawczego, ośrodka umożliwiającego dzieciom i młodzieży spełnianie obowiązku szkolnego
i obowiązku nauki, ośrodka rehabilitacyjno-wychowawczego, domu pomocy społecznej,
ośrodka wsparcia, zakładu opieki zdrowotnej, poradni psychologiczno-pedagogicznej,
w tym poradni specjalistycznej, a także na turnus rehabilitacyjny - i z powrotem,
na podstawie biletów jednorazowych lub miesięcznych imiennych, są odpowiednio:
1)
dla dzieci i młodzieży uczęszczających do przedszkola, szkoły, szkoły wyższej albo
ośrodka lub placówki o charakterze oświatowym:
a)
legitymacja przedszkolna dla dziecka niepełnosprawnego,
b)
legitymacja szkolna dla uczniów dotkniętych inwalidztwem lub niepełnosprawnych,
c)
legitymacja szkolna albo studencka wraz z jednym z dokumentów wymienionych w pkt 2;
2)
dla dzieci i młodzieży nieuczęszczających do przedszkola, szkoły, szkoły wyższej albo
ośrodka lub placówki o charakterze oświatowym:
a)
legitymacja osoby niepełnosprawnej, która nie ukończyła 16. roku życia,
b)
legitymacja osoby niepełnosprawnej,
c)
orzeczenie lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) albo wypis z treści
orzeczenia lekarza orzecznika ZUS stwierdzające częściową niezdolność do pracy, całkowitą
niezdolność do pracy albo całkowitą niezdolność do pracy i niezdolność do samodzielnej
egzystencji albo niezdolność do samodzielnej egzystencji,
d)
orzeczenie komisji lekarskiej ZUS stwierdzające częściową niezdolność do pracy, całkowitą
niezdolność do pracy albo całkowitą niezdolność do pracy i niezdolność do samodzielnej
egzystencji albo niezdolność do samodzielnej egzystencji.
2.
Przy przejazdach do i z jednostek udzielających świadczeń zdrowotnych albo pomocy
społecznej lub organizujących turnusy rehabilitacyjne, wraz z jednym z dokumentów,
o których mowa w ust. 1, jest wymagane zaświadczenie, zawiadomienie lub skierowanie
określające odpowiednio:
1)
termin i miejsce badania, leczenia, konsultacji, zajęć rehabilitacyjnych, zajęć terapeutycznych
albo pobytu w ośrodku wsparcia, domu pomocy społecznej lub na turnusie rehabilitacyjnym;
2)
potwierdzenie stawienia się na badania, konsultację, zajęcia rehabilitacyjne, zajęcia
terapeutyczne.
§ 4.
Dokumentami poświadczającymi uprawnienie jednego z rodziców lub opiekuna dzieci i
młodzieży dotkniętych inwalidztwem lub niepełnosprawnych do korzystania z ulgi 78%
- przy przejazdach środkami publicznego transportu zbiorowego kolejowego oraz autobusowego,
w przypadkach określonych w § 3 ust. 1, na podstawie biletów jednorazowych, są:
1)
dokumenty dziecka określone w § 3 - jeżeli przejazd odbywany jest wraz z dzieckiem;
2)
zaświadczenie wydane przez przedszkole, szkołę, szkołę wyższą, ośrodek lub placówkę
o charakterze oświatowym albo placówkę opiekuńczo-wychowawczą, według wzoru stanowiącego
załącznik nr 1 do rozporządzenia, albo zaświadczenie, zawiadomienie lub skierowanie,
o których mowa w § 3 ust. 2 - jeżeli przejazd odbywany jest po dziecko lub po jego
odwiezieniu.
§ 5.
1.
Dokumentami poświadczającymi uprawnienie emerytów i rencistów oraz ich współmałżonków,
na których pobierane są zasiłki rodzinne, do korzystania z dwóch przejazdów w ciągu
roku z ulgą 37% środkami publicznego transportu zbiorowego kolejowego w pociągach
osobowych, pospiesznych i ekspresowych są zaświadczenia według wzoru stanowiącego
załącznik nr 2 do rozporządzenia, wydawane przez:
1)
terenowe jednostki Polskiego Związku Emerytów, Rencistów i Inwalidów,
2)
regionalne komisje emerytów i rencistów NSZZ „Solidarność”,
3)
Niezależny Krajowy Związek Zawodowy w Polsce „Solidarność Weteranów Pracy”,
4)
Zarząd Główny i oddziały terenowe Stowarzyszenia Emerytów i Rencistów „Solidarność
- 80”,
5)
wojewódzkie i regionalne rady weteranów pracy Ogólnopolskiego Porozumienia Związków
Zawodowych,
6)
Niezależny Związek Przyszłych i Obecnych Emerytów i Rencistów „Weterani Pracy”,
7)
zarządy wojewódzkie Stowarzyszenia Emerytów i Rencistów Policyjnych,
8)
zarządy i koła Związku Byłych Żołnierzy Zawodowych i Oficerów Rezerwy Wojska Polskiego,
9)
okręgowe sekcje emerytów i rencistów Związku Nauczycielstwa Polskiego,
10)
Związek Zawodowy Pracowników Najwyższej Izby Kontroli,
11)
Komisję Krajową i zarządy regionów Chrześcijańskiego Związku Zawodowego „Solidarność”
im. Księdza Jerzego Popiełuszki,
12)
zarządy wojewódzkie Związku Emerytów i Rencistów Pożarnictwa Rzeczypospolitej Polskiej,
13)
oddziały wojewódzkie Związku Żołnierzy Ludowego Wojska Polskiego,
14)
terenowe jednostki Krajowego Związku Emerytów i Rencistów Służby Więziennej
- dla osób uprawnionych należących i nienależących do tych organizacji.
2.
Zaświadczenie, o którym mowa w ust. 1, okazuje się wraz z dowodem osobistym lub innym
dokumentem umożliwiającym stwierdzenie tożsamości osoby uprawnionej.
§ 6.
1.
Dokumentami poświadczającymi uprawnienia osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji,
z zastrzeżeniem § 7 ust. 1, do korzystania z ulgi:
-
-49% - przy przejazdach środkami publicznego transportu zbiorowego kolejowego w pociągach osobowych oraz autobusowego w komunikacji zwykłej,
-
-37% - przy przejazdach środkami publicznego transportu zbiorowego kolejowego w pociągach innych niż osobowe oraz autobusowego w komunikacji przyspieszonej i pospiesznej,
na podstawie biletów jednorazowych, są odpowiednio:
1)
wypis z treści orzeczenia komisji lekarskiej do spraw inwalidztwa i zatrudnienia,
stwierdzający zaliczenie do I grupy inwalidów;
2)
wypis z treści orzeczenia: wojskowej komisji lekarskiej, komisji lekarskiej podległej
Ministrowi Spraw Wewnętrznych i Administracji albo Szefowi Agencji Bezpieczeństwa
Wewnętrznego albo Szefowi Agencji Wywiadu, stwierdzający zaliczenie do I grupy inwalidztwa;
3)
orzeczenie lekarza orzecznika ZUS albo wypis z treści orzeczenia lekarza orzecznika
ZUS stwierdzające całkowitą niezdolność do pracy i niezdolność do samodzielnej egzystencji
albo niezdolność do samodzielnej egzystencji;
4)
orzeczenie komisji lekarskiej ZUS stwierdzające całkowitą niezdolność do pracy i niezdolność
do samodzielnej egzystencji albo niezdolność do samodzielnej egzystencji;
5)
zaświadczenie ZUS, stwierdzające przyznanie wyrokiem sądu świadczenia uzależnionego
od zaliczenia do I grupy inwalidów albo od uznania niezdolności do samodzielnej egzystencji;
6)
wypis z treści orzeczenia lekarza rzeczoznawcy Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego
(KRUS), stwierdzający niezdolność do samodzielnej egzystencji;
7)
wypis z treści orzeczenia komisji lekarskiej KRUS, stwierdzający niezdolność do samodzielnej
egzystencji;
8)
zaświadczenie KRUS, stwierdzające zaliczenie wyrokiem sądu do I grupy inwalidów albo
uznanie niezdolności do samodzielnej egzystencji;
9)
legitymacja emeryta - rencisty wojskowego z wpisem o zaliczeniu do I grupy inwalidztwa;
10)
legitymacja emeryta - rencisty policyjnego z wpisem o zaliczeniu do I grupy inwalidztwa
lub stwierdzającym niezdolność do samodzielnej egzystencji;
11)
legitymacja osoby niepełnosprawnej, stwierdzająca znaczny stopień niepełnosprawności.
2.
Dokumenty, o których mowa w ust. 1 pkt 1-8 i 10, okazuje się wraz z dowodem osobistym
lub innym dokumentem umożliwiającym stwierdzenie tożsamości osoby uprawnionej.
§ 7.
1.
Dokumentami poświadczającymi uprawnienia osób niewidomych uznanych za osoby niezdolne
do samodzielnej egzystencji do korzystania z ulgi:
1)
93% - przy przejazdach środkami publicznego transportu zbiorowego kolejowego w pociągach
osobowych oraz autobusowego w komunikacji zwykłej, na podstawie biletów jednorazowych
lub miesięcznych imiennych, są odpowiednio:
a)
dokumenty, o których mowa w § 6 ust. 1 pkt 1-10, stwierdzające niezdolność do samodzielnej
egzystencji albo inwalidztwo I grupy z powodu stanu narządu wzroku,
b)
legitymacja osoby niepełnosprawnej stwierdzająca znaczny stopień niepełnosprawności
z powodu stanu narządu wzroku albo orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności
z powodu stanu narządu wzroku;
2)
51% - przy przejazdach środkami publicznego transportu zbiorowego kolejowego w pociągach
innych niż osobowe oraz autobusowego w komunikacji innej niż zwykła, na podstawie
biletów jednorazowych lub miesięcznych imiennych, są dokumenty, o których mowa w pkt
1.
2.
Dokumentami poświadczającymi uprawnienia osób niewidomych, jeśli nie są uznane za
osoby niezdolne do samodzielnej egzystencji, do korzystania z ulgi 37% - przy przejazdach
środkami publicznego transportu zbiorowego kolejowego oraz autobusowego, na podstawie
biletów jednorazowych lub miesięcznych imiennych, są odpowiednio:
1)
dokumenty, o których mowa w § 6 ust. 1 pkt 1-10, stwierdzające całkowitą niezdolność
do pracy albo inwalidztwo II grupy z powodu stanu narządu wzroku;
2)
legitymacja osoby niepełnosprawnej stwierdzająca umiarkowany stopień niepełnosprawności
z powodu stanu narządu wzroku albo orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności
z powodu stanu narządu wzroku.
§ 8.
1.
Dokumentami poświadczającymi uprawnienia dzieci odbywających obowiązkowe roczne przygotowanie
przedszkolne i uczniów do korzystania z ulgi:
1)
37% - przy przejazdach środkami publicznego transportu zbiorowego kolejowego w pociągach
osobowych, pospiesznych i ekspresowych, na podstawie biletów jednorazowych, są odpowiednio
dla:
a)
dzieci od rozpoczęcia odbywania rocznego przygotowania przedszkolnego - zaświadczenie
o spełnianiu obowiązkowego rocznego przygotowania przedszkolnego wydane przez jednostkę
prowadzącą przygotowanie przedszkolne,
b)
dzieci i młodzieży w okresie od rozpoczęcia nauki w szkole podstawowej do ukończenia
szkoły podstawowej lub ponadpodstawowej - publicznej lub niepublicznej o uprawnieniach
szkoły publicznej, nie dłużej niż do ukończenia 24. roku życia - legitymacja szkolna,
c)
dzieci i młodzieży, nie dłużej niż do ukończenia 18. roku życia, w okresie pobierania
nauki języka polskiego, historii, geografii, kultury polskiej lub innych przedmiotów
nauczanych w języku polskim w:
− szkołach prowadzonych przez organizacje społeczne za granicą zarejestrowanych w
bazie prowadzonej przez upoważnioną jednostkę podległą ministrowi właściwemu do spraw
oświaty i wychowania,
− szkołach funkcjonujących w systemach oświaty innych państw,
− sekcjach polskich funkcjonujących w szkołach działających w systemach oświaty innych
państw,
− szkołach europejskich działających na podstawie Konwencji o Statucie Szkół Europejskich, sporządzonej w Luksemburgu dnia 21 czerwca 1994 r.
-
-legitymacja ucznia wydawana przez konsula Rzeczypospolitej Polskiej właściwego ze względu na siedzibę szkoły, okazywana wraz z dokumentem umożliwiającym stwierdzenie tożsamości i wieku osoby uprawnionej;
2)
49% - przy przejazdach środkami publicznego transportu zbiorowego kolejowego w pociągach
osobowych i pospiesznych oraz autobusowego w komunikacji zwykłej i przyspieszonej,
na podstawie imiennych biletów miesięcznych, są odpowiednie dokumenty, o których mowa
w pkt 1.
2.
Dokumentami poświadczającymi uprawnienia studentów oraz słuchaczy kolegiów pracowników
służb społecznych do korzystania z ulgi 51%:
1)
przy przejazdach środkami publicznego transportu zbiorowego kolejowego w pociągach
osobowych, pospiesznych i ekspresowych, na podstawie biletów jednorazowych, są odpowiednio
dla:
a)
studentów do ukończenia 26. roku życia - legitymacja studencka wydana przez polską
szkołę wyższą,
b)
słuchaczy kolegiów pracowników służb społecznych do ukończenia 26. roku życia - legitymacja
słuchacza kolegium;
2)
przy przejazdach środkami publicznego transportu zbiorowego kolejowego w pociągach
osobowych i pospiesznych oraz autobusowego w komunikacji zwykłej i przyspieszonej,
na podstawie imiennych biletów miesięcznych, są odpowiednie dokumenty, o których mowa
w pkt 1.
3.
Dokumenty, o których mowa w ust. 1 pkt 1 lit. b i ust. 2, okazuje się wraz z dowodem
osobistym lub innym dokumentem umożliwiającym stwierdzenie wieku odpowiednio ucznia,
studenta lub słuchacza kolegium, jeżeli wiek ten nie jest określony w tych legitymacjach.
4.
Dokumentami poświadczającymi uprawnienie studentów studiujących za granicą do ukończenia
26. roku życia do korzystania z ulgi 51%:
1)
przy przejazdach środkami publicznego transportu zbiorowego kolejowego w pociągach
osobowych, pospiesznych i ekspresowych, na podstawie biletów jednorazowych, są odpowiednio:
a)
w przypadku obywateli polskich - legitymacja studencka wydana przez polską szkołę
wyższą albo międzynarodowa legitymacja studencka International Student Identity Card
(ISIC) okazywana wraz z dowodem osobistym lub innym dokumentem umożliwiającym stwierdzenie
tożsamości i wieku osoby uprawnionej,
b)
w przypadku obywateli Unii Europejskiej w rozumieniu ustawy z dnia 14 lipca 2006 r. o wjeździe na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej,
pobycie oraz wyjeździe z tego terytorium obywateli państw członkowskich Unii Europejskiej
i członków ich rodzin - legitymacja studencka wydana przez polską szkołę wyższą albo międzynarodowa legitymacja
studencka International Student Identity Card (ISIC) okazywana wraz z dokumentem potwierdzającym
prawo stałego pobytu, o którym mowa w art. 48 ust. 1 tej ustawy,
c)
w przypadku członków rodziny obywatela Unii Europejskiej w rozumieniu ustawy z dnia 14 lipca 2006 r. o wjeździe na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej,
pobycie oraz wyjeździe z tego terytorium obywateli państw członkowskich Unii Europejskiej
i członków ich rodzin - legitymacja studencka wydana przez polską szkołę wyższą albo międzynarodowa legitymacja
studencka International Student Identity Card (ISIC) okazywana wraz z kartą stałego
pobytu członka rodziny obywatela Unii Europejskiej, o której mowa w art. 48 ust. 2
tej ustawy;
2)
przy przejazdach środkami publicznego transportu zbiorowego kolejowego w pociągach
osobowych i pospiesznych oraz autobusowego w komunikacji zwykłej i przyspieszonej,
na podstawie imiennych biletów miesięcznych, są odpowiednie dokumenty, o których mowa
w pkt 1.
§ 9.
Dokumentem poświadczającym uprawnienia doktorantów do ukończenia 35. roku życia do
korzystania z ulgi 51%:
1)
przy przejazdach środkami publicznego transportu zbiorowego kolejowego w pociągach
osobowych, pospiesznych i ekspresowych, na podstawie biletów jednorazowych,
2)
przy przejazdach środkami publicznego transportu zbiorowego kolejowego w pociągach
osobowych i pospiesznych oraz autobusowego w komunikacji zwykłej i przyspieszonej,
na podstawie imiennych biletów miesięcznych
- jest legitymacja doktoranta wydana przez polską szkołę wyższą lub jednostkę naukową,
okazywana wraz z dowodem osobistym lub innym dokumentem umożliwiającym stwierdzenie
wieku doktoranta, jeżeli wiek ten nie jest określony w legitymacji.
§ 10.
Dokumentem poświadczającym uprawnienie osób, którym przyznano Kartę Polaka, do korzystania
z ulgi 37% - przy przejazdach środkami publicznego transportu zbiorowego kolejowego
w pociągach osobowych, pospiesznych i ekspresowych, na podstawie biletów jednorazowych,
jest ważna Karta Polaka.
§ 11.
Dokumentami poświadczającymi uprawnienie do korzystania z ulgi 33% - przy przejazdach
środkami publicznego transportu zbiorowego kolejowego w pociągach osobowych, na podstawie
biletów jednorazowych lub miesięcznych imiennych, oraz autobusowego w komunikacji
zwykłej, na podstawie biletów miesięcznych imiennych, są dla:
1)
nauczycieli przedszkoli publicznych lub niepublicznych oraz nauczycieli szkół podstawowych
i szkół ponadpodstawowych - publicznych lub niepublicznych o uprawnieniach szkół publicznych
- legitymacja służbowa nauczyciela;
2)
nauczycieli akademickich - legitymacja służbowa nauczyciela akademickiego;
3)
nauczycieli uczących języka polskiego, historii, geografii, kultury polskiej lub innych
przedmiotów nauczanych w języku polskim w szkołach, o których mowa w § 8 ust. 1 pkt
1 lit. c - legitymacja nauczyciela wydawana przez konsula Rzeczypospolitej Polskiej
właściwego ze względu na siedzibę szkoły, okazywana wraz z dokumentem umożliwiającym
stwierdzenie tożsamości osoby uprawnionej.
§ 12.
Dokumentem poświadczającym uprawnienia rodziców lub małżonków rodziców posiadających
ważną Kartę Dużej Rodziny w rozumieniu ustawy z dnia 5 grudnia 2014 r. o Karcie Dużej Rodziny do korzystania z ulgi:
1)
37% - przy przejazdach środkami publicznego transportu zbiorowego kolejowego w pociągach
osobowych, pospiesznych i ekspresowych, na podstawie biletów jednorazowych,
2)
49% - przy przejazdach środkami publicznego transportu zbiorowego kolejowego w pociągach
osobowych i pospiesznych, na podstawie imiennych biletów miesięcznych
- jest ważna Karta Dużej Rodziny, okazywana wraz z dowodem osobistym lub innym dokumentem
umożliwiającym stwierdzenie tożsamości osoby uprawnionej.
§ 13.
W latach szkolnych 2016/2017, 2017/2018 i 2018/2019 do dokumentów poświadczających
uprawnienia uczniów gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych oraz nauczycieli gimnazjów
i szkół ponadgimnazjalnych do korzystania z ulgowych przejazdów, o których mowa w
§ 8 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz w § 11 pkt 1, stosuje się przepisy dotychczasowe.
§ 14.
1.
Zaświadczenia wydane na podstawie rozporządzenia uchylanego w § 15 zachowują ważność
do dnia upływu terminów w nich określonych.
2.
Druki zaświadczeń sporządzone na podstawie rozporządzenia uchylanego w § 15 mogą być
wykorzystywane do wyczerpania nakładu.
§ 15.
Traci moc rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 25 października 2002 r. w sprawie rodzajów
dokumentów poświadczających uprawnienia do korzystania z ulgowych przejazdów środkami
publicznego transportu zbiorowego .
§ 16.
Rozporządzenie wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia.
1)
Minister Infrastruktury i Budownictwa kieruje działem administracji rządowej - transport,
na podstawie § 1 ust. 2 pkt 3 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 17 listopada
2015 r. w sprawie szczegółowego zakresu działania Ministra Infrastruktury i Budownictwa
(Dz. U. poz. 1907 i 2094).
2)
Zmiany tekstu jednolitego wymienionej ustawy zostały ogłoszone w Dz. U. z 2013 r.
poz. 1421 i 1650, z 2014 r. poz. 1863, z 2016 r. poz. 1948 oraz z 2017 r. poz. 60
i 132.