Ustawaz dnia 29 czerwca 1963 r.o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych
Spis treści
Treść ustawy
Rozdział 1
Przepisy ogólne o podziale gospodarstw rolnych
Art. 1.
Podział gospodarstwa rolnego w drodze zbycia jego części, działu spadku albo zniesienia
współwłasności może być dokonany tylko z zachowaniem przepisów niniejszej ustawy.
Art. 2.1 orzeczenie
1.
Gospodarstwo rolne może być podzielone w drodze zbycia jego części, działu spadku
albo zniesienia współwłasności tylko wtedy, gdy części utworzone przez podział bądź
same przez się, bądź też wraz z gruntami stanowiącymi już własność nabywcy odpowiadają
podstawowym normom obszarowym.
2.
Gospodarstwo rolne może być podzielone w drodze zbycia lub zniesienia współwłasności
również wtedy, gdy nabywcą części gruntów w drodze zbycia lub zniesienia współwłasności
jest właściciel gospodarstwa rolnego odpowiadającego minimalnym normom obszarowym,
a nabywana część gruntów ma wejść w skład tego gospodarstwa, przy czym:
1)
pozostała część gruntów gospodarstwa, które ma ulec podziałowi, będzie odpowiadała
podstawowym normom obszarowym lub
2)
obszar gospodarstwa, które ma ulec podziałowi, jest mniejszy od minimalnych norm obszarowych,
lub
3)
obszar gospodarstwa, które ma ulec podziałowi, jest mniejszy od podstawowej normy
obszarowej, ale w wyniku podziału obszar gospodarstwa nabywcy po jego uzupełnieniu
będzie większy od obszaru gospodarstwa, które ma ulec podziałowi, bądź też to ostatnie
gospodarstwo w wyniku podziału ulegnie likwidacji.
3.
Rada Ministrów w drodze rozporządzenia określi podstawowe i minimalne normy obszarowe,
jak również warunki uznania gospodarstw za ulegające likwidacji w wyniku podziału.
4.
Za jedno gospodarstwo rolne uważa się również takie gospodarstwo, w skład którego
wchodzą grunty stanowiące odrębną własność każdego z małżonków.
5.
Przepisy ust. 1 i 2 nie dotyczą wydzielenia części gospodarstwa na rzecz Państwa oraz
wydzielenia gruntów wchodzących w skład gospodarstwa, które wyznaczone zostały na
cele budowlane na podstawie przepisów o terenach budowlanych na obszarach wsi bądź
w miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego.
Art. 3.1 orzeczenie
Przepisy art. 2 stosuje się odpowiednio do nabycia własności gruntów przez zasiedzenie.
Art. 4.
Umowa o podział gospodarstwa rolnego nie może być zawarta bez uzyskania decyzji organu
do spraw rolnych prezydium powiatowej rady narodowej (miejskiej rady narodowej miasta
stanowiącego powiat, dzielnicowej rady narodowej w mieście wyłączonym z województwa)
stwierdzającej, że projekt podziału odpowiada przepisom niniejszej ustawy.
Rozdział 2
Dziedziczenie gospodarstw rolnych
Oddział 1
Osoby uprawnione do dziedziczenia
Art. 5.1 orzeczenie
1.
Gospodarstwo rolne należące do spadku mogą dziedziczyć tylko spadkobiercy, którzy:
1)
bezpośrednio przed otwarciem spadku pracowali w tym gospodarstwie nieprzerwanie przynajmniej
przez jeden rok,
2)
prowadzą w chwili otwarcia spadku inne indywidualne gospodarstwo rolne albo pracują
w gospodarstwie rolnym współmałżonka lub jego rodziców,
3)
w chwili otwarcia spadku są małoletnimi albo uczniami pobierającymi naukę zawodu lub
uczęszczającymi do szkół średnich, albo studentami szkół wyższych,
4)
w chwili otwarcia spadku są trwale niezdolni do pracy.
2.
Rada Ministrów w drodze rozporządzenia określi:
1)
warunki uznania pracy w gospodarstwie rolnym za wykonywaną nieprzerwanie przez jeden
rok bezpośrednio przed otwarciem spadku,
2)
zasady i tryb stwierdzania trwałej niezdolności do pracy.
3.
W braku spadkobierców określonych w ust. 1 pkt 1 i 2 gospodarstwo rolne dziedziczy
również spadkobierca nie wymieniony w ust. 1, jeżeli ma dostateczne kwalifikacje do
prowadzenia gospodarstwa rolnego i oświadczy w państwowym biurze notarialnym albo
w sądzie spadku, nie później niż w ciągu 6 miesięcy od dnia otwarcia spadku, gotowość
prowadzenia gospodarstwa spadkowego.
Art. 6.1 orzeczenie
1.
W braku spadkobierców uprawnionych do dziedziczenia gospodarstwa rolnego według przepisów
art. 5 gospodarstwo to przypada Państwu jako spadkobiercy ustawowemu.
2.
Państwo uważa się za spadkobiercę ustawowego gospodarstwa rolnego także wtedy, gdy
do dziedziczenia uprawnione są wyłącznie osoby, które w chwili otwarcia spadku są
trwale niezdolne do pracy; w takim wypadku Państwo dokonuje na rzecz tych osób spłat
odpowiadających wartości ich udziału w gospodarstwie spadkowym po odliczeniu długów
obciążających to gospodarstwo.
Oddział 2
Dział spadku
Art. 7.1 orzeczenie
1.
W razie działu spadku do otrzymania gospodarstwa rolnego lub jego części (art. 2 ust.
1) uprawnione są osoby wymienione w art. 5 z wyjątkiem spadkobierców, którzy w chwili
otwarcia spadku są trwale niezdolni do pracy, i to w następującej kolejności:
1)
spadkobiercy, którzy bezpośrednio przed otwarciem spadku pracowali w tym gospodarstwie
nieprzerwanie przynajmniej przez jeden rok,
2)
spadkobiercy, którzy prowadzą w chwili otwarcia spadku inne indywidualne gospodarstwo
rolne albo pracują w gospodarstwie rolnym współmałżonka lub jego rodziców,
3)
spadkobiercy, którzy mają dostateczne kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego
i we właściwym czasie oświadczyli gotowość prowadzenia gospodarstwa rolnego należącego
do spadku,
4)
spadkobiercy, którzy w chwili otwarcia spadku byli małoletnimi albo uczniami pobierającymi
naukę zawodu lub uczęszczającymi do szkół średnich, albo studentami szkół wyższych.
2.
Za zgodą spadkobierców, wymienionych w ust. 1, gospodarstwo mogą otrzymać spadkobiercy
bez zachowania kolejności określonej w tym przepisie. Możność jednak otrzymania gospodarstwa
bez zachowania kolejności nie dotyczy spadkobierców, wymienionych w ust. 1 pkt 4.
Art. 8.
Spadkobiercy, którzy bezpośrednio przed otwarciem spadku pracowali w gospodarstwie
rolnym należącym do spadku nieprzerwanie przynajmniej od roku i którzy nie otrzymali
przy dziale spadku gospodarstwa rolnego lub jego części, jak również spadkobiercy,
którzy w chwili otwarcia spadku byli trwale niezdolni do pracy, otrzymują spłaty odpowiadające
wartości ich udziału spadkowego.
Art. 9.
1.
Spadkobiercy, którzy w chwili otwarcia spadku prowadzą inne indywidualne gospodarstwa
rolne lub pracują w gospodarstwie rolnym małżonka lub jego rodziców i którzy przy
dziale spadku nie otrzymali gospodarstwa rolnego lub jego części, otrzymują spłaty
odpowiadające wartości ich udziału spadkowego.
2.
Jednakże spłaty te mogą być odpowiednio obniżone, przy czym przy określeniu stopnia
obniżki bierze się pod uwagę:
1)
typ, wielkość i stan gospodarstwa rolnego należącego do spadku,
2)
społeczny koszt otrzymanego przez spadkobiercę wykształcenia średniego i wyższego
oraz darowizny dokonane przez spadkodawcę za życia, jeżeli nie podlegały one zaliczeniu
na schedę spadkową,
3)
typ, wielkość i stan gospodarstwa rolnego spadkobiercy albo gospodarstwa rolnego małżonka
lub jego rodziców.
Art. 10.
1.
Spadkobiercy, którzy w chwili otwarcia spadku byli małoletnimi albo uczniami pobierającymi
naukę zawodu lub uczęszczającymi do szkół średnich, albo studentami szkół wyższych
i którzy nie otrzymali przy dziale gospodarstwa rolnego lub jego części, otrzymują
spłaty w granicach wartości ich udziału spadkowego z uwzględnieniem wieku spadkobierców
i potrzeb związanych z pobieraniem nauki.
2.
Wysokość i sposób uregulowania tych spłat spadkowych określi Rada Ministrów w drodze
rozporządzenia.
3.
Spadkobiercy określeni w ust. 1 odpowiadają za długi spadku stosownie do przepisów
prawa spadkowego w takiej części, jaką przedstawia wartość spadku nie wchodzącego
w skład gospodarstwa rolnego do wartości całego spadku.
4.
Odpowiedzialność za długi spadku w tej części, w jakiej nie odpowiadają spadkobiercy
określeni w ust. 1, przechodzi na spadkobiercę, który w drodze działu spadku otrzymał
gospodarstwo rolne. Jeżeli gospodarstwo to podzielone zostało między kilku spadkobierców,
odpowiedzialność za wymienione długi przechodzi na tych spadkobierców proporcjonalnie
do wartości otrzymanych przez nich części tego gospodarstwa.
Art. 11.
Spadkobierców wymienionych w art. 5 ust. 3, którzy przy dziale nie otrzymali gospodarstwa
rolnego ani jego części, uważa się w stosunku do części spadku stanowiącej gospodarstwo
rolne - tak, jakby spadkobiercami nie byli.
Art. 12.
1.
Jeżeli do spadku należy inny jeszcze majątek oprócz gospodarstwa rolnego, udziały
spadkobierców w gospodarstwie rolnym zalicza się na poczet ich udziału w całym spadku.
2.
W takim wypadku spadkobierca, który wyznaczony jest do otrzymania spłat z tytułu udziału
w gospodarstwie rolnym, może otrzymać zamiast tych spłat lub ich części odpowiednio
większą część pozostałego majątku spadkowego.
Art. 13.
Wierzytelność z tytułu spłat spadkowych należną od spadkobiercy, który otrzymał gospodarstwo
rolne lub jego część, zabezpiecza się na żądanie uprawnionego spadkobiercy przez ustanowienie
hipoteki na nieruchomości wchodzącej w skład gospodarstwa rolnego. Ustanowienie hipoteki
- w braku księgi wieczystej - może nastąpić przez złożenie dokumentów do zbioru dokumentów.
Art. 14.
Rada Ministrów ustali zasady i tryb udzielania bankowej pomocy kredytowej dla spadkobierców
gospodarstw rolnych.
Art. 15.
1.
Spadkobiercy wymienieni w art. 5 ust. 1, którzy przy dziale spadku nie otrzymali gospodarstwa
rolnego lub jego części, a do czasu tego działu zamieszkiwali w tym gospodarstwie,
zachowują uprawnienie do dalszego tam zamieszkiwania, jednakże nie dłużej niż 5 lat,
a gdy chodzi o małoletnich nie dłużej niż 5 lat od dojścia do pełnoletności.
2.
Uprawnienia określone w ust. 1 przysługują również spadkobiercom nie wymienionym w
art. 5, którzy w chwili działu spadku zamieszkiwali w gospodarstwie spadkowym.
3.
Przepis ust. 1 o ograniczeniu okresu zachowania uprawnień do zamieszkiwania nie dotyczy
spadkobierców trwale niezdolnych do pracy.
4.
Do zamieszkiwania określonego w ust. 1-3 stosuje się odpowiednio przepisy o służebności
mieszkania.
Art. 16.
Szacunek nieruchomości wchodzących w skład gospodarstwa rolnego w celu określenia
wartości udziałów spadkobierców tego gospodarstwa przeprowadza się według przepisów
obowiązujących przy sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych.
Art. 17.
Przepisy niniejszej ustawy o dziale spadku stosuje się także do zniesienia współwłasności
gospodarstwa rolnego powstałej w wyniku działu spadku.
Oddział 3
Przepisy szczególne
Art. 18.
1.
Rozporządzenia testamentowe sprzeczne z przepisami ustawy niniejszej są nieważne.
2.
Ustalenie zachowku następuje z uwzględnieniem przepisów niniejszej ustawy.
Art. 19.
Prawa spadkobierców do spadku stwierdza się według zasad ogólnych z uwzględnieniem
zmian w zakresie dziedziczenia wynikających z przepisów niniejszej ustawy. W postanowieniu
o stwierdzeniu praw do spadku - poza wymienieniem udziałów wszystkich spadkobierców
w całym spadku - wymienia się również udziały spadkobierców, określonych w art. 5,
w gospodarstwie rolnym.
Art. 20.
Postępowanie w sprawie o dział spadku może być wszczęte także na wniosek organu do
spraw rolnych prezydium powiatowej rady narodowej (miejskiej rady narodowej miasta
stanowiącego powiat, dzielnicowej rady narodowej w mieście wyłączonym z województwa).
Art. 21.
Umowy dzierżawy gospodarstwa rolnego lub jego części zawarte przez spadkodawcę z osobami,
które są jego spadkobiercami, wygasają z upływem roku gospodarczego, w którym nastąpiło
otwarcie spadku.
Art. 22.
1.
Spadkobierca, który otrzymał gospodarstwo rolne, nie może zbyć w całości lub w części
gruntów wchodzących w skład tego gospodarstwa w ciągu 5 lat od jego otrzymania.
2.
Przepisu ust. 1 nie stosuje się w razie:
1)
zamiany gruntów wchodzących w skład otrzymanego gospodarstwa na inne grunty,
2)
zbycia lub zrzeczenia się gospodarstwa na rzecz Państwa lub zbycia gruntów, o których
mowa w art. 2 ust. 5.
Rozdział 3
Zniesienie współwłasności gospodarstwa rolnego wynikłej z innych przyczyn niż dziedziczenie
Art. 23.
1.
W razie zniesienia współwłasności gospodarstwa rolnego gospodarstwo to otrzymuje współwłaściciel,
który w nim pracuje nieprzerwanie przynajmniej od roku, chyba że podział gospodarstwa
byłby zgodny z postanowieniami art. 2.
2.
Jeżeli kilku współwłaścicieli pracuje w gospodarstwie rolnym nieprzerwanie przynajmniej
od roku, gospodarstwo otrzymuje ten z nich, na którego wyrażą zgodę wszyscy współwłaściciele;
w razie sporu sąd przyznaje gospodarstwo jednemu z nich, mając zwłaszcza na uwadze
kwalifikacje współwłaścicieli do prowadzenia gospodarstwa rolnego.
3.
Współwłaściciel, który otrzymał gospodarstwo rolne, obowiązany jest do spłaty pozostałych
współwłaścicieli, jeżeli w chwili zniesienia współwłasności pracowali w jakimkolwiek
gospodarstwie rolnym albo są osobami trwale niezdolnymi do pracy lub małoletnimi,
albo uczniami pobierającymi naukę zawodu lub uczęszczającymi do szkół średnich, albo
studentami szkół wyższych.
4.
Ograniczenie obowiązku spłat nie dotyczy zniesienia współwłasności gospodarstwa rolnego
stanowiącego dorobek małżonków.
5.
Jeżeli żaden ze współwłaścicieli nie pracuje we wspólnym gospodarstwie rolnym, zniesienie
współwłasności - w braku umowy między współwłaścicielami - następuje na wniosek któregokolwiek
ze współwłaścicieli lub właściwego do spraw rolnych organu prezydium powiatowej rady
narodowej (miejskiej rady narodowej miasta stanowiącego powiat, dzielnicowej rady
narodowej w mieście wyłączonym z województwa) przez sprzedaż gospodarstwa stosownie
do przepisów o postępowaniu niespornym z zakresu prawa rzeczowego. W tym przypadku
Skarbowi Państwa przysługuje prawo pierwokupu.
6.
Jeżeli współwłaścicielem gospodarstwa jest Państwo, do zniesienia współwłasności między
Państwem a pozostałymi współwłaścicielami przez wydzielenie udziału Państwa nie mają
zastosowania przepisy art. 2.
7.
Przy znoszeniu współwłasności do szacunku nieruchomości stosuje się odpowiednio przepis
art. 16.
Rozdział 4
Przepisy przejściowe i końcowe
Art. 24.2 orzeczenia
1.
Jeżeli otwarcie spadku nastąpiło przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, stosuje
się jej przepisy, o ile z ust. 2-8 nie wynika inaczej.
2.
Prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego zachowują:
1)
spadkobiercy, którzy w drodze faktycznych (nieformalnych) działów spadkowych otrzymali
w posiadanie gospodarstwo rolne lub jego część,
2)
spadkobiercy, którzy bezpośrednio przed dniem wejścia w życie ustawy pracowali w tym
gospodarstwie przynajmniej przez jeden rok,
3)
pozostali spadkobiercy określeni w art. 5 ust. 1 pkt 2-4.
3.
W braku spadkobierców określonych w ust. 2 pkt 1 i 2 prawo dziedziczenia gospodarstwa
rolnego zachowuje również ten z pozostałych spadkobierców, który ma dostateczne kwalifikacje
do prowadzenia gospodarstwa rolnego i oświadczy w państwowym biurze notarialnym albo
w sądzie spadku, nie później jednak niż w ciągu 6 miesięcy od dnia wejścia w życie
ustawy, gotowość prowadzenia gospodarstwa spadkowego.
4.
W razie zbycia udziału w spadku przez spadkobiercę przed dniem wejścia w życie ustawy
nabywca udziału zachowuje prawo do tego udziału bez względu na to, czy zbywca udziału
należy do spadkobierców, którzy stosownie do ust. 2 zachowują prawo dziedziczenia.
5.
Spadkobiercy określeni w ust. 2 i 3 oraz nabywcy udziałów spadkowych mają również
prawo do otrzymania gospodarstwa rolnego lub jego części w drodze działów spadku.
6.
Spadkobiercom wymienionym w ust. 2 pkt 1 i 2, którym w drodze działów spadkowych nie
zostanie przydzielone gospodarstwo rolne, przysługują spłaty na zasadach określonych
w art. 8 i 9. Osobom, które nabyły udział w spadku przed dniem wejścia w życie ustawy,
a nie otrzymają gospodarstwa w drodze działów spadku, przysługują spłaty na zasadach
określonych w art. 8.
7.
Jeżeli kilku spadkobierców użytkuje osobiście wydzielone części gospodarstwa, a podział
tego gospodarstwa między uprawnionych spadkobierców z zachowaniem norm określonych
w art. 2 ust. 1 nie jest możliwy, normy te nie mają zastosowania.
8.
Jeżeli dział spadku już nastąpił, zachowuje on swą moc z tym zastrzeżeniem, że spadkobiercy
należący do kategorii osób, którym w myśl ustawy niniejszej spłaty nie przysługują,
tracą prawo do nie uiszczonych jeszcze spłat.
Art. 25.
Przepisów art. 3 nie stosuje się, gdy bieg terminu zasiedzenia kończy się w ciągu
2 lat po dniu wejścia w życie niniejszej ustawy.
Art. 26.
1.
W ustawie z dnia 13 lipca 1957 r. o obrocie nieruchomościami rolnymi wprowadza się zmiany następujące:
1)
art. 2 ust. 2 otrzymuje brzmienie:
„
2.
Przepis ust. 1 nie ma zastosowania do nabycia działki budowlanej określonej w przepisach
o terenach budowlanych na obszarach wsi, jeżeli nabywca nie posiada takiej działki
w tej samej miejscowości.
”
;
2)
w art. 2 dodaje się ust. 3 w brzmieniu:
„
3.
Nabycie nieruchomości w drodze dziedziczenia regulują odrębne przepisy.
”
;
3)
w art. 3 ust. 2 otrzymuje brzmienie:
„
2.
Nieruchomość rolna obciążona należnością Państwowego Funduszu Ziemi lub Banku Rolnego
z tytułu nabycia w drodze nadania i sprzedaży albo należnością b. Funduszu Obrotowego
Reformy Rolnej bez względu na to, czy należność jest ujawniona w księdze wieczystej
lub zbiorze dokumentów, może być zbywana pod warunkiem przejęcia tej należności przez
nabywcę do zapłaty na dotychczasowych warunkach.
”
;
4)
w art. 3 dodaje się ust. 3 w brzmieniu:
„
3.
Zbycie części nieruchomości, o której mowa w ust. 2, może nastąpić pod warunkiem przejęcia
przez nabywcę do zapłaty odpowiedniej części należności, jaką określi właściwy do
spraw rolnych organ prezydium powiatowej rady narodowej.
”
;
5)
w art. 4 treść dotychczasową oznacza się jako ust. 1 i dodaje się ust. 2 w brzmieniu:
„
2.
W przypadku nabycia gruntów przez współmałżonka bierze się pod uwagę łączny obszar
gruntów należących do obu małżonków lub stanowiących ich udział we współwłasności.
”
2.
W dekrecie z dnia 8 listopada 1946 r. o postępowaniu spadkowym wprowadza się zmiany następujące:
1)
w art. 152 skreśla się § 2;
2)
w art. 162 § 1 otrzymuje brzmienie:
„
Art. 162.
§ 1.
Gdy przedmiotem działu jest przedsiębiorstwo zarobkowe, którego podział w naturze
jest prawnie niedopuszczalny lub ze względów społeczno-gospodarczych byłby niepożądany,
sąd przyzna ten majątek spadkobiercy, który o to zgłosi wniosek, innym zaś spadkobiercom
przyzna od niego spłaty.
”
3.
W dekrecie z dnia 8 listopada 1946 r. o postępowaniu niespornym z zakresu prawa rzeczowego w art. 39 skreśla się § 2.
4.
W ustawie z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz
uporządkowaniu niektórych spraw, związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa
rolnego wprowadza się zmiany następujące:
1)
w art. 1 skreśla się ust. 2;
2)
w art. 2 ust. 2 otrzymuje brzmienie:
„
2.
Posiadanie kwalifikacji określonych w ust. 1 pkt 1 nie jest wymagane do nabycia działki
budowlanej określonej w przepisach o terenach budowlanych na obszarach wsi, jeżeli
nabywca nie posiada takiej działki w tej samej miejscowości.
”
;
3)
skreśla się art. 3.
Art. 27.
Ustawa nie narusza przepisów ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. o zagospodarowaniu lasów i nieużytków nie stanowiących
własności Państwa oraz niektórych lasów i nieużytków państwowych .
Art. 28.
Traci moc ustawa z dnia 18 czerwca 1959 r. o zawieszeniu niektórych spłat spadkowych .
Art. 29.
Ustawa wchodzi w życie z dniem ogłoszenia.