descriptionTreść orzeczenia

Postanowienie

z dnia 3 września 2001 r.

Sygn. Ts 4/01

Trybunał Konstytucyjny w składzie:

Janusz Niemcewicz – przewodniczący

Wiesław Johann – sprawozdawca

Jerzy Ciemniewski

Uzasadnienie

W skardze konstytucyjnej Stanisława D. zakwestionowano zgodność art. 913 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.) i art. 89 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (tekst jednolity z 1998 r. Dz.U. Nr 7, poz. 25 ze zm.) z art. 64 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Zaskarżonym przepisom zarzucono, że stwarzają dla organów rozstrzygających (przede wszystkim sądów) nadmierną swobodę i arbitralność w orzekaniu o rozwiązaniu umowy darowizny, co w konkretnym przypadku skarżącego spowodowało naruszenie konstytucyjnego prawa własności. Zarówno bowiem Sąd Okręgowy w Krakowie (wyrok z 23 września 1999 r., sygn. akt IC 809/98), jak i Sąd Apelacyjny w Krakowie (wyrok z 7 stycznia 2000 r., sygn. akt I ACa 924/99) oddaliły powództwo skarżącego, uznając, że nie zostały spełnione ustawowe przesłanki warunkujące dopuszczalność rozwiązania umowy, na mocy której doszło do przeniesienia własności nieruchomości należącej uprzednio do skarżącego.

Zarządzeniem sędziego Trybunału Konstytucyjnego z 8 lutego 2001 r. wezwano pełnomocnika skarżącego do usunięcia braków formalnych skargi konstytucyjnej, m.in. poprzez wskazanie, w jakim zakresie zakwestionowane w skardze przepisy stanowiły podstawę orzeczeń wydanych w sprawie skarżącego. W piśmie z 21 lutego 2001 r. pełnomocnik skarżącego stwierdził, iż podstawą wyroków oddalających roszczenie skarżącego był art. 913 § 2 kodeksu cywilnego.

Postanowieniem z 4 czerwca 2001 r. Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu. W uzasadnieniu wskazano, iż w sprawie nie została spełniona przesłanka zaskarżenia przepisów ustawy bądź innego aktu normatywnego, na podstawie których wydane zostało ostateczne orzeczenie o konstytucyjnych wolnościach lub prawach skarżącego. Żaden bowiem z przepisów wskazanych jako przedmiot skargi konstytucyjnej nie był normatywną podstawą ostatecznego orzeczenia sądowego wydanego w sprawie skarżącego. W świetle ustaleń dokonanych przez Sąd Apelacyjny w Krakowie, wspartych utrwaloną linią orzecznictwa Sądu Najwyższego, w sprawie skarżącego zastosowanie znalazł wyłącznie art. 898 kodeksu cywilnego, tego zaś przepisu nie uczyniono przedmiotem zaskarżenia.

Trybunał Konstytucyjny podniósł ponadto, iż uzasadnienie sformułowanego w skardze zarzutu niekonstytucyjności kwestionowanych przepisów odnosi się w pierwszym rzędzie do płaszczyzny ich zastosowania w sprawie skarżącego, zwłaszcza zaś sposobu oceny zgromadzonego materiału dowodowego. Ta płaszczyzna zaś pozostaje poza przedmiotem postępowania w sprawie skargi konstytucyjnej.

Zażalenie na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego wniósł 15 czerwca 2001 r. pełnomocnik skarżącego. Ponownie opowiedział się za uznaniem art. 913 § 2 kodeksu cywilnego za podstawę orzeczeń wydanych w sprawie skarżącego. Podniósł również, iż brzmienie tego przepisu wyklucza rozwiązanie umowy dożywocia, nawet w sytuacji zaistnienia sytuacji rażącej niewdzięczności bądź podobnych okoliczności.

Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje

Zaskarżone postanowienie jest prawidłowe, zaś zarzuty zażalenia nie zasługują na uwzględnienie.

Trybunał Konstytucyjny podziela przede wszystkim ustalenia poczynione w zaskarżonym postanowieniu odnośnie normatywnej podstawy prawomocnego orzeczenia o konstytucyjnych prawach i wolnościach skarżącego. W istocie bowiem nie stanowiły jej zaskarżone przepisy – tj. art. 913 § 2 kodeksu cywilnego i art. 89 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Zgodnie z ustaleniami poczynionymi przez Sąd Apelacyjny w Krakowie w wyroku z 7 stycznia 2000 r., podstawą oddalenia apelacji skarżącego od orzeczenia Sądu Okręgowego w Krakowie z 23 września 1999 r. było stwierdzenie nie zaistnienia w sprawie przesłanki rażącej niewdzięczności, o której mowa w art. 898 § 1 kodeksu cywilnego. Należy również uwzględnić utrwalony kierunek orzecznictwa Sądu Najwyższego, zgodnie z którym zawarcie umowy darowizny w związku z zaprzestaniem przez rolnika prowadzenia działalności rolniczej ma taki skutek, że odzyskanie przez darczyńcę darowanego gospodarstwa rolnego może nastąpić tylko przez odwołanie darowizny z przyczyny wskazanej w art. 898 § 1 kodeksu cywilnego (por. wyrok Sądu Najwyższego z 4 lutego 1997 r., sygn. akt III CKM 26/96, OSN 1997, z. 6-7, poz. 80). W ocenie Trybunału Konstytucyjnego nie jest również zasadne stanowisko pełnomocnika skarżącego, wskazujące na tożsamość zakresu zastosowania art. 898 § 1 kodeksu cywilnego i art. 913 § 2 kodeksu cywilnego. Należy w związku z tym ponownie wskazać na jednolite stanowisko doktryny prawa odnośnie odmiennego charakteru umów normowanych tymi przepisami. Ponadto trzeba podkreślić, iż w postępowaniu kontrolnym prowadzonym przed Trybunałem Konstytucyjnym szczególnego znaczenia nabiera precyzyjne i adekwatne określenie przedmiotu tej kontroli. W sytuacji uznania niekonstytucyjności kontrolowanej normy skutkiem orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego jest bowiem ostateczna utrata jej mocy obowiązującej. W świetle art. 79 ust. 1 Konstytucji nie ulega wątpliwości, że przedmiotem kontroli inicjowanej skargą konstytucyjną może być wyłącznie przepis stanowiący rzeczywistą podstawę normatywną ostatecznego orzeczenia o konstytucyjnych prawach bądź wolnościach skarżącego.

Trybunał Konstytucyjny podziela również stanowisko wyrażone w zaskarżonym postanowieniu o nienadaniu skardze dalszego biegu odnośnie oceny sposobu uzasadnienia zarzutu niekonstytucyjności kwestionowanych przepisów. Z treści dołączonych do sprawy orzeczeń sądowych nie wynika bowiem w żaden sposób, aby organy orzekające – pomimo stwierdzenia zaistnienia określonych ustawowo przesłanek – odmówiły żądaniu skarżącego odnośnie rozwiązania umowy darowizny. Wręcz przeciwnie, nieuwzględnienie roszczeń skarżącego związane było z oceną zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, która nie uprawniała do stwierdzenia, że spełniona została przesłanka rażącej niewdzięczności. Odmienna ocena tego materiału prezentowana przez skarżącego przeniesiona została na płaszczyznę zgodności z Konstytucją norm ustawowych, które taką przesłankę statuują. W ocenie Trybunału Konstytucyjnego tego rodzaju uzasadnianie zarzutu niekonstytucyjności nie spełnia ustawowego wymogu wskazania sposobu, w jaki kwestionowane przepisy naruszają konstytucyjne wolności lub prawa skarżącego (art. 47 ust. 1 pkt 2 ustawy o Trybunale Konstytucyjnym).

Biorąc powyższe okoliczności pod uwagę, należało nie uwzględnić zażalenia wniesionego na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego o odmowie nadania niniejszej skardze konstytucyjnej dalszego biegu.