descriptionTreść orzeczenia

Sygn. akt 269/4/B/2010

Postanowienie

z dnia 20 lipca 2010 r.

Sygn. akt Ts 340/08

Trybunał Konstytucyjny w składzie:

Marek Kotlinowski – przewodniczący

Wojciech Hermeliński – sprawozdawca

Mirosław Wyrzykowski,

Uzasadnienie

W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 3 listopada 2008 r. skarżąca zarzuciła niezgodność art. 235 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93, ze zm.; dalej: k.c.) z art. 2 i art. 64 ust. 1 Konstytucji, polegającą na nieprzyznaniu użytkownikowi wieczystemu prawa własności budynków i budowli wzniesionych przez posiadacza zależnego od użytkownika wieczystego na gruncie oddanym w użytkowanie wieczyste. W ocenie skarżącej regulacja taka narusza zasadę równości stron stosunku cywilnoprawnego w umowie użytkowania wieczystego gruntu przez przyznanie jednej ze stron tego stosunku – Skarbowi Państwa lub jednostce samorządu terytorialnego (właścicielowi gruntu) – niczym nieuzasadnionego uprzywilejowania. Konstrukcja ta – jej zdaniem – stanowi pozostałość po poprzednim, niedemokratycznym ustroju, w którym Skarbowi Państwa oraz jednostkom samorządu terytorialnego ze względów ideologicznych przyznawano w stosunkach z pozostałymi podmiotami szerokie uprawnienia, nieodpowiadające istocie stosunków cywilnoprawnych. Przesądza to o naruszeniu przez art. 235 § 1 k.c. zasady demokratycznego państwa prawnego zawartej w art. 2 Konstytucji. Naruszenie zasady ochrony własności i innych praw majątkowych, określonej w art. 64 ust. 1, Konstytucji skarżąca upatruje w tym, że jako użytkownik wieczysty jest wprawdzie wyłącznie uprawniona do wykonywania wszystkich praw związanych z gruntem oraz posiada uprawnienie do żądania od byłego dzierżawcy wydania nakładu na grunt w postaci pawilonu, wynikające nie tylko z art. 705 k.c., ale także z umowy dzierżawy, a mimo to została wskutek zastosowania art. 235 § 1 k.c. całkowicie pozbawiona ochrony – i to w sytuacji, gdy były dzierżawca nie dysponuje uprawnieniami, które mógłby przeciwstawić prawom skarżącej wypływającym z użytkowania wieczystego i umowy dzierżawy. Zdaniem skarżącej, art. 235 § 1 k.c., rozumiany w ten sposób, że prawo do własności budynków i budowli wzniesionych na gruncie Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego przysługuje użytkownikowi wieczystemu tylko wówczas, gdy budynki lub budowle zostały wzniesione przez niego, stanowi istotne ograniczenie uprawnień wynikających z prawa użytkowania wieczystego i powoduje, że jego zbycie staje się niemożliwe w sytuacji wzniesienia budynku lub budowli prze posiadacza zależnego. Konsekwencją stosowania zaskarżonego przepisu jest również – w myśl stanowiska skarżącej – zasadnicze ograniczenie ochrony prawnej wieczystego użytkownika przed bezprawnym działaniem byłego dzierżawcy. Zakwestionowana treść art. 235 § 1 k.c. wyłącza bowiem – jak argumentuje skarżąca – możliwość zastosowania innych przepisów w celu ochrony praw użytkownika wieczystego, w tym art. 705 k.c. Przesądza to o niezgodności art. 235 § 1 k.c. z art. 64 ust. 2 Konstytucji.

Skarżąca wniosła skargę konstytucyjną w związku z następującym stanem faktycznym. Na gruncie oddanym w użytkowanie wieczyste skarżącej dzierżawca, zgodnie z zawartą z nią umową, wzniósł pawilon handlowy. Mimo wygaśnięcia umowy dzierżawy, dzierżawca nie wydał skarżącej gruntu oraz wzniesionego na nim pawilonu. Powództwo skarżącej o odszkodowanie za bezumowne korzystanie z gruntu i pawilonu zostało oddalone – w zakresie korzystania z pawilonu – wyrokiem Sądu Rejonowego dla Krakowa – Śródmieścia z dnia 6 lutego 2008 r. (sygn. akt V GC 1277/06/S). Apelację skarżącej oddalił Sąd Okręgowy w Krakowie wyrokiem z 25 lipca 2008 r. (sygn. akt XII Ga 191/08). Sądy przyjęły, że skarżąca nie nabyła własności budynku wzniesionego przez dzierżawcę na gruncie oddanym w użytkowanie wieczyste i w konsekwencji nie przysługuje jej legitymacja czynna do domagania się odszkodowania za bezumowne korzystanie z tego budynku.

Trybunał Konstytucyjny zaskarżonym postanowieniem odmówił nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu, stwierdziwszy, że wskutek orzeczenia, w związku z którym została wniesiona skarga konstytucyjna, prawo użytkowania wieczystego – inne prawo majątkowe w rozumieniu art. 64 ust. 1 Konstytucji – nie zostało skarżącej odjęte ani też nie uległo ograniczeniu, lecz wynika z niego, że skarżąca nie nabyła innego prawa – prawa własności budynku wzniesionego przez dzierżawcę gruntu. W myśl orzecznictwa Trybunału, Konstytucja chroni prawa przysługujące już danemu podmiotowi, nie przyznaje natomiast roszczenia o uzyskiwanie konkretnych praw. Dlatego też Trybunał uznał, że nie można w trybie skargi konstytucyjnej wywodzić z art. 64 ust. 1 Konstytucji obowiązku ustawodawcy takiego ukształtowania przepisów ustawy lub innego aktu normatywnego, które zapewni, że w określonej przez skarżącego sytuacji uzyska on pożądane prawo majątkowe. Trybunał nie podzielił stanowiska skarżącej, w myśl którego zaskarżona norma stanowi zasadnicze ograniczenie jej ochrony prawnej przed bezprawnym działaniem byłego dzierżawcy i wskazał, że sąd odmówił zastosowania art. 705 k.c. (regulującego skutki wygaśnięcia umowy dzierżawy) ze względu na treść powództwa, nie zaś brak wynikających z niego roszczeń po stronie skarżącej. Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 64 ust. 2 Konstytucji, Trybunał przyjął, że skarżąca ani nie wskazała grupy podmiotów, w obrębie której doszło jej zdaniem do nierównej ochrony, ani nie sprecyzowała, na czym polega odmienne traktowanie. Trybunał przypomniał również, że – w myśl jego ustalonego orzecznictwa – zasada demokratycznego państwa prawnego oraz wywiedzione z niej bardziej szczegółowe zasady ustrojowe nie mogą być wzorcem kontroli w postępowaniu w trybie skargi konstytucyjnej, chyba że skarżący określi nowe prawo lub wolność zawarte w tych zasadach, nieznajdujące normatywnej podstawy w innych przepisach Konstytucji.

Skarżąca zaskarżyła powyższe postanowienie zażaleniem, w którym podniosła, że Sąd Okręgowy orzekający w jej sprawie wskazał na wyłączność zastosowania w sprawie zaskarżonego art. 235 § 1 k.c., a obowiązek wydania gruntu wraz z pawilonem handlowym, wynikający z art. 705 k.c. i umowy dzierżawy, oba sądy uznały za nieposiadający żadnego znaczenia. Skarżąca nie zgodziła się z tezą Trybunału, w myśl której prawo użytkowania wieczystego nie zostało skarżącej odjęte ani ograniczone. W myśl jej argumentacji użytkownik wieczysty został potraktowany tak, jakby prawo mu nie przysługiwało, podczas gdy inne przepisy zapewniają mu ochronę taką, jaka przysługuje właścicielowi.

Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje

Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Trybunał nie może zgodzić się z przedstawioną przez skarżącą w skardze konstytucyjnej i zażaleniu interpretacją wydanego w jej sprawie uzasadnienia wyroku Sądu Okręgowego odnoszącego się do wyłączenia stosowania art. 705 k.c. przez zaskarżony art. 235 § 1 k.c. Bezsporne jest, że skarżąca w postępowaniu, w związku z którym wniosła skargę konstytucyjną, domagała się zapłaty określonej kwoty pieniężnej z tytułu bezpodstawnego korzystania przez pozwanego – byłego dzierżawcę z gruntu oddanego w użytkowanie wieczyste skarżącej oraz pawilonu handlowego wzniesionego na tym gruncie przez pozwanego. W ocenie sądów – które oddaliły powództwo skarżącej w zakresie odnoszącym się do pawilonu handlowego – legitymowanym do wystąpienia z takim powództwem jest właściciel budynku; skarżąca nie nabyła zaś jego własności, ponieważ nie został on wzniesiony przez nią zgodnie z umową ustanowienia użytkowania wieczystego. Art. 705 k.c. nie stanowi podstawy roszczenia o zapłatę za bezumowne korzystanie z przedmiotu dzierżawy, a jedynie określa, w jakim stanie przedmiot dzierżawy powinien zostać zwrócony wydzierżawiającemu po zakończeniu stosunku dzierżawy. Naruszenie tej normy polega na zwrocie przedmiotu dzierżawy w nieodpowiednim stanie i rodzi roszczenie odszkodowawcze z tytułu nienależytego wykonania zobowiązania (por. J. Szachułowicz, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, tom II, Warszawa 2009, art. 705 nb 4). Nie ulega wątpliwości, że wydzierżawiającemu, który nie jest właścicielem wydzierżawionej rzeczy, przysługuje także roszczenie o wydanie przedmiotu dzierżawy, wynikające z umowy oraz art. 705 k.c. (por. wyrok SN z 22 czerwca 2004 r., sygn. akt IV CK 463/03, LEX nr 510997). Tylko w tym świetle można rozumieć stwierdzenie przez Sąd Okręgowy, że „proces (…) nie dotyczy bezpośrednio materii odnoszącej się do kwestii zdefiniowanej w treści art. 705 k.c., podobnie jak w swej istocie nie dotyczy zagadnienia związanego z ewentualnym roszczeniem pozwanego wypływającym z treści § 10 ust. 2 łączącej uprzednio strony niniejszego sporu umowy”. Skarżąca nie domagała się bowiem w tym postępowaniu ani zwrotu budynku, ani też nie kwestionowała stanu, w jakim znajduje się przedmiot dzierżawy (z uzasadnienia Sądu Rejonowego wynika zresztą, że nie został on w ogóle zwrócony). Normy przywołane przez skarżącą nie mogły zatem znaleźć zastosowania ze względu na ograniczenie przez nią żądania do odszkodowanie z tytułu bezumownego korzystania z gruntu i pawilonu handlowego po wygaśnięciu umowy dzierżawy. Nie oznacza to jeszcze, że opisane powyżej roszczenia (o wydanie przedmiotu dzierżawy, o naprawienie szkody wyrządzonej zwrotem przedmiotu dzierżawy w nieodpowiednim stanie) nie mogą być dochodzone w odrębnym postępowaniu. Na marginesie należy zwrócić uwagę, że nie wyczerpują one katalogu roszczeń, które przysługują wydzierżawiającemu w związku z zakończeniem stosunku dzierżawy; warto tu wskazać także na roszczenie o naprawienie szkody wynikającej z niewykonania zobowiązania do zwrotu przedmiotu dzierżawy (art. 471 k.c.). Zarzut skarżącej, w myśl którego zaskarżony art. 235 § 1 k.c. wyłącza ochronę wydzierżawiającego w stosunkach z dzierżawcą – na tle przedstawionych przez nią okoliczności – okazał się zatem bezpodstawny.

Trybunał nie może zgodzić się także z drugim zarzutem skarżącej, w myśl którego została potraktowana w postępowaniu tak, jakby prawo użytkowania wieczystego jej nie przysługiwało, a zatem znalazła się w takiej sytuacji, jakby prawo to zostało jej odjęte. Skarżącej zostało bowiem przyznane odszkodowanie za bezumowne korzystanie przez byłego dzierżawcę z gruntu oddanego jej w użytkowanie wieczyste, a oddalenie jej roszczenia dotyczyło tylko budynku, który nigdy nie był – jak stwierdziły sądy – przedmiotem własności skarżącej. W odniesieniu do tej problematyki pozostają aktualne uwagi zamieszczone w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, dotyczące braku w Konstytucji normy gwarantującej uzyskanie określonego prawa majątkowego. Na marginesie Trybunał zwraca uwagę, że wykładnia art. 235 § 1 k.c. dokonana przez sądy orzekające w sprawie (zbieżna z poglądem przedstawionym przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z 25 marca 1998 r., sygn. akt II CKN 635/97, LEX nr 79936, zaakceptowanym przez E. Gniewka, [w:] E. Gniewek, Kodeks cywilny. Komentarz, Kraków 2001, art. 235, teza 7 i K. Pietrzykowskiego, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2008, art. 235 nb. 2) nie jest jednomyślnie przyjmowana w orzecznictwie (por. uchwały SN z 8 lipca 1966 r., sygn. akt III CZP 43/66. OSNC z 1966r., nr 12, poz. 211 i 11 lipca 1983 r., sygn. akt III CZP 27/83, OSNC z 1984r., nr 2-3, poz. 24); spotkała się także z krytycznym przyjęciem w doktrynie (por. A. Cisek [w:] E. Gniewek (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2008, art. 235 nb. 5; K. Dadańska, A. T. Filipiak, [w:] A. Kidyba (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, tom II, Warszawa 2009, art. 235 teza 3).

Biorąc powyższe okoliczności pod uwagę, należało nie uwzględnić zażalenia wniesionego na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego o odmowie nadania niniejszej skardze konstytucyjnej dalszego biegu.