Treść orzeczenia
Sygn. akt 116/1/B/2012
Postanowienie
z dnia 25 sierpnia 2011 r.
Sygn. akt Ts 33/11
Trybunał Konstytucyjny w składzie:
Mirosław Granat,
po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej Jarosława J. w sprawie zgodności:
1) art. 102 ust. 1 i 2 oraz art. 109 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. z 2010 r. Nr 90, poz. 594, ze zm.),
2) art. 357 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.) z
art. 2, art. 32 ust. 1 i 2, art. 45 ust. 1 oraz art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej,
postanawia:
odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej.
Uzasadnienie
W skardze konstytucyjnej z 31 stycznia 2011 r. zakwestionowana została zgodność art. 102 ust. 1 i 2 oraz art. 109 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. z 2010 r. Nr 90, poz. 594, ze zm.; dalej: ustawa o kosztach) oraz art. 357 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.; dalej: k.p.c.) z art. 2, art. 32 ust. 1 i 2, art. 45 ust. 1 oraz art. 77 ust. 2 Konstytucji.
Skarga konstytucyjna została skierowana w oparciu o następujący stan faktyczny. Postanowieniem z 28 czerwca 2010 r. (sygn. akt I S 15/09) Sąd Apelacyjny w Gdańsku oddalił wniosek skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu do wniesienia skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem postanowienia Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 22 kwietnia 2010 r. (sygn. akt I S 15/09).
Pod adresem zakwestionowanych w skardze konstytucyjnej przepisów skarżący sformułował zarzut naruszenia zasad sprawiedliwości proceduralnej, gdyż uniemożliwiają one stronie „zapoznanie się z motywami rozstrzygnięcia”, a ponadto umożliwiają „arbitralne pozbawienie dostępu do sądu poprzez odmowę zwolnienia od kosztów sądowych”. W dalszej części skargi podniesiono, że zaskarżone przepisy „naruszają zasadę zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez nie prawa, zasadę pewności prawa, prawo do sądu, prawo do równości (…) i zasadę sprawiedliwości społecznej”.
Zarządzeniem sędziego Trybunału Konstytucyjnego z 25 lutego 2011 r. pełnomocnik skarżącego został wezwany do usunięcia braków formalnych skargi, między innymi przez wskazanie konstytucyjnych wolności lub praw przysługujących skarżącemu i naruszonych przepisem będącym podstawą ostatecznego rozstrzygnięcia w jego sprawie oraz do wyjaśnienia sposobu ich naruszenia.
W piśmie procesowym stanowiącym odpowiedź na przedmiotowe zarządzenie skarżący ustosunkował się do stwierdzonych braków formalnych skargi.
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje
Skarga konstytucyjna jest kwalifikowanym środkiem ochrony wolności lub praw, który musi spełniać szereg przesłanek warunkujących jego dopuszczalność. Zasadniczo zostały one uregulowane w art. 79 ust. 1 Konstytucji oraz uszczegółowione w art. 46 i art. 47 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm.; dalej: ustawa o TK). Jak wynika z art. 46 ust. 1 ustawy o TK, wniesienie skargi konstytucyjnej powinno nastąpić w trzymiesięcznym terminie od doręczenia prawomocnego wyroku, ostatecznej decyzji lub innego ostatecznego rozstrzygnięcia. Dla ustalenia biegu wskazanego terminu kluczowe znaczenie ma więc obowiązek uzyskania przez skarżącego „prawomocnego orzeczenia” w ramach przysługującej mu i „wyczerpanej” drogi prawnej. Wskazane przesłanki należy rozumieć w ten sposób, że na skarżącym ciąży obowiązek wykorzystania zwykłych środków odwoławczych, tak by orzeczenie wydane w sprawie uzyskało walor prawomocności. Termin do wniesienia skargi konstytucyjnej biegnie od daty doręczenia skarżącemu prawomocnego orzeczenia sądu drugiej instancji, niezależnie od tego, czy w sprawie może jeszcze zostać wniesiona skarga kasacyjna do Sądu Najwyższego. Jest to stanowisko wielokrotnie już wyrażane przez Trybunał Konstytucyjny (por. postanowienia TK z: 27 lutego 2007 r., Ts 43/06, OTK ZU nr 1/B/2007, poz. 36; 16 maja 2007 r., Ts 144/06, OTK ZU nr 3/B/2007, poz. 130; 4 października 2007 r., Ts 47/07, OTK ZU nr 2/B/2008, poz. 67; 27 listopada 2007 r., Ts 107/07, OTK ZU nr 1/B/2007, poz. 39; 22 lutego 2008 r., Ts 14/08, OTK ZU nr 4/B/2008, poz. 174).
Nadto, należy podkreślić, że do rozpoznania zarzutów stawianych przez skarżącego może dojść jedynie wówczas, gdy wyczerpie on uprzednio przysługującą mu w sprawie drogę prawną (art. 46 ust. 1 ustawy o TK) w tym sensie, że orzeczenie sądu lub organu administracji zostanie wydane na podstawie zaskarżonego przepisu, a skarżącemu nie przysługują już żadne zwyczajne środki zaskarżenia. Okoliczność, że skarżący takiego orzeczenia nie uzyskał, stanowi zaś brak formalny skargi konstytucyjnej, uzasadniający odmowę nadania jej dalszego biegu – zgodnie z art. 47 ust. 1 pkt 1 ustawy o TK.
Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego rozpatrywana skarga konstytucyjna powyższych wymagań nie spełnia.
W pierwszej kolejności należy podkreślić, że postanowienie Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 28 czerwca 2010 r. (sygn. akt I S 15/09) uznane przez skarżącego za ostateczne orzeczenie, z wydaniem którego wiąże naruszenie przysługujących mu wolności i praw, zostało doręczone skarżącemu 20 lipca 2010 r. Od daty jego doręczenia biegł tym samym trzymiesięczny termin, przewidziany w art. 46 ust. 1 ustawy o TK. Wniesienie niniejszej skargi konstytucyjnej 15 marca 2011 r. nastąpiło zatem z przekroczeniem terminu ustawowego. Z tego względu, na podstawie art. 46 ust. 1 ustawy o TK, należało odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej.
Niezależnie od powyższego konieczne jest zwrócenie uwagi, że – jak wynika z art. 79 Konstytucji i art. 47 ust. 1 pkt 1 ustawy o TK – przedmiotem skargi może być wyłącznie przepis stanowiący podstawę normatywną orzeczenia organu władzy publicznej, z wydaniem którego skarżący łączy zarzut naruszenia konstytucyjnych wolności lub praw. Jak stwierdził Trybunał Konstytucyjny w postanowieniu z 21 września 2006 r., „skarga konstytucyjna w naszym systemie prawnym nie stanowi (…) swoistej actio popularis . Rozstrzygnięcie Trybunału, zainicjowane skargą konstytucyjną, choć wywiera skutki erga omnes, to w szczególności dotyczy podmiotu, który postępowanie zainicjował” (SK 10/06, OTK ZU nr 8/A/2006, poz. 117). Dlatego też skarga konstytucyjna służy jedynie przeciwko przepisowi, który stanowił podstawę rozstrzygnięcia sprawy indywidualnej (zob. wyroki TK z: 11 marca 2003 r., SK 8/02, OTK ZU nr 3/A/2003, poz. 20; 15 kwietnia 2003 r., SK 4/02, OTK ZU nr 4/A/2003, poz. 31 oraz postanowienie z 1 października 2003 r., SK 29/02, OTK ZU nr 8/A/2003, poz. 87).
Wbrew tym wymogom, skarżący objął przedmiotem zaskarżenia przepisy, które nie stanowiły podstawy normatywnej orzeczenia o jego wolnościach i prawach. Zaskarżony art. 109 ust. 1 ustawy o kosztach – stanowiący, że „Sąd może zarządzić stosowne dochodzenie, jeżeli na podstawie okoliczności sprawy lub oświadczeń strony przeciwnej powziął wątpliwości co do rzeczywistego stanu majątkowego strony domagającej się zwolnienia od kosztów sądowych lub z niego korzystającej” – jako przyznający sądowi orzekającemu o zwolnieniu z kosztów uprawnienie do zbadania stanu majątkowego wnioskodawcy nie stanowił podstawy rozstrzygnięcia o prawach skarżącego, gdyż samo wszczęcie ewentualnego dochodzenia dotyczącego stanu majątkowego osoby ubiegającej się o zwolnienie z kosztów nie mogłoby doprowadzić do ukształtowania sytuacji prawnej skarżącego. Analogicznie należy ocenić powołanie art. 102 ust. 2 ustawy o kosztach w brzmieniu: „do wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych powinno być dołączone oświadczenie obejmujące szczegółowe dane o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania osoby ubiegającej się o zwolnienie od kosztów. Oświadczenie sporządza się według ustalonego wzoru. Jeżeli oświadczenie nie zostało złożone albo nie zawiera wszystkich wymaganych danych, stosuje się art. 130 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, z późn. zm.)”. Nie można bowiem uznać, że przedstawianie informacji sądowi o stanie majątkowym per se kształtuje sferę praw i obowiązków skarżącego. Z tych względów skardze konstytucyjnej w części dotyczącej art. 102 ust. 2 i art. 109 ust. 1 ustawy o kosztach nie może być nadany dalszy bieg.
W dalszej kolejności należy odnieść się do innych uchybień formalnych rozpatrywanej skargi konstytucyjnej.
Przedmiotem skargi jest między innymi art. 357 § 2 k.p.c., zgodnie z którym postanowienia wydane na posiedzeniu niejawnym sąd doręcza z urzędu obu stronom, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Gdy stronie przysługuje środek zaskarżenia, postanowienie należy doręczyć z uzasadnieniem; doręczając postanowienie, należy pouczyć stronę występującą w sprawie bez adwokata, radcy prawnego lub rzecznika patentowego o dopuszczalności, terminie i sposobie wniesienia środka zaskarżenia. Skarżący powołał się jedynie abstrakcyjnie na treść zaskarżonego art. 357 § 2 k.p.c., którego regulacja – w opinii skarżącego – czyniła bezprzedmiotowym wnioskowanie do sądu o sporządzenie uzasadnienia. Z tego względu nie przedstawił również orzeczenia opartego na tymże przepisie. Merytoryczne rozpoznanie zarzutów przedstawianych w skardze konstytucyjnej dopuszczalne jest zaś jedynie wówczas, gdy skarżący dochował wszystkich wymogów określonych w art. 79 ust. 1 Konstytucji oraz art. 46-48 ustawy o TK. Brak ostatecznego orzeczenia opartego na zaskarżonym art. 357 § 2 k.p.c., wynikający z zaniechania złożenia przez skarżącego właściwego środka procesowego, uniemożliwia rozpoznanie niniejszej skargi w zakreślonym w petitum zakresie (art. 47 ust. 1 pkt 1 ustawy o TK).
Skardze nie może być nadany dalszy bieg w części dotyczącej art. 109 ust. 2 ustawy o kosztach, gdyż merytoryczne rozpatrzenie sformułowanych w tym zakresie zarzutów jest zbędne.
Kwestionowana przez skarżącego regulacja była przedmiotem rozważań Trybunału Konstytucyjnego w kontekście wskazanych w skardze konstytucyjnej wzorców kontroli. Wyrokiem z 16 czerwca 2008 r. Trybunał orzekł, że: „Art. 109 ust. 2 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. Nr 167, poz. 1398, z 2006 r. Nr 126, poz. 876 oraz z 2007 r. Nr 21, poz. 123, Nr 82, poz. 560, Nr 123, poz. 849, Nr 125, poz. 873 i Nr 191, poz. 1371) jest zgodny z art. 45 ust. 1 oraz art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.” (P 37/07, OTK ZU nr 5/A/2008, poz. 80). We wskazanym wyżej wyroku Trybunał Konstytucyjny podniósł, że szczegółowa analiza obowiązujących regulacji, stanowiska judykatury i doktryny doprowadziły Trybunał Konstytucyjny do przekonania, że uwzględnienie przy ocenie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych przesłanki oczywistej bezzasadności roszczenia lub obrony praw – tak, jak jest ona interpretowana z należytą ostrożnością w orzecznictwie stanowiącym przykłady do naśladowania i w doktrynie – nie może być utożsamiane z zamknięciem drogi do sądu.
Artykuł 39 ust. l pkt 1 ustawy o TK stanowi, że Trybunał umarza na posiedzeniu niejawnym postępowanie, jeżeli wydanie orzeczenia jest zbędne lub niedopuszczalne. Taki stan rzeczy ma niewątpliwie miejsce, gdy zaskarżony przepis był już przedmiotem kontroli zgodności z Konstytucją w innej sprawie rozpoznawanej przez Trybunał (zob. postanowienia z: 3 października 2001 r., SK 3/01, OTK ZU nr 7/2001, poz. 218; 25 listopada 2002 r., SK 30/01, OTK ZU nr 6/A/2002, poz. 88 oraz 26 marca 2002 r., P 3/02, OTK ZU nr 2/A/2002, poz. 22). Trybunał Konstytucyjny stoi przy tym na stanowisku, że konieczność uwzględniania określonej w ustawie o TK przesłanki zbędności wydania orzeczenia uwidacznia się na każdym etapie postępowania inicjowanego skargą (por. postanowienie TK z 3 września 2007 r., Ts 94/06, OTK ZU nr 2/B/2009, poz. 75). Z tego względu skardze konstytucyjnej w części dotyczącej art. 109 ust. 2 ustawy o kosztach nie może być nadany dalszy bieg.
Mając na uwadze powyższe, Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.