descriptionTreść orzeczenia

Postanowienie

z dnia 13 grudnia 2000 r.

Sygn. P. 9/00

Trybunał Konstytucyjny w składzie:

Lech Garlicki – przewodniczący

Jerzy Ciemniewski

Andrzej Mączyński – sprawozdawca

Jerzy Stępień

Marian Zdyb

postanawia:

umorzyć postępowanie z powodu niedopuszczalności wydania wyroku.

Uzasadnienie

I

1. Sąd Rejonowy w Wałczu postanowieniem z 9 maja 2000 r. (sygn. akt II ko 1114/99), powołując się na art. 3 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz.U. Nr 102, poz. 643 ze zm.), wystąpił do Trybunału Konstytucyjnego z pytaniem prawnym: 1) czy art. 123 § 1 ustawy karnej skarbowej z dnia 26 października 1971 r. (tekst jednolity z 1984 r. Dz.U. Nr 22, poz. 103 ze zm.) jest zgodny z art. 45 ust. 1, art. 175 ust. 1 i art. 177 konstytucji oraz art. 14 ust. 1 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167) i art. 6 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284); 2) czy art. 4 ustawy z dnia 3 lipca 1998 r. o zmianie ustawy karnej skarbowej (Dz.U. Nr 108, poz. 682) jest zgodny z art. 45 ust. 1, art. 175 ust. 1 i art. 177 oraz art. 235 konstytucji.

Pytanie prawne dotyczące tych przepisów zostało przedstawione w związku z toczącym się przed Sądem Rejonowym w Wałczu postępowaniem z wniosku urzędu skarbowego w sprawie przeciwko skazanemu prawomocnym orzeczeniem karnym urzędu skarbowego za wykroczenie z art. 94 § 1 ustawy karnej skarbowej z dnia 26 października 1971 r. (tekst jednolity z 1984 r. Dz.U. Nr 22, poz. 103 ze zm.; dalej: ustawa karna skarbowa) w przedmiocie zarządzenia wykonania zastępczej kary pozbawienia wolności.

Sąd Rejonowy w Wałczu uzasadnił pytanie prawne w sposób następujący.

Kara za wykroczenie skarbowe została orzeczona przez urząd skarbowy w okresie po wejściu w życie Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. Wątpliwości budzi to, czy organ ten mógł orzekać karnie od dnia wejścia w życie konstytucji, której przepisy (art. 45 ust. 1, art. 175 ust. 1 i art. 177) zastrzegają prawo do orzekania i wymierzania sprawiedliwości w sprawach obywateli tylko i wyłącznie sądom. Podobne zastrzeżenie zawarte jest także w powołanych w pytaniu prawnym przepisach aktów prawa międzynarodowego.

W przepisach przejściowych i końcowych konstytucji, zawartych w rozdziale XIII, ustrojodawca nie zachował na czas przejściowy kompetencji organów skarbowych do orzekania w sprawach o wykroczenia skarbowe i niektóre przestępstwa skarbowe, tak jak to uczynił w stosunku do kolegiów do spraw wykroczeń (art. 237 konstytucji). Wynika z tego, że organy skarbowe z dniem wejścia w życie konstytucji utraciły kompetencję do orzekania w sprawach określonych w art. 123 § 1 ustawy karnej skarbowej.

Podobne wątpliwości dotyczą art. 4 ustawy z dnia 3 lipca 1998 r. o zmianie ustawy karnej skarbowej (Dz.U. Nr 108, poz. 682; dalej: ustawa nowelizująca). Ponadto przepis ten “uchylając” stosowanie konstytucji do wskazanej w nim kategorii spraw, jest sprzeczny z jej art. 235.

Mimo, że ustawa karna skarbowa na podstawie art. 11 ustawy z dnia 10 września 1999 r. – Przepisy wprowadzające kodeks karny skarbowy (Dz.U. Nr 83, poz. 931; dalej: przepisy wprowadzające kks) utraciła moc prawną, to wszystkie czynności dokonane zgodnie z jej przepisami są skuteczne, w szczególności prawomocne orzeczenia organów niesądowych podlegają wykonaniu, łącznie z zastępczymi karami pozbawienia wolności.

2. Stanowisko w sprawie przedstawił Prokurator Generalny. Stwierdził, że postępowanie w niniejszej sprawie podlega umorzeniu, ponieważ akt normatywny w zakwestionowanym zakresie utracił moc obowiązującą przed wydaniem orzeczenia przez Trybunał Konstytucyjny (art. 39 ust. 1 pkt 3 ustawy o TK).

Prokurator Generalny oparł uzasadnienie swego stanowiska na następujących argumentach: 17 października 1999 r. utraciła moc prawną ustawa karna skarbowa oraz ustawa nowelizująca. Ponadto art. 4 ustawy nowelizującej ekspirował z powodu upływu czasu jego obowiązywania (art. 2 przepisów wprowadzających kks).

W żadnej ze spraw skarbowych – ani będących w toku, ani po uchyleniu prawomocnych orzeczeń karnych – organy finansowe nie mają obecnie funkcji orzeczniczych (art. 10 przepisów wprowadzających kks). Nawet po uchyleniu przez Ministra Finansów lub finansowy organ orzekający drugiej instancji prawomocnego orzeczenia w sprawie o wykroczenie skarbowe, przy ponownym rozpoznaniu orzekał będzie wyłącznie sąd (art. 10 § 3 przepisów wprowadzających kks w zw. z art. 227–231 ustawy karnej skarbowej). Poza tym te ostatnie przepisy nie są podstawą orzeczenia w sprawie rozstrzyganej przez Sąd Rejonowy w Wałczu. Do żadnych stanów prawnych z przeszłości, teraźniejszości i przyszłości art. 123 § 1 ustawy karnej skarbowej nie będzie miał zastosowania. Przepis ten utracił rzeczywistą moc prawną.

II

Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje

Wydanie przez Trybunał Konstytucyjny wyroku zawierającego odpowiedź na pytanie prawne jest uwarunkowane spełnieniem przesłanek określonych w art. 193 konstytucji oraz w powtarzającym jego treść art. 3 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz.U. Nr 102, poz. 643 ze zm.; dalej: ustawa o TK). Pierwsza przesłanka odnosi się do podmiotu, któremu przysługuje kompetencja do przedstawienia pytania prawnego, a tym samym do zainicjowania sprawowanej przez Trybunał Konstytucyjny kontroli przepisów prawa. Podmiotem tym może być tylko sąd, a nie jakikolwiek inny organ lub osoba. Druga przesłanka jest związana z przedmiotem pytania prawnego. Pytanie to ma dotyczyć zgodności aktu normatywnego z konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub ustawą, a zatem z aktem normatywnym mającym wyższą rangę w hierarchicznie zbudowanym systemie prawa. Przesłanka ta została skonkretyzowana w art. 32 ust. 1 ustawy o TK, zgodnie z którym sąd przedstawiający pytanie prawne powinien określić kwestionowany akt normatywny lub jego część oraz sformułować i uzasadnić zarzut jego niezgodności z oznaczonym aktem normatywnym wyższej rangi. Trzecią przesłanką jest istnienie zależności między odpowiedzią na pytanie prawne i rozstrzygnięciem sprawy, w związku z którą dane pytanie zostało przedstawione. Oznacza to po pierwsze, że pytanie prawne może być przedstawione tylko w toku rozpoznawanej przez sąd konkretnej sprawy (przy czym nie ma znaczenia to, w jakim stadium postępowania sąd powziął przekonanie o potrzebie przedstawienia pytania prawnego), po drugie – rozstrzygnięcie pytania prawnego musi mieć wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, w toku której pytanie to zostało przedstawione. Przesłanka ta jest więc oparta na treści wyrażonego w kwestionowanym przepisie unormowania, a ściślej – na istnieniu między tym unormowaniem a stanem faktycznym rozpoznawanej przez sąd sprawy relacji uzasadniającej zastosowanie danego przepisu w konkretnej sprawie (por. postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z 29 marca 2000 r., P. 13/99, OTK ZU Nr 2/2000, poz. 68). Istnienie takiej zależności można przyjąć wtedy, gdy w razie utraty mocy obowiązującej kwestionowanego przepisu ustawowego w następstwie ogłoszenia wyroku Trybunału Konstytucyjnego stwierdzającego niezgodność tego przepisu z konstytucją lub ratyfikowaną umową międzynarodową orzeczenie wydane w sprawie rozpoznawanej przez przedstawiający pytanie prawne sąd będzie miało treść różniącą się od tej, jaką miałoby w razie, gdyby orzeczenie to zostało oparte na kwestionowanym przepisie ustawowym. Do stwierdzenia istnienia wymaganej przez art. 193 konstytucji zależności powołany jest w pierwszym rzędzie sąd rozpoznający sprawę, w związku z którą przedstawione zostało pytanie prawne. Nie wyklucza to jednak możliwości dokonania przez Trybunał Konstytucyjny kontroli prawidłowości stanowiska zajętego w tej sprawie przez sąd przedstawiający pytanie prawne (por. postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z: 22 marca 2000 r., P. 12/98, OTK ZU Nr 2/2000, poz. 67, 10 października 2000 r., P. 10/00). Adresatem normy wyrażonej w art. 193 konstytucji jest bowiem zarówno sąd przedstawiający pytanie prawne, jak rozstrzygający to pytanie Trybunał Konstytucyjny. Potwierdza to art. 32 ust. 3 ustawy o TK, zgodnie z którym sąd przedstawiający Trybunałowi Konstytucyjnemu pytanie prawne obowiązany jest nie tylko oznaczyć sprawę, w związku z którą pytanie to zostaje przedstawione, ale i wskazać, w jakim zakresie odpowiedź na nie może mieć wpływ na rozstrzygnięcie tej sprawy. Jeżeli pytanie prawne dotyczy przepisu, który nie pozostaje w określonej wyżej zależności z rozpatrywaną sprawą, to wydanie wyroku przez Trybunał Konstytucyjny jest niedopuszczalne.

Sąd Rejonowy w Wałczu zakwestionował art. 123 § 1 ustawy karnej skarbowej. W dniu wejścia w życie art. 1 pkt 50 ustawy nowelizującej przepis ten uzyskał następujące brzmienie: “w sprawach o przestępstwa skarbowe zagrożone wyłącznie karą grzywny oraz w sprawach o wykroczenia skarbowe orzekają finansowe organy orzekające”. Cytowany przepis zamieszczony został w rozdziale zawierającym przepisy ogólne o właściwości sądów i finansowych organów orzekających. Przewidziana w nim regulacja rozdzieliła właściwość tych dwóch kategorii organów na podstawie kryteriów opartych m.in. na odróżnieniu wykroczeń i przestępstw skarbowych oraz na rodzaju grożącej kary. Pytanie prawne zostało przedstawione w związku ze sprawą dotyczącą wykonania zastępczej kary pozbawienia wolności orzeczonej przez urząd skarbowy. Zgodnie z art. 245 pkt 2 ustawy karnej skarbowej, organ finansowy pierwszej instancji postanawia o przekazaniu sprawy do sądu rejonowego z wnioskiem o wykonanie zastępczej kary pozbawienia wolności, jeżeli ukarany orzeczeniem organu finansowego nie uiści grzywny lub kary pieniężnej w terminie i nie można ich ściągnąć w drodze egzekucji. W sprawach objętych zakresem art. 123 § 1 ustawy karnej skarbowej postępowanie sądowe należy zatem do fazy wykonawczej postępowania karnoskarbowego. Sąd prowadzący postępowanie w tej fazie nie rozstrzyga merytorycznie o przestępstwie lub wykroczeniu skarbowym. Tym samym art. 123 ustawy karnej skarbowej nie jest stosowany przez sąd, a w szczególności nie stanowi podstawy wydanego przez ten sąd rozstrzygnięcia. Oznacza to, że trzecia z oznaczonych wyżej przesłanek warunkujących rozpatrzenie pytania prawnego nie została spełniona.

Niezależnie od tego Trybunał Konstytucyjny uwzględnił przytoczony przez Prokuratora Generalnego fakt uchylenia ustawy karnej skarbowej, w tym jej art. 123, w związku z wejściem w życie ustawy z dnia 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy (Dz.U. Nr 83, poz. 930 ze zm.). Ustawa karna skarbowa – a zatem także jej art. 123 – utraciła moc na podstawie art. 2 przepisów wprowadzających kks. W art. 6 przepisów wprowadzających kks ustawodawca przyjął ogólną regułę, zgodnie z którą przepisy kks stosuje się także do spraw wszczętych przed dniem wejścia w życie tego kodeksu, z zastrzeżeniami wynikającymi z art. 7-16 przepisów wprowadzających kks. Ze względu na przedmiot sprawy toczącej się przed Sądem Rejonowym, trzeba wziąć w szczególności pod uwagę regulację zawartą w art. 12 przepisów wprowadzających kks, zgodnie z którą przy wykonywaniu orzeczeń sądu lub rozstrzygnięć finansowego organu orzekającego lub finansowego organu dochodzenia, które uprawomocniły się przed dniem wejścia w życie kks, stosuje się nowe przepisy. Przy czym w sprawach zakończonych prawomocnym rozstrzygnięciem, w których kara lub środek karny nie został wykonany nie wykonuje się zastępczych kar pozbawienia wolności, jeżeli kks nie przewiduje możliwości ich zastosowania (art. 13 § 1 pkt 4 przepisów wprowadzających kks).

Zgodnie z drugim z zakwestionowanych przepisów, a mianowicie art. 4 ustawy nowelizującej, w okresie 2 lat od dnia wejścia w życie konstytucji, w sprawach o przestępstwa skarbowe zagrożone wyłącznie karą grzywny oraz w sprawach o wykroczenia skarbowe orzekają finansowe organy orzekające. Przepis ten ustanawia regulację przejściową, znajdującą zastosowanie tylko przed upływem wskazanego w tym przepisie terminu. Wyrażona w nim norma nie ma wpływu na rozstrzygnięcie sprawy, w związku z którą przedstawione zostało pytanie prawne.

Uwzględniając te okoliczności Trybunał Konstytucyjny stwierdza brak zależności między odpowiedzią na pytanie prawne a rozstrzygnięciem sprawy toczącej się przed sądem przedstawiającym to pytanie. Brak ten powoduje, że wydanie wyroku rozstrzygającego sprawę jest niedopuszczalne, a to uzasadnia umorzenie postępowania na podstawie art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz.U. Nr 102, poz. 643 ze zm.).