descriptionTreść orzeczenia

Sygn. akt VIII U 3156/25

Uzasadnienie

Decyzją z dnia 7.10.2025 roku Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) w G. po rozpatrzeniu wniosku E. S. z dnia 20.08.2025 roku odmówił jej prawa do renty rodzinnej po zmarłym w dniu (...) roku M. S. w oparciu o art. 114 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W uzasadnieniu organ rentowy wskazał, iż ubezpieczona nie przedłożyła żadnego nowego dowodu mającego wpływ na zmianę decyzji z dnia 14.09.2015 r. dotyczącej odmowy prawa do renty rodzinnej po zmarłym mężu.

(decyzja – k. 33 plik VI załączonych do sprawy akt organu rentowego)

Decyzją z dnia 14.10.2025 roku Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) w G. odmówił E. S. podjęcia wypłaty świadczeń w zbiegu, ponieważ nie jest uprawniona do co najmniej dwóch świadczeń emerytalno – rentowych określonych w art. 95 ust 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, umożliwiających ustalenie świadczeń w zbiegu z rentą rodzinną. ZUS ustalił, że ubezpieczona ma ustalone prawo tylko do jednego świadczenia tj. emerytury.

(decyzja – k. 125-126 plik V załączonych do sprawy akt organu rentowego)

Odwołania od powyższych decyzji złożyła E. S. powołując się na długoletni - ponad 25-letni staż ubezpieczeniowy zmarłego męża co zwalniało z konieczności wykazywania 5-letniego ubezpieczenia w dziesięcioleciu przed datą zgonu.

(odwołanie – k. 3-4 verte, k. 3 w aktach o sygn. VIII U 3157/25 załączonych do akt niniejszej sprawy)

W odpowiedzi na odwołania organ rentowy wniósł o ich oddalenie wywodząc jak w uzasadnieniu zaskarżonych decyzji.

(odpowiedź na odwołanie – k. 5-6, k. 5-6 w aktach o sygn. VIII U 3157/25 załączonych do akt niniejszej sprawy)

Postanowieniem sądu z dnia 1.12.2025 roku, sprawy z odwołań od decyzji z dnia 7.10.2025 r. oraz 14.10.2025 r. zostały połączone do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia pod sygnaturą VIII U 3156/25.

(postanowienie – k. 8 w aktach o sygn. VIII U 3157/25 załączonych do akt niniejszej sprawy)

Na rozprawie w dniu 9.04.2026 r. wnioskodawczyni poparła złożone odwołania, natomiast pełnomocnik ZUS wniósł o ich oddalenie.

(końcowe stanowiska stron – rozprawa z dnia 9.04.2026 r. e-protokół 00:01:22 i dalej – płyta CD – k. 19)

Sąd ustalił następujący stan faktyczny:

E. S. urodziła się w dniu (...)

M. S. urodził się w dniu (...) Ubezpieczona oraz M. S. byli małżeństwem. W dniu 25.05.2010 r. mąż wnioskodawczyni M. S. zmarł. W dniu śmierci M. S. miał pełnoletniego syna P. S..

(okoliczności bezsporne)

Prawomocnymi decyzjami z dnia 24.01.2001 r. oraz 29.08.2002 r. organ rentowy odmówił M. S. prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy.

(okoliczności bezsporne)

W 10 – leciu poprzedzającym datę zgonu tj. 25.03.2000 r. – 24.03.2010 r. zmarły posiadał 3 lata, 8 miesięcy i 14 dni okresów składkowych oraz 2 lata, 7 miesięcy i 3 dni okresów nieskładkowych, które zgodnie z art. 5 ustawy emerytalnej zostały ograniczone do 1/3 okresów składkowych tj. 1 rok, 2 miesiące i 22 dni. Łącznie 4 lata, 10 miesięcy i 26 dni.

Zmarły posiadał 26 lat, 4 miesiące i 7 dni okresów składkowych i 3 lata, 2 miesiące i 15 dni okresów nieskładkowych. Łącznie 29 lat, 6 miesięcy i 22 dni.

(okoliczność bezsporna)

Prawomocnym wyrokiem z dnia 23.08.2010 r. wydanym w sprawie o sygn. VIII U 1235/10 Sąd Okręgowy w Łodzi przyznał prawo do renty rodzinnej po M. S. jego synowi – P. S. od (...) r. Renta wypłacana była do zakończenia nauki tj. do 30.09.2012 r. Wyrok ten został oparty na uchwale Sądu Najwyższego 7 sędziów z dnia 23 marca 2006 r. w sprawie I (...) 5/05.

(wyrok z uzasadnieniem – k. 75-82 plik IV załączonych do sprawy akt organu rentowego)

E. S. jest uprawniona do pobierania emerytury od 1.08.2013 r.

(okoliczność bezsporna)

W dniu 18.08.2015 r. wnioskodawczyni złożyła do ZUS wniosek o rentę rodzinną.

(wniosek – k. nieponumerowane strony plik VI załączonych do sprawy akt organu rentowego)

Prawomocną decyzją z dnia 14.09.2015 r. ZUS odmówił wnioskodawczyni prawa do renty rodzinnej po mężu M. S..

(decyzja – k. 24-24 verte plik VI załączonych do sprawy akt organu rentowego)

W dniu 20.08.2025 r. wnioskodawczyni złożyła do ZUS ponowny wniosek o rentę rodzinną.

(wniosek – k. 25-30 verte plik VI załączonych do sprawy akt organu rentowego)

W dniu 20.08.2025 roku ubezpieczona złożyła kolejny wniosek o ustalenie zbiegu świadczeń z rentą rodzinną.

(wniosek – k. 111-113 verte plik V załączonych do sprawy akt organu rentowego)

Decyzją z dnia 7.10.2025 r. organ rentowy ponownie odmówił E. S. prawa do renty rodzinnej po zmarłym w dniu (...) roku M. S., a decyzją z dnia 14.10.2025 r. – ponownie odmówił jej prawa do wypłaty świadczeń w zbiegu.

(decyzja – k. 33 plik VI załączonych do sprawy akt organu rentowego, k. 125-126 plik V załączonych do sprawy akt organu rentowego)

Od niekorzystnych dla siebie decyzji organu rentowego, wnioskodawczyni wniosła odwołania, inicjując tym samym niniejsze postępowanie.

(odwołanie – k. 3-4 verte, k. 3 w aktach o sygn. VIII U 3157/25 załączonych do akt niniejszej sprawy)

Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie ww. dowodów z dokumentów. Zdaniem Sądu powołane wyżej dokumenty, w zakresie w jakim Sąd oparł na nich swoje ustalenia są wiarygodne, wzajemnie się uzupełniają i tworzą spójny stan faktyczny. Nie były one przez strony kwestionowane w zakresie ich autentyczności i zgodności z rzeczywistym stanem rzeczy, a zatem okoliczności wynikające z treści tych dokumentów należało uznać za bezsporne i mające wysoki walor dowodowy. Sąd miał również na uwadze, że strony nie składały żadnych wniosków dowodowych w sprawie.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje

Odwołania zasługują na uwzględnienie.

Warunki prowadzące do przyznania renty rodzinnej zawarte są w art. 65 i następnych ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U.2024.0.1631).

Zgodnie z art. 65 ust.1 w/w ustawy, renta rodzinna przysługuje uprawnionym członkom rodziny osoby, która w chwili śmierci miała ustalone prawo do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy lub spełniała warunki wymagane do uzyskania jednego z tych świadczeń.

Nie ulega wątpliwości, iż zmarły M. S. urodzony w (...) w dniu śmierci nie spełniał warunków do emerytury. Nie miał również przyznanego prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy. W takich warunkach zgodnie z art. 65 ust. 2 ustawy przyjmuje się, że osoba zmarła była całkowicie niezdolna do pracy. Dla oceny, czy zmarły spełniał warunki do renty z tytułu niezdolności do pracy koniecznym jest przywołanie regulacji zawartych w art. 57 oraz 58 cytowanej na wstępie ustawy.

Zgodnie z przepisem art. 57 ustawy z dnia 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych renta z tytułu niezdolności do pracy przysługuje ubezpieczonemu, który spełnia następujące warunki:

- jest niezdolny do pracy;

- ma wymagany okres składkowy i nieskładkowy;

- niezdolność do pracy powstała w odpowiednim okresie składkowym lub nieskładkowym albo nie później niż w ciągu 18 miesięcy od ustania tych okresów.

Warunek wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego zgodnie z regulacją zawartą w art. 58 ust.1 pkt 5 ustawy uważa się za spełniony jeżeli ubezpieczony, u którego niezdolność do pracy powstała w wieku po ukończeniem 30 lat, udowodni co najmniej 5-letni okres składkowy i nieskładkowy przypadający w dziesięcioleciu przed datą zgonu. Na dzień zgonu M. S. powyższego warunku nie spełniał. W dziesięcioleciu przed datą zgonu udowodnił 4 lata, 10 miesięcy i 26 dni stażu ubezpieczeniowego.

Brak spełnienia omawianych wyżej warunków nie uniemożliwia uznania spełnienia warunków do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy.

W uchwale siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 2006 r., I (...) 5/05 (OSNAPiUS 2006/19-20/305) wyrażony został pogląd, że renta z tytułu niezdolności do pracy przysługuje ubezpieczonemu, który udowodnił okres składkowy i nieskładkowy wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiety lub 25 lat dla mężczyzny oraz jest całkowicie niezdolny do pracy (art. 57 ust. 2 ustawy emerytalnej), bez potrzeby wykazywania przewidzianego w art. 58 ust. 2 tej ustawy 5-letniego okresu składkowego i nieskładkowego przypadającego w ciągu ostatniego 10-lecia przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy. Pogląd powyższy podtrzymany został następnie w wyroku tego sądu z dnia 24 kwietnia 2008 r. w sprawie (...) (LEX nr 829132).

Sąd orzekający w sprawie w pełni podziela wskazaną przez Sąd Najwyższy interpretacją przepisów art. 57 i 58 ustawy. Powyższa ocena prawna straciła jednak na aktualności z uwagi na uregulowanie wprowadzone nowelą z dnia 28 lipca 2011 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W myśl przepisu art. 1 pkt. 1 tej ustawy, w ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wprowadza się zmianę art. 58 polegającą na dodaniu ust. 4 w brzmieniu: „Przepisu ust. 2 nie stosuje się do ubezpieczonego, który udowodnił okres składkowy, o którym mowa w art. 6, wynoszący co najmniej 25 lat dla kobiety i 30 lat dla mężczyzny oraz jest całkowicie niezdolny do pracy”.

Powyższe uregulowanie uzyskało moc obowiązującą od dnia 23 września 2011 r. W niniejszej sprawie uregulowanie to nie ma zastosowania albowiem wniosek o świadczenie złożony został co prawda w sierpniu 2015 r. i w dacie złożenia wniosku przepis art. 58 ustawy miał brzmienie z uwzględnieniem omawianego uregulowania. Nie oznacza jednak to, że wymogi z uregulowania wprowadzonego nowelą mają zastosowanie do wniosków złożonych począwszy od dnia 23 września 2011 r.

Zgodnie bowiem z przepisem art. 100 ust. 1 ustawy emerytalnej, prawo do świadczeń określonych w ustawie powstaje z dniem spełnienia wszystkich warunków wymaganych do nabycia tego prawa. Jeżeli wszystkie warunki wymagane do nabycia prawa do renty zostały spełnione, powstaje prawo do świadczenia, także w sytuacji, gdy nie został jeszcze zgłoszony wniosek o świadczenie. Wniosek nie jest bowiem elementem prawa do renty. Wniosek jest natomiast niezbędny w celu realizacji nabytego ex lege prawa. W takiej sytuacji zmiany w przepisach ograniczające dotychczasowe uprawnienia czy wprowadzające nowe, dodatkowe warunki nie mogą mieć wpływu na istnienie nabytego wcześniej - przed zmianą stanu prawnego - prawa (por. Jolanta Strusińska - Żukowska w: Emerytury i renty z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Emerytury Pomostowe; pod red. B. Gudowskiej i K. Ślebzaka; komentarze F.; wydawnictwo (...).(...). (...) 2013; s. 485).

Po myśli art. 129 ust. 1 w/w ustawy świadczenia wypłaca się poczynając od dnia powstania prawa do tych świadczeń, nie wcześniej jednak niż od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek lub wydano decyzję z urzędu, z uwzględnieniem ust. 2. Przepis art. 100 ust. 1 ustawy w ogóle nie nawiązuje do daty zgłoszenia wniosku. Natomiast data zgłoszenia wniosku decyduje o wypłacie świadczeń.

W przedmiotowej sprawie wnioskodawczyni złożyła wniosek o przyznanie prawa do renty rodzinnej w dniu 18.08.2015 r. Wyjaśnić należy, że renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym od świadczenia, które przysługiwałoby zmarłemu. Renta rodzinna jest prawem pochodnym zmarłego. Aby można było ubiegać się o przyznanie renty rodzinnej, w pierwszej kolejności należy ustalić, czy zmarłemu przysługiwałaby renta z tytułu niezdolności do pracy, przy czym przyjęto fikcję prawną, uznając zmarłego za całkowicie niezdolnego do pracy. Warunki uzyskania przez osobę trwale niezdolną do pracy renty z tytułu niezdolności do pracy określa art. 57 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Jeśli zmarły w chwili śmierci nie spełniał tych warunków, nie może zostać przyznana renta rodzinna na podstawie art. 65 ust. 1 tej samej ustawy. Także w orzecznictwie Sądu Najwyższego rozpowszechniony jest pogląd, że renta rodzinna stanowi pochodną emerytury bądź renty z tytułu niezdolności do pracy zmarłego (uzasadnienie wyroków Sądu Najwyższego: z dnia 20 stycznia 2000 r., II UKN 321/99, OSNAP 2001/11/389 oraz z dnia 24 stycznia 2001 r., II UKN 122/00, OSNAP 2002/18/440).

Dla oceny merytorycznej zasadności wniosku istotne znaczenie miały następujące ustalenia opierające się na stanie prawnym obowiązującym w dacie zgonu męża wnioskodawczyni. Bezspornym było, że M. S. w chwili śmierci ((...) r.) – czyli przed zmianą przepisów, tj. przed 23 września 2011 r. był osobą całkowicie niezdolną do pracy. Jednocześnie na dzień (...) r. posiadał okres składkowy i nieskładkowy w rozmiarze ponad 25 lat. Wobec powyższego, złożenie wniosku o rentę rodzinną po zmianie przepisów nie przekreśla zatem uprawnień wnioskodawczyni do tego świadczenia. W dniu (...) r. nie obowiązywał jeszcze przepis art. 58 ust. 4 ustawy emerytalno-rentowej. Wydaje się jednak, iż przy rozpoznaniu niniejszej sprawy, obejmującej analizę spełnienia przez wnioskodawcę przesłanek nabycia renty na w/w datę, zastosowanie znajdzie pogląd wyrażony we wskazanej już uchwale Sądu Najwyższego z 23 marca 2006 r., I (...) 5/05, które to orzeczenie jest aktualne w odniesieniu do oceniania uprawnień do renty osób całkowicie niezdolnych do pracy z datą jej powstania do 22 września 2011 r.

W tym miejscu należy zwrócić uwagę należy także pogląd wyrażony przez Sąd Apelacyjny w Katowicach w motywach wyroku z dnia 6 lutego 2013 r. w sprawie o sygn. akt III (...) oraz Sąd Apelacyjny w Warszawie w motywach wyroku z dnia 23 kwietnia 2014 r. w sprawie (...) stwierdzający, że ubezpieczony niespełniający warunków do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy określonych w art. 57 ust. 1 pkt 2 i pkt 3 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, który został uznany za osobę całkowicie niezdolną do pracy przed dniem wejścia w życie zmiany przewidzianej w art. 1 pkt 1 ustawy z 28 lipca 2011 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, tj. przed 23 września 2011 r., a z wnioskiem o to świadczenie wystąpił po tej dacie, nie musi wykazywać posiadania okresów składkowych w wymiarze określonym w art. 58 ust. 4 tej ostatniej ustawy. Sąd Okręgowy w składzie rozpoznającym odwołanie powyższe poglądy w całości podziela.

Powyższe okoliczności skutkowały oceną, iż skarżąca spełnia przesłanki do uzyskania prawa do renty rodzinnej po zmarłym mężu co do zasady.

Zgodnie zaś z treścią art. 95a ust. 1 ustawy z 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, osobie uprawnionej do renty rodzinnej, o której mowa w art. 67 ust. 1 pkt 3, oraz do emerytury, emerytury rolniczej, emerytury z ubezpieczenia społecznego rolników indywidualnych i członków ich rodzin, emerytury wojskowej, emerytury policyjnej, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego, emerytury pomostowej, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, renty z tytułu niezdolności do pracy, w tym renty szkoleniowej, renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy, renty rolniczej szkoleniowej, renty z ubezpieczenia społecznego rolników indywidualnych i członków ich rodzin, wojskowej renty inwalidzkiej albo policyjnej renty inwalidzkiej wypłaca się, zależnie od jej wyboru:

1) przysługującą rentę rodzinną oraz 25 % emerytury, emerytury rolniczej, emerytury z ubezpieczenia społecznego rolników indywidualnych i członków ich rodzin, emerytury wojskowej, emerytury policyjnej, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego, emerytury pomostowej, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, renty z tytułu niezdolności do pracy, w tym renty szkoleniowej, renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy, renty rolniczej szkoleniowej, renty z ubezpieczenia społecznego rolników indywidualnych i członków ich rodzin, wojskowej renty inwalidzkiej albo policyjnej renty inwalidzkiej, albo

2) przysługującą emeryturę, emeryturę rolniczą, emeryturę z ubezpieczenia społecznego rolników indywidualnych i członków ich rodzin, emeryturę wojskową, emeryturę policyjną, zasiłek przedemerytalny, świadczenie przedemerytalne, emeryturę pomostową, nauczycielskie świadczenie kompensacyjne, rentę z tytułu niezdolności do pracy, w tym rentę szkoleniową, rentę rolniczą z tytułu niezdolności do pracy, rentę rolniczą szkoleniową, rentę z ubezpieczenia społecznego rolników indywidualnych i członków ich rodzin, wojskową rentę inwalidzką albo policyjną rentę inwalidzką, oraz 25 % renty rodzinnej.

Stosownie zaś do art. 13 pkt 1 ustawy z dnia 26 lipca 2024 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2024r., poz. 1243 ze zm.), wskaźnik 25 %, o którym mowa w art. 95a ust. 1 i 6, art. 95b ust. 1, art. 104 ust. 8a oraz art. 105 ust. 2a ustawy zmienianej w art. 1, art. 54 ust. 1b i 1e ustawy zmienianej w art. 2, art. 33a ust. 1 i 6 ustawy zmienianej w art. 3, art. 42 ust. 2 ustawy zmienianej w art. 4, art. 43 ust. 2 ustawy zmienianej w art. 5, art. 25 ust. 5 i 6 ustawy zmienianej w art. 7, art. 8 ust. 4 i 5 ustawy zmienianej w art. 8, art. 5 ust. 4a ustawy zmienianej w art. 9, art. 27 ust. 2 ustawy zmienianej w art. 10 oraz w art. 17 ust. 2 ustawy zmienianej w art. 11 wynosi:

1) 15 % w okresie od dnia 1 lipca 2025 r. do dnia 31 grudnia 2026 r.;

2) 25 % w okresie od dnia 1 stycznia 2027 r.

Z kolei, jak przewiduje art. 95a ust. 2 ustawy emerytalnej osoba uprawniona ma prawo do wypłaty pozostających w zbiegu świadczeń emerytalno-rentowych na powyżej wskazanych zasadach w sytuacji:

1) osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego wynoszącego 60 lat dla kobiet oraz 65 lat dla mężczyzn;

2) pozostawania we wspólności małżeńskiej do dnia śmierci małżonka;

3) nabycia prawa do renty rodzinnej po zmarłym małżonku nie wcześniej niż 5 lat przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego wynoszącego 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn.

Wypłata świadczeń w zbiegu ustaje z dniem poprzedzającym dzień zawarcia przez osobę uprawnioną nowego związku małżeńskiego (art. 95a ust. 3 ustawy emerytalnej).

W art. 95a ust. 4 ustawy emerytalnej zastrzeżono natomiast, że wysokość sumy świadczeń do wypłaty w zbiegu nie może przekroczyć trzykrotności kwoty najniższej emerytury, o której mowa w art. 85 ust. 2.

Wnioskodawczyni pobiera emeryturę, jednocześnie ma prawo do innego świadczenia emerytalno – rentowego tj. renty rodzinnej po zmarłym mężu przyznanej mocą wydanego w sprawie wyroku.

Mając zatem na uwadze powyższe, Sąd uznał odwołania za zasadne co prowadziło do zmiany zaskarżonych decyzji na podstawie art. 477 14 § 2 k.p.c., jak w punkcie 1 i 2 sentencji wyroku.

SSO Paweł Wojas