descriptionTreść orzeczenia

Sygnatura akt VIII U 288/26

Uzasadnienie

Decyzją z dnia 29 grudnia 2025 r. znak (...)-(...) Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) w P. po rozpatrzeniu wniosku z dnia 9 października 2025 r. odmówił C. B. (1) ustalenia kapitału początkowego, ponieważ na załączonych do wniosku kartach wynagrodzeń brak jest jakichkolwiek danych identyfikacyjnych. Pismo przewodnie zawiera tylko imię i nazwisko oraz datę urodzenia, brak jest adresu zamieszkania oraz innych danych identyfikacyjnych. Jednocześnie organ wskazał, że ponowne ustalenie kapitału nastąpi po przedłożeniu przez wnioskodawczynię dodatkowych dokumentów.

(decyzja z dnia 29 grudnia 2025 r. - k. 18 akt kapitałowych ZUS)

Decyzją z dnia 30 grudnia 2025 r. znak (...) Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) w P. po rozpatrzeniu wniosku z dnia 13 listopada 2025 r. odmówił C. B. (1) prawa do emerytury, ponieważ wnioskodawczyni nie udowodniła jakiegokolwiek okresu składkowego, w wyniku czego brak jest podstaw do naliczenia kapitału początkowego oraz nie podlegała ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym.

(decyzja z dnia 30 grudnia 2025 r. - k. 6 akt ZUS)

Odwołania od obu w/w decyzji złożyła C. B. (1), uznając je za krzywdzące. Ubezpieczona wyjaśniła, że ubiegając się o ustalenie kapitału początkowego wystąpiła do archiwum po niezbędne dokumenty, tj. świadectwo pracy i karty wynagrodzeń. Z archiwum otrzymała dokumenty takie, jakie były w ich posiadaniu po likwidacji zakładu pracy, który ją zatrudniał ((...) (...)). Wnioskodawczyni wskazała, że nie jest w posiadaniu jakichkolwiek innych dokumentów dokumentujących jej zatrudnienie, czy wypłacane jej wynagrodzenie. Nie ma i nie miała żadnego wpływu na formę i zakres wypełnianych przez GS (...) dokumentów kadrowych i płacowych. W ocenie skarżącej w tak małym zakładzie - jedynym tego typu na terenie gminy, nazwisko i imię oraz data urodzenia są wystarczające dla zweryfikowania danej osoby. Ona nie ma, natomiast żadnego wpływu ani możliwości, aby te dokumenty poprawić.

(odwołanie od decyzji z dnia 29 grudnia 2025 r.- k. 3-4, odwołanie od decyzji z dnia 30 grudnia 2025 r. - k. 3-4 akt VIII U (...))

W odpowiedzi na oba odwołania organ rentowy wniósł o ich oddalenie, wywodząc, jak w zaskarżonych decyzjach. Ponadto organ wyjaśnił m.in., że ubezpieczona do wniosku o ustalenie kapitału początkowego załączyła umowę agencyjną oraz karty przewodnie, które nie posiadają żadnych danych identyfikacyjnych. Z pisma przewodniego z (...) Sp. z o.o. wynika, że C. B. (1) była zatrudniona w (...) (...) (...), ale brak jest wskazanych dat rozpoczęcia i zakończenia zatrudnienia. Umowa agencyjna i aneks do umowy wskazują, kiedy zatrudnienie powinno być podjęte, ale nie jest jednoznaczne z wykonywaniem w tym okresie pracy. Załączone dokumenty płacowe, tj. karty przewodnie oprócz imienia i nazwiska nie zawierają żadnych identyfikatorów, daty zatrudnienia, brak jest pieczątki spółdzielni, podpisu osoby je wypełniające. Przy ustalaniu kapitału początkowego nie uwzględniono więc okresu jako agent w GS (...) również z uwagi na brak zaświadczenia z informacją, iż podczas tego zatrudnienia była odprowadzona składka na ubezpieczenie społeczne, a praca była wykonywana stale i nieprzerwanie.

(odpowiedzi na odwołania - k. 6-6 verte, k. 7-7 verte akt VIII U (...))

Postanowieniem z dnia 3 lutego 2026 r. obie sprawy zostały połączone do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia.

(postanowienie - k. 10 akt VIII U (...))

Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:

C. B. (2) (poprzednio: U.) urodziła się (...)

(bezsporne)

W dniu 9 października 2025 r. ubezpieczona złożyła w organie rentowym wniosek o ustalenie kapitału początkowego, zaś w dniu 13 listopada 2025 r. wniosek o emeryturę.

(wniosek w sprawie kapitału początkowego - k. 1-2 akt kapitałowych ZUS, wniosek o emeryturę - k. 1-3 verte akt ZUS)

Do wniosku o ustalenie kapitału początkowego ubezpieczona załączyła dokumentację uzyskaną z archiwum (...) Sp. z o.o. dotyczącą zatrudnienia w (...) (...) w A..

(pismo przewodnie wraz z dokumentacją dotyczącą zatrudnienia - k. 14-15 akt ZUS)

Z dołączonego do w/w dokumentacji pisma przewodniego z (...) Sp. z o.o. wynika, iż C. B. (1) (U.) ur. (...) była zatrudniona w (...) (...) (...) w A.. W piśmie nie wskazano adresu zamieszkania ani innych danych identyfikacyjnych osoby zatrudnionej. Jednocześnie podkreślono, iż do pisma załączono poświadczone kserokopie: umowy agencyjnej, aneksu do umowy jako jedynych dokumentów dotyczących okresu zatrudnienia (brak dokumentów z datą zakończenia zatrudnienia) oraz kart wynagrodzeń z lat 1984-1986.

(pismo przewodnie - k. 14 akt ZUS)

Z treści uzyskanej umowy agencyjnej dotyczącej prowadzenia punktu sprzedaży pomocniczej wynika m.in., iż została ona zawarta w dniu 6 kwietnia 1984 r. w A. pomiędzy (...) (...) (...) w A. (dalej: Spółdzielnia) a C. U. (2) (dalej: Agent).

Spółdzielnia powierzyła, a Agent miał podjąć z dniem 9 kwietnia 1984 r. prowadzenie sprzedaży w punkcie pomocniczym, w skrócie zwanym dalej (...) w Ł.. Agent zobowiązał się prowadzić (...) zgodnie z postanowieniami niniejszej umowy oraz instrukcji nr 3/68 Biura Organizacji i (...) w sprawie zasad organizowania i prowadzenia (...), stanowiącego nieodłączną część umowy. Zarząd (...) miał kierować pracą Agenta w zakresie prowadzenia (...) oraz kontrolować przebieg i wyniki tej pracy.

Punkt sprzedaży pomocniczej miał być prowadzony w lokalu handlowym (...) i zostać przez nią wyposażony w niezbędne urządzenia, narzędzia i sprzęt pomocniczy do prowadzenia sprzedaży oraz sprzęt bhp i ppoż.

Agent miał otrzymać w użytkowanie za pokwitowaniem wymienione w spisie inwentarza składniki wyposażenia (...), za które miał być odpowiedzialny majątkowo. Z chwilą rozwiązania umowy Agent miał być zobowiązany do oddania (...) określonego powyżej wyposażenia (...) w takim stanie, w jakim je otrzymał, z uwzględnieniem normalnego zużycia.

Towary przeznaczone do sprzedaży w (...) Agent miał odbierać osobiście na miejscu w (...) w ramach dostaw bezpośrednich z Zakładu (...), jak również ze (...).

Punkt sprzedaży pomocniczej miał być czynny w dniach i godzinach ustalonych przez Zarząd (...) i Urząd Gminy, przy czym łączny czas trwania sprzedaży w ciągu dnia nie mógł być krótszy niż 8 godz.

Agent miał prowadzić (...) w imieniu i na rachunek (...).

Za wszystkie czynności związane z prowadzeniem (...) Agent miał otrzymywać wynagrodzenie prowizyjne w wysokości 3% od miesięcznej sumy wpłat utargów do dnia 10 następnego miesiąca. Tytułem zwrotu kosztów rzeczowych ponoszonych przez Agenta w związku z prowadzeniem (...) Spółdzielnia miała płacić po zakończeniu każdego miesiąca, kwartału: za utrzymanie czystości w lokali i w jego otoczeniu oraz pranie odzieży ochronnej 90,00 zł miesięcznie.

Zgodnie z treścią umowy została ona zawarta na trzymiesięczny okres próbny. Rozwiązanie umowy mogło nastąpić 1. w każdej chwili, za zgodą obu stron, 2. niezwłocznie, na żądanie (...), w przypadku istotnego naruszenia postanowień umowy przez Agenta, 3. po upływie trzymiesięcznego terminu jej wypowiedzenia na piśmie z tym, że rozwiązanie umowy następuje z końcem miesiąca kalendarzowego.

W treści umowy w polu „podpis agenta prowadzącego (...)” widnieje podpis - U. C..

(umowa agencyjna - k. 15 akt ZUS)

Z uzyskanego aneksu do umowy z dnia 6 lipca 1984 r. wynika, iż został on zawarty do umowy agencyjnej dotyczącej prowadzenia punktu sprzedaży pomocniczej zawartej w dniu 6 kwietnia 1984 r. w A. pomiędzy (...) (...) (...) w A. (dalej: Spółdzielnia) a C. U. (1) (dalej: Agent). Strony ustaliły, że umowa jest zawarta na czas nieograniczony. Rozwiązanie umowy mogło nastąpić 1. w każdej chwili, za zgodą obu stron, 2. niezwłocznie, na żądanie (...), w przypadku istotnego naruszenia postanowień umowy przez Agenta, 3. po upływie trzymiesięcznego terminu jej wypowiedzenia na piśmie z tym, że rozwiązanie umowy następuje z końcem miesiąca kalendarzowego. Pozostałe warunki umowy agencyjnej miały, natomiast pozostać bez zmian.

(aneks do umowy - k. 15 akt ZUS)

Na uzyskanych kartach wynagrodzeń dotyczących okresu od kwietnia 1984 r. do marca 1986 r. widnieje informacja, iż dotyczą one C. U. (1). Kwoty wskazane przy każdym miesiącu różnią się od siebie.

(karty wynagrodzeń - k. 15 akt ZUS)

Ubezpieczona sprzedawała w sklepie. Pracowała sama.

(zeznania ubezpieczonej e-protokół rozprawy z dnia 24 marca 2026 r. 00:16:25 - 00:17:05 w zw. z wysłuchaniem informacyjnym 00:01:37-00:07:23 - płyta CD k. 17, zeznania świadka X. G. e-protokół rozprawy z dnia 24 marca 2026 r. 00:09:36-00:13:50 - płyta CD k. 17)

Sklep był czynny w tygodniu w godzinach 8-15. Odwołująca dostawała towar z GS. Dwa razy w tygodniu zawoziła utarg. Co miesiąc miała różne wypłaty, były one zależne od sprzedaży.

(zeznania ubezpieczonej e-protokół rozprawy z dnia 24 marca 2026 r. 00:16:25 - 00:17:05 w zw. z wysłuchaniem informacyjnym 00:01:37-00:07:23 - płyta CD k. 17)

Do rozwiązania umowy doszło z powodu porodu, w kwietniu wnioskodawczyni urodziła córkę.

(zeznania ubezpieczonej e-protokół rozprawy z dnia 24 marca 2026 r. 00:16:25 - 00:17:05 w zw. z wysłuchaniem informacyjnym 00:01:37-00:07:23 - płyta CD k. 17, odpis skrócony aktu urodzenia - k. 10 akt kapitałowych ZUS)

Przy hipotetycznym przyjęciu przez organ rentowy wynagrodzeń wynikających z załączonych kart wynagrodzeń ubezpieczona spełniałaby warunki do objęcia ubezpieczeniem z tytułu umowy agencyjnej. Kwoty wynagrodzenia za okres od kwietnia 1984 r. do marca 1986 r. są wyższe niż połowa minimalnego wynagrodzenia obowiązująca w tym okresie. Zdaniem organu prawdopodobnie od miesiąca kwietnia 1986 r. nie było wypłacone wynagrodzenie. Został tylko wypłacony zasiłek z ZUS w kwietniu i czerwcu 1986 r. (analizując datę urodzenia dziecka 7 kwietnia 1986 r. można przyjąć, że był to zasiłek macierzyński).

(pismo procesowe ZUS z dnia 14 kwietnia 2026 r. wraz z załącznikami - k. 19-21)

Powyższych ustaleń Sąd Okręgowy dokonał na podstawie powołanych dowodów w postaci dokumentów zgromadzonych w aktach sprawy, w tym w aktach ZUS, a także w oparciu o zeznania wnioskodawczyni i świadka, dając im wiarę w całości, albowiem korelowały ze sobą i w/w dokumentami.

Zgromadzone dokumenty nie budzą wątpliwości, co do ich wiarygodności i w ocenie Sądu mogą stanowić podstawę rozstrzygnięcia w przedmiotowej sprawie. Sąd, wbrew twierdzeniom organu rentowego, nie znajduje podstaw do odmowy ustalenia kapitału początkowego i emerytury skarżącej przy uwzględnieniu zatrudnienia na podstawie umowy agencyjnej w (...) (...) (...) w A. na podstawie dokumentacji uzyskanej przez odwołującą z archiwum (...) Sp. z o.o. Przede wszystkim brak jest podstaw do kwestionowania, że sporne dokumenty w ogóle dotyczą odwołującej. Dokumentacja nadesłana przez archiwum pozwala zidentyfikować osobę zatrudnioną - zgadza się zarówno imię, nazwisko, nazwisko panieńskie, jak i data urodzenia skarżącej.

Zaznaczenia przy tym wymaga, iż wskazanie w umowie agencyjnej z dnia 6 kwietnia 1984 r., iż została ona zawarta z (...) powinno zostać potraktowane jako pomyłka pisarska. Należy mieć bowiem na względzie, iż jest do drugie imię wnioskodawczyni, jednocześnie na umowie znajduje się podpis (...). Dodatkowo w aneksie do tej umowy wpisano prawidłowe dane odwołującej.

Z umowy agencyjnej dotyczącej prowadzenia punktu sprzedaży pomocniczej w sposób jednoznaczny wynika, że odwołująca miała rozpocząć wykonywanie spornej umowy w dniu 9 kwietnia 1984 r. Natomiast z kart wynagrodzeń wynika, że wnioskodawczyni zakończyła realizowanie w/w umowy w marcu 1986 r. (ostatnie wynagrodzenie). Na powyższe wskazują również zeznania samej odwołującej, która wyjaśniła, że do rozwiązania umowy doszło w związku z porodem, w kwietniu 1986 r. urodziła córkę. Nadto z informacji uzyskanych od ZUS wynika, że w kwietniu i czerwcu 1986 r. odwołującej został wypłacony zasiłek.

Z kolei sam fakt realizowania spornej umowy wynika ze spójnych zeznań skarżącej i świadka X. G.. Odwołująca sprzedawała w sklepie. Wykonywała swoje obowiązki samodzielnie. Warto przy tym zauważyć, że ubezpieczona zeznała, że uzyskiwała wynagrodzenie, które w każdym miesiącu było w innej wysokości - w zależności od sprzedaży. Powyższe znajduje odzwierciedlenie nie tylko w uzyskanych kartach wynagrodzeń, w których kwoty wpisane przy każdym miesiącu różniły się od siebie, ale również w samej umowie agencyjnej.

Podkreślić w tym miejscu należy, że przy hipotetycznym przyjęciu przez organ rentowy wynagrodzeń wynikających z załączonych kart wynagrodzeń ubezpieczona spełniałaby warunki do objęcia ubezpieczeniem z tytułu umowy agencyjnej.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje

W świetle zebranego w sprawie materiału dowodowego odwołania zasługują na uwzględnienie.

Na wstępie przypomnienia wymaga, iż zgodnie z art. 173 ust 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 1749 z późn. zm., dalej: ustawa emerytalna, ustawa o emeryturach i rentach z FUS) dla ubezpieczonych urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 r., którzy przed dniem wejścia w życie ustawy opłacali składki na ubezpieczenie społeczne lub za których składki opłacali płatnicy składek, ustala się kapitał początkowy.

Stosownie do art. 174 ust. 1 tejże ustawy, kapitał początkowy ustala się na zasadach określonych w art. 53, z uwzględnieniem ust. 2-12. Zgodnie z ust. 2, przy ustalaniu kapitału początkowego przyjmuje się przebyte przed dniem wejścia w życie ustawy:

1) okresy składkowe, o których mowa w art. 6;

2) okresy nieskładkowe, o których mowa w art. 7 pkt 5;

3) okresy nieskładkowe, o których mowa w art. 7 pkt 1-4 i 6-12, w wymiarze nie większym niż określony w art. 5 ust. 2.

Zgodnie z ust. 3 przywołanego artykułu, podstawę wymiaru kapitału początkowego ustala się na zasadach określonych w art. 15, 16, 17 ust. 1 i 3 oraz art. 18, z tym że okres kolejnych 10 lat kalendarzowych ustala się z okresu przed dniem 1 stycznia 1999 r.

Według ust. 3b w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 października 2013 roku (w związku z wejściem w życie ustawy z dnia 21 czerwca 2013 roku o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych) jeżeli okres wskazany do ustalenia podstawy wymiaru kapitału początkowego obejmuje rok kalendarzowy, w którym ubezpieczony pozostawał w ubezpieczeniu społecznym na podstawie przepisów prawa polskiego jedynie przez część miesięcy tego roku, do obliczenia stosunku sumy kwot podstaw wymiaru składek i kwot, o których mowa w art. 15 ust. 3, w okresie tego roku do przeciętnego wynagrodzenia, przyjmuje się sumę kwot przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia ogłoszonego za ten rok kalendarzowy odpowiednią do liczby miesięcy pozostawania w ubezpieczeniu.

Natomiast w myśl ust. 7 analizowanego przepisu do obliczenia kapitału początkowego przyjmuje się kwotę bazową wynoszącą 100 % przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w II kwartale kalendarzowym 1998 roku. Ustęp 8 powyższego przepisu stanowi, że przy obliczaniu kapitału początkowego część kwoty bazowej wynoszącej 24 % tej kwoty mnoży się przez współczynnik proporcjonalny do wieku ubezpieczonego oraz okresu składkowego i nieskładkowego osiągniętego do dnia 31 grudnia 1998 roku.

Zgodnie natomiast z treścią ust. 8 przy obliczaniu kapitału początkowego część kwoty bazowej wynoszącej 24% tej kwoty mnoży się przez współczynnik proporcjonalny do wieku ubezpieczonego oraz okresu składkowego i nieskładkowego osiągniętego do dnia 31 grudnia 1998 roku, według wskazanego w nim wzoru.

Staż ubezpieczonego, o którym mowa w ust. 8, określa się w pełnych latach, z tym że jeżeli ubezpieczony ma więcej niż 6 miesięcy tego stażu ponad pełne lata, staż ten zaokrągla się w górę.

Staż ubezpieczeniowy i wymagany staż, o których mowa w ust. 8, określa się w dniach, jeżeli jest to dla ubezpieczonego korzystniejsze.

Zgodnie z art. 175 ust. 1 ustawy ubezpieczeni oraz płatnicy składek zobowiązani są do przekazywania Zakładowi, w terminie i trybie ustalonym przez organ rentowy, dokumentacji umożliwiającej ustalenie kapitału początkowego nie później niż do dnia 31 grudnia 2006 r. Przepisy art. 115 ust. 1-3, art. 116 ust. 5, art. 117, 121, 122 ust. 1, art. 123, 124 i 125 stosuje się odpowiednio. Płatnicy składek są zobowiązani do skompletowania dokumentacji umożliwiającej ustalenie kapitału początkowego dla ubezpieczonych, za których przekazują do Zakładu imienne raporty miesięczne, a następnie przekazania tej dokumentacji na żądanie organu rentowego i w terminie wyznaczonym przez ten organ (ust. 2 cyt. przepisu). Dla osób, które nie pozostają w ubezpieczeniu, kapitał początkowy ustala się na ich udokumentowany wniosek (ust. 3 cyt. przepisu).

Z kolei w myśl art. 15 ust. 1 powyższej ustawy podstawę wymiaru emerytury i renty stanowi ustalona w sposób określony w ust. 4 i 5 przeciętna podstawa wymiaru składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe lub na ubezpieczenie społeczne na podstawie przepisów prawa polskiego w okresie kolejnych 10 lat kalendarzowych, wybranych przez zainteresowanego z ostatnich 20 lat kalendarzowych poprzedzających bezpośrednio rok, w którym zgłoszono wniosek o emeryturę lub rentę, z uwzględnieniem ust. 6 i art. 176.

Natomiast stosownie do brzmienia ust. 2a tego samego przepisu, jeżeli nie można ustalić podstawy wymiaru składek w okresie pozostawania w stosunku pracy wskazanym do ustalenia podstawy wymiaru emerytury i renty, za podstawę wymiaru składek przyjmuje się kwotę obowiązującego w tym okresie minimalnego wynagrodzenia pracowników, proporcjonalnie do okresu podlegania ubezpieczeniu i wymiaru czasu pracy.

Z kolei na postawie ust. 6 omawianego przepisu na wniosek ubezpieczonego podstawę wymiaru emerytury lub renty może stanowić ustalona w sposób określony w ust. 4 i 5 przeciętna podstawa wymiaru składki na ubezpieczenie społeczne lub ubezpieczenia emerytalne i rentowe w okresie 20 lat kalendarzowych przypadających przed rokiem zgłoszenia wniosku, wybranych z całego okresu podlegania ubezpieczeniu.

Zgodnie z art. 17 ust.1 ustawy emerytalnej jeżeli nie można ustalić podstawy wymiaru renty w myśl art. 15 ust. 1 dla ubezpieczonego, o którym mowa w art. 58 ust. 1 pkt 1-4, do ustalenia podstawy wymiaru przyjmuje się podstawę wymiaru składek za okres faktycznego podlegania ubezpieczeniu, z uwzględnieniem ust. 2 i 3. Przepis art. 15 ust. 3 stosuje się odpowiednio. Nie ustala się podstawy wymiaru renty dla ubezpieczonego, o którym mowa w ust. 1, jeżeli nie pozostawał on w ubezpieczeniu co najmniej przez 1 rok kalendarzowy (ust. 2). Przepis ust. 1 stosuje się odpowiednio, jeżeli nie można ustalić podstawy wymiaru renty w myśl art. 15 ust. 1 dla ubezpieczonego, o którym mowa w art. 58 ust. 1 pkt 5, z powodu pełnienia zastępczej służby wojskowej, odbywania czynnej służby wojskowej albo korzystania z urlopu wychowawczego (ust. 3).

Jak stanowi art. 15 ust. 4 w/w ustawy w celu ustalenia podstawy wymiaru emerytury lub renty:

1. oblicza się sumę kwot podstaw wymiaru składek i kwot, o których mowa w ust. 3, w okresie każdego roku z wybranych przez zainteresowanego lat kalendarzowych,

2. oblicza się stosunek każdej z tych sum kwot do rocznej kwoty przeciętnego wynagrodzenia, ogłoszonej za dany rok kalendarzowy, wyrażając go w procentach, z zaokrągleniem do setnych części procentu,

3. oblicza się średnią arytmetyczną tych procentów, która, z zastrzeżeniem ust. 5, stanowi wskaźnik wysokości podstawy wymiaru emerytury lub renty, oraz

4. mnoży się przez ten wskaźnik kwotę bazową, o której mowa w art. 19, przy czym wskaźnik wysokości podstawy wymiaru nie może być wyższy niż 250%, jednakże przy ponownym przeliczeniu wysokości emerytury należy mieć na względzie, iż zgodnie z art. 111 ust. 2 ustawy uwzględnia się kwotę bazową ostatnio przyjętą do obliczenia świadczenia.

W związku z treścią zacytowanych przepisów można stwierdzić, iż kwota kapitału początkowego zależy od długości udowodnionych okresów składkowych i nieskładkowych przebytych przed 1 stycznia 1999 rokiem, podstawy wymiaru oraz współczynnika proporcjonalnego do wieku ubezpieczonego, który służy do obliczenia tzw. części socjalnej.

Przytoczone zasady postępowania – w świetle uchwały Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2003 roku w sprawie o sygn. III UZP 2/03 (OSNP 2003/14/338) – tak przy ustalaniu prawa do świadczenia, jak i jego przeliczaniu, pozwalają na ogólną uwagę, iż zamiarem ustawodawcy było umożliwienie ubezpieczonym dokonanie wyboru, w ramach prawa, najkorzystniejszego z ich punktu widzenia okresu, z którego podstawa wymiaru składek ubezpieczeniowych, będzie stanowić podstawę wymiaru świadczenia.

Z kolei ogólne zasady nabywania prawa do emerytury dla ubezpieczonych urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 roku, a więc dla osób takich jak wnioskodawczyni, określa przepis art. 24 ustawy emerytalnej, zgodnie z którym ubezpieczonym urodzonym po dniu 31 grudnia 1948 r. przysługuje emerytura po osiągnięciu wieku emerytalnego wynoszącego co najmniej 60 lat dla kobiet i co najmniej 65 lat dla mężczyzn, z zastrzeżeniem art. 46, 47, 50, 50a, 50e i 184.

Stosownie do treści art. 25 ust 1 ustawy emerytalnej, podstawę obliczenia emerytury, o której mowa w art. 24, stanowi kwota składek na ubezpieczenie emerytalne, z uwzględnieniem waloryzacji składek zewidencjonowanych na koncie ubezpieczonego do końca miesiąca poprzedzającego miesiąc, od którego przysługuje wypłata emerytury, zwaloryzowanego kapitału początkowego określonego w art. 173-175 oraz kwot środków zewidencjonowanych na subkoncie, o którym mowa wart 40a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, z zastrzeżeniem ust. 1a i 1b oraz art. 185.

Z kolei zgodnie z art. 26 ust 1 ustawy emerytalnej, emerytura stanowi równowartość kwoty będącej wynikiem podzielenia podstawy obliczenia ustalonej w sposób określony w art. 25 przez średnie dalsze trwanie życia dla osób w wieku równym wiekowi przejścia na emeryturę danego ubezpieczonego, z uwzględnieniem ust. 5 i art. 183. W ust. 2 wskazano, ze wiek ubezpieczonego w dniu przejścia na emeryturę wyraża się w ukończonych latach i miesiącach. Średnie dalsze trwanie życia ustala się wspólnie dla mężczyzn i kobiet oraz wyraża się w miesiącach (ust. 3). Przy czym w ust. 4 i 5 wskazano, że tablice trwania życia ogłasza w formie komunikatu w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej (...)Monitor (...) corocznie w terminie do dnia 31 marca Prezes Głównego Urzędu Statystycznego. Tablice, o których mowa w ust. 4, są podstawą przyznawania emerytur na wnioski zgłoszone od dnia 1 kwietnia do dnia 31 marca następnego roku kalendarzowego.

Z powyższych przepisów wynika jednoznacznie, że zasadą obowiązującą przy ustalaniu wysokości emerytury dla ubezpieczonych urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 r. jest zasada zdefiniowanej składki, zgodnie z którą wysokość świadczenia zależy z jednej strony od sumy składek emerytalnych jakie zostały zgromadzone na indywidualnym koncie ubezpieczonego w ZUS za okres poczynając od 1 stycznia 1999 r., zaś z drugiej od wysokości kapitału początkowego, tj. od kwoty ustalonej oddzielnie dla każdego ubezpieczonego według ustalonego przez ustawodawcę wzoru, odzwierciedlającej w przybliżeniu stan jego konta ubezpieczeniowego za okres do 31 grudnia 1998 r.

Zgodnie z treścią § 21 ust.1 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 11 października 2011 roku sprawie postępowania o świadczenia emerytalno-rentowe (Dz.U. nr 237, poz.1412) środkiem dowodowym stwierdzającym wysokość wynagrodzenia, dochodu, przychodu oraz uposażenia przyjmowanego do ustalenia podstawy wymiaru emerytury lub renty są zaświadczenia pracodawcy lub innego płatnika składek, legitymacja ubezpieczeniowa lub inny dokument, na podstawie którego można ustalić wysokość wynagrodzenia, dochodu, przychodu lub uposażenia.

Wskazana regulacja § 21 ust.1 powołanego rozporządzenia stanowiąca odpowiednik obowiązującego do dnia 23 listopada 2011 roku §20 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 roku w sprawie postępowania o świadczenia emerytalno - rentowe i zasad wypłaty tych świadczeń (Dz.U. nr 10, poz.49) wyznacza kierunek postępowania dowodowego, nie oznacza to jednak aby wysokość uzyskiwanego uposażenia nie mogła być wskazana i w inny sposób, tak przy pomocy pisemnych środków dowodowych pochodzących od pracodawcy, czy też nawet dowodów pośrednich, nie wyłączając zeznań świadków - aczkolwiek wskazujących wprost na wysokość wynagrodzenia danego zainteresowanego (tak stanowi m. in. Sąd Najwyższy w wyroku z 25 lipca 1997 roku, II UKN 186/97, a także wyroki: Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 4 marca 1997 roku, III AUa 105/97, Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z 27 czerwca 1995 roku, III AUa 177/95, czy Sądu Apelacyjnego Białymstoku, III AUa 294/93).

W rozpoznawanej sprawie spór sprowadzał się do ustalenia, czy organ rentowy zasadnie odmówił wnioskodawczyni ustalenia kapitału początkowego oraz prawa do emerytury, wskazując na brak możliwości uwzględnienia okresu zatrudnienia w charakterze agenta w (...) (...) (...) w A..

Przepis 6 ust. 2 pkt 13 ustawy emerytalnej stanowi, że za okresy składkowe uważa się również przypadające przed dniem 15 listopada 1991 r. okresy, za które została opłacona składka na ubezpieczenie społeczne albo za które nie było obowiązku opłacania składek na ubezpieczenie społeczne, w tym pracy na obszarze Państwa Polskiego wykonywanej na rzecz jednostek gospodarki uspołecznionej na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia oraz współpracy przy wykonywaniu takiej umowy:

a) objętej obowiązkiem ubezpieczenia społecznego i okresy kontynuowania tego ubezpieczenia, za które opłacono składkę na to ubezpieczenie lub w których występowało zwolnienie od opłacania składki,

b) wykonywanej przed dniem 1 stycznia 1976 r., jeżeli umowa odpowiadała warunkom ubezpieczenia obowiązującym w tym dniu.

Dokonanie zatem ustaleń, czy ubezpieczona podlegała ubezpieczeniom społecznym, wymagało odwołania się do przepisów obowiązującej w ww. okresie ustawy z 19 grudnia 1975 r. o ubezpieczeniu społecznym osób wykonujących pracę na rzecz jednostek gospodarki uspołecznionej na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia (tekst jedn.: Dz. U. z 1983 r. Nr 31, poz. 146).

Stosownie do treści art. 1 ust. 1 i 3 w/w ustawy o ubezpieczeniu społecznym osób wykonujących pracę na rzecz jednostek gospodarki uspołecznionej na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia, obowiązkowe ubezpieczenie społeczne obejmuje osoby wykonujące stale i odpłatnie pracę na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia, zawartej z jednostkami gospodarki uspołecznionej. Pracę uważa się za wykonywaną stale, jeżeli trwa nieprzerwanie co najmniej sześć miesięcy.

Zgodnie z art. 25 ust. 1 w/w ustawy z 19 grudnia 1975 r. o ubezpieczeniu społecznym osób wykonujących pracę na rzecz jednostek gospodarki uspołecznionej na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia składkę na ubezpieczenia opłacają w odpowiednich częściach jednostka gospodarki uspołecznionej, która zawarła umowę, i ubezpieczony. Zgodnie z ust. 2 składkę na ubezpieczenie w okresie kontynuowania ubezpieczenia w myśl art. 5 ust. 2 opłaca w całości ubezpieczony.

W myśl art. 26 ust. 1 w/w ustawy składkę na ubezpieczenie opłaca się za każdy miesiąc, w którym istniało ubezpieczenie. Składek na ubezpieczenie nie opłaca się w okresie pobierania przez ubezpieczonego zasiłku chorobowego lub macierzyńskiego (ust. 2 cyt. przepisu).

Stosownie zaś do treści art. 27 ust. 1-3 cyt. ustawy, jeżeli po upływie roku kalendarzowego okaże się, że w ciągu tego roku przeciętny miesięczny dochód z wykonywania umowy nie osiągnął połowy najniższego wynagrodzenia w gospodarce uspołecznionej, składki opłacone za ten rok podlegają zwrotowi, a tego roku nie wlicza się do okresu ubezpieczenia wymaganego do uzyskania świadczeń na podstawie ustawy. Kwot składek podlegającą zwrotowi pomniejsza się o kwotę pobranych w ciągu tego roku zasiłków przewidzianych w art. 6 ust. 1 pkt 2 i 3. Przy ustalaniu przeciętnego miesięcznego dochodu określonego w ust. 1 nie bierze się pod uwagę miesięcy, w których nie istniał obowiązek, opłacania składek na ubezpieczenie w myśl art. 26 ust. 2. W razie rozwiązania lub wygaśnięcia umowy, przed upływem roku kalendarzowego przeciętny miesięczny dochód określony w ust. 1 ustala się za okres do rozwiązania lub wygaśnięcia umowy.

W spornym okresie poza w/w ustawą obowiązywało także rozporządzenie wykonawcze Rady Ministrów z dnia 31 grudnia 1975 r. w sprawie wykonywania ustawy o ubezpieczeniu społecznym osób wykonujących pracę na rzecz jednostek gospodarki uspołecznionej na podstawie umowy agencyjnej lub zlecenia (Dz. U. 1975 nr 46 poz. 250).

Od dnia 17 maja 1982 r., tj. do daty wejścia w życie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 21 kwietnia 1982 r. zmieniającego wymienione wyżej rozporządzenie (Dz. U. Nr 13, poz. 102) doszło do zmiany dotychczasowej treści § 3 rozporządzenia z dnia 31 grudnia 1975 r., a nadto dodano § 3a. W myśl § 3a rozporządzenia (obowiązującego od 17 maja 1982 r.), jeżeli czas pracy określony w umowie odpowiadał co najmniej pełnemu wymiarowi czasu pracy obowiązującego pracowników jednostki gospodarki uspołecznionej podstawa wymiaru składek na ubezpieczenie, ustalona stosownie do § 2 i § 3 ust. 1, nie mogła być niższa od kwoty najniższego wynagrodzenia w gospodarce uspołecznionej.

Dokonując oceny charakteru pracy ubezpieczonej należy podnieść, że przedstawiła ona za sporny okres:

a. umowę agencyjną, z której m.in. wynika, że umowa miała być realizowana od 9 kwietnia 1984 r.,

b. aneks do umowy,

c. karty wynagrodzeń, z których wynikają konkretne kwoty zarobków odwołującej, jak również fakt, że ostatnie wynagrodzenie pobrała w marcu 1986 r.

Wbrew twierdzeniom organu rentowego, brak było podstaw do kwestionowania w/w dokumentacji, o czym Sąd wypowiedział się szerzej w ocenie materiału dowodowego. Natomiast wykonywanie umowy zostało potwierdzone zeznaniami strony i świadka. Tym samym stwierdzenia wymaga, iż w spornym okresie od 9 kwietnia 1984 r. do 31 marca 1986 r. umowa była realizowana przez skarżącą. Podkreślić przy tym należy, że przy hipotetycznym przyjęciu przez organ rentowy wynagrodzeń wynikających z załączonych kart wynagrodzeń ubezpieczona spełniałaby warunki do objęcia ubezpieczeniem z tytułu umowy agencyjnej.

W konsekwencji stwierdzenia wymaga, iż C. B. (1) przysługuje prawo do ustalenia kapitału początkowego i emerytury przy uwzględnieniu zatrudnienia na podstawie umowy agencyjnej w okresie od dnia 9 kwietnia 1984 r. do dnia 31 marca 1986 r. Kwestię ustalenia wysokości kapitału początkowego i emerytury Sąd pozostawił organowi rentowemu celem wydania nowej decyzji, od której będzie przysługiwała nowa droga odwoławcza, ponieważ przedmiotem spornych decyzji było wyłącznie prawo do ustalenia kapitału początkowego i emerytury, a nie ich wysokość.

Mając na uwadze powyższe Sąd Okręgowy w Łodzi na podstawie art. 477 14 § 2 k.p.c. zmienił zaskarżone decyzje i orzekł, jak w sentencji wyroku.