descriptionTreść orzeczenia

Sygn. akt VI C 1019/25/S

UZASADNIENIE POSTANOWIENIA

z dnia 25 listopada 2025 roku

Pozwem z dnia 18 listopada 2025 roku (...) J. wniósł o zasądzenie od pozwanej kwoty 645 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie tytułem zapłaty wartości przetrzymanego dzieła, zastrzegając, że pozwana może zwolnić się z obowiązku zapłaty poprzez wydanie stronie powodowej książek pt. „Duchowość ciała: bioenergetyka w terapii ciała i duszy”, „Hormony”, „Funkcja orgazmu”, „Człowiek w poszukiwaniu sensu”. Ponadto (...) J. wniósł o zasądzenie od pozwanej kwoty 517,20 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie tytułem opłaty za opóźnienie zwrotu wypożyczonej książki. Podstawą roszczenia była umowa użyczenia książki zawarta przez pozwaną z powódką.

Postanowieniem z dnia 25 listopada 2025 roku Sąd stwierdził swoją niewłaściwość miejscową i sprawę przekazał do rozpoznania Sądowi Rejonowemu (...).

Sąd zważył, co następuje

Zasadą w postępowaniu cywilnym jest wytaczanie powództwa przed sąd pierwszej instancji, w którego okręgu pozwany ma miejsce zamieszkania (art. 27 § 1 k.p.c.). Jednak w wypadkach wskazanych w ustawie powód może wytoczyć pozew zgodnie z właściwością ogólną lub przed sąd wskazany w przepisach art. 32 i n. k.p.c. Wybór przy tym należy do powoda (art. 43 § 1 k.p.c.).

Powód uzasadniając właściwość sądu, powołał się na art. 34 § 1 k.p.c., zgodnie z którym powództwo o zawarcie umowy, ustalenie jej treści, o zmianę umowy oraz o ustalenie istnienia umowy, o jej wykonanie, rozwiązanie lub unieważnienie, a także o odszkodowanie z powodu niewykonania lub nienależytego wykonania umowy można wytoczyć przed sąd miejsca jej wykonania.

Zakresem normowania art. 34 § 1 k.p.c. objęte są wszystkie sprawy dotyczące zawartej umowy obligacyjnej oraz jej skutków. Tym samym, w niniejszej sprawie możliwe jest zastosowanie właściwości przemiennej wynikającej z art. 34 § 1 k.p.c. To jednak w żadnym razie nie sprawia, że w niniejszej sprawie istnieje właściwość Sądu Rejonowego dla Krakowa-Śródmieścia w Krakowie, albowiem Sąd ten nie jest sądem miejsca wykonania umowy w rozumieniu art. 34 k.p.c.

Zauważyć należy, że na gruncie art. 34 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym przed nowelizacją wynikającą z art. 1 pkt 9 ustawy z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. poz. 1469), która weszła w życie 7 listopada 2019 roku w istocie przyjmowano, że miejsce wykonania umowy określa się według założeń prawa materialnego (art. 454 k.c.). Dla określenia właściwości sądu mogło być decydujące miejsce wykonania całego zobowiązania lub jego części. Dlatego też w ramach jednego stosunku umownego mogła zachodzić właściwość kilku sądów (tak np. postanowienie SA w Katowicach z 17 czerwca 1992 r., I ACz 268/92). Innymi słowy, dla określenia właściwości „miejsca wykonania umowy” relewantne znaczenie miało konkretne zobowiązanie umowne, którego dotyczy postępowanie. Tym samym, jeśli jedna ze stron umowy, bez względu na to jaką rolę w umowie pełniła, wywodziła z owej umowy żądanie zapłaty sumy pieniężnej, mogła wytoczyć powództwo przed sąd swego miejsca zamieszkania bądź siedziby, względnie sąd siedziby banku prowadzącego rachunek bankowy (tak uchwała SN z 14 lutego 2002 r., III CZP 81/01).

W niniejszej sprawie strona powodowa nie domaga się wykonania umowy użyczenia, lecz po upływie terminowego trwania umowy użyczenia domaga się naprawienia szkody wynikającej z utraty rzeczy użyczonej (świadczenie pieniężne), upoważniając przy tym dłużnika do zwolnienia się z obowiązku świadczenia pieniężnego przez świadczenie niepieniężne, a niezależnie od tego domaga się świadczenia pieniężnego w postaci zastrzeżonej załącznikiem do umowy stron opłaty za opóźnienie zwrotu.

To jednak, czego zdaje się nie dostrzegać powód, to fakt, że w dniu 7 listopada 2019 roku doszło do istotnej zmiany art. 34 k.p.c. w ten sposób, że w § 2 tego przepisu wprowadzono definicję miejsca wykonania umowy. Przepis ten stanowi obecnie, że za miejsce wykonania umowy uważa się miejsce spełnienia świadczenia charakterystycznego dla umów danego rodzaju. W świetle powyższych rozważań przyjęcie właściwości Sądu Rejonowego dla Krakowa-Śródmieścia w Krakowie byłoby możliwe na gruncie poprzednio obowiązującego stanu prawnego. Obecnie jednak nie jest to możliwe, a orzecznictwo sądów powszechnych oraz Sądu Najwyższego (m.in. II CO 16/91, I ACz 268/92) utraciło aktualność w obowiązującym stanie prawnym.

Mając to na uwadze wskazać należy, że Sąd rozpoznający sprawę w niniejszym składzie nie podziela poglądu wyrażonego przez Sąd Okręgowy w Krakowie m.in. w postanowieniu z 7 marca 2025 roku w sprawie II Cz 1758/24 (które zapadło na gruncie analogicznego stanu faktycznego) z następujących względów.

Jak wskazuje się w doktrynie (tak np. T. Wiśniewski [w:] Idem, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom I. Artykuły 1–366, Warszawa 2021, Lex, nb. 1 komentarza do art. 34; E. Stefańska [w:] M. Manowska (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom I. Art. 1-477(16), Warszawa 2021, nb. 10 komentarza do art. 34), zasadniczą treścią normatywną dokonanej zmiany jest odejście od art. 454 k.c. jako podstawy określenia miejsca wykonania umowy dla potrzeb właściwości przemiennej. Przepis ten – jak się bowiem okazało w praktyce orzeczniczej – bywał nadużywany przez wierzycieli, zwłaszcza zaś wierzycieli masowych, prowadząc w istocie do wyłączenia zasady ogólnej wyrażonej w art. 27 k.p.c. i prowadząc do sytuacji, w której wszystkie roszczenia umowne dochodzone mogły być przed sądem właściwym dla powoda.

Według nowej regulacji art. 34 § 2 k.p.c., znaczenie dla ustalenia właściwości ma miejsce spełnienia świadczenia charakterystycznego dla umów danego rodzaju. Chodzi zatem nie – jak miało to miejsce przed 7 listopada 2019 roku – o miejsce spełnienia konkretnego świadczenia, którego dotyczy dochodzone roszczenie (w niniejszej sprawie – świadczenia z tytułu opłaty za opóźnienie zwrotu), lecz miejsce spełnienia tego świadczenia, które stanowi o istocie danej umowy, ergo – jest dla niej charakterystyczne.

W doktrynie przedstawiono stanowisko, zgodnie z którym świadczenie pieniężne nigdy nie będzie świadczeniem charakterystycznym dla umowy, gdyż wszystkie umowy obligacyjne (a przynajmniej te odpłatne) przewidują spełnienie świadczenia pieniężnego, a charakterystyczne dla poszczególnych typów umów są właśnie świadczenia niepieniężne, będące ekwiwalentem świadczenia pieniężnego.

Wątpliwości Sądu nie budził fakt, że roszczenie powoda zostało oparte na umowie użyczenia zawartej przez strony. Powód co prawda nie domaga się wykonania tej umowy (tj. zwrotu wypożyczonych książek), lecz zapłaty opłaty za opóźnienie zwrotu oraz odszkodowania za utracone książki. Co do zasady zatem, powód mógł wytoczyć powództwo z tytułu wykonania umowy przed sąd miejsca jej wykonania.

Świadczeniem charakterystycznym jest świadczenie pozwalające na odróżnienie danej umowy od innych stosunków zobowiązaniowych oraz dzięki któremu realizowana jest jej podstawowa funkcja. W związku z tym świadczeniem charakterystycznym w tym rozumieniu w zasadzie nie jest świadczenie pieniężne, będące świadczeniem powszechnym, towarzyszącym niemal wszystkim umowom obligacyjnym, nieprzydającym żadnemu stosunkowi umownemu wymaganej specyfiki. Świadczenie charakterystyczne jest głównym celem umowy, wynikającym z jej funkcji gospodarczej, odróżniającym daną umowę od innych typów umów (por. J. Gudowski [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom I. Postępowanie rozpoznawcze. Artykuły 1-124, wyd. VI, red. T. Ereciński, Warszawa 2023, art. 34, LEX).

W powołaniu na art. 710 k.c. wskazać należy, że przez umowę użyczenia użyczający zobowiązuje się zezwolić biorącemu, przez czas oznaczony lub nieoznaczony, na bezpłatne używanie oddanej mu w tym celu rzeczy. Tym samym świadczeniem charakterystycznym dla tego rodzaju umowy jest oddanie rzeczy w używanie, a następnie jej zwrot przez biorącego w użyczenie.

Zgodnie z załączonymi dowodami, umowa użyczenia książki została zawarta w Wypożyczalni Biblioteki J., która mieści się przy ul. (...) w K.. To właśnie w tym miejscu doszło do spełnienia świadczenia charakterystycznego po stronie użyczającego, tj. wydania książek pozwanej, a zarazem tam pozwana była zobowiązana spełnić swoje świadczenie charakterystyczne, tj. zwrócić wypożyczone egzemplarze w wyznaczonym terminie. Miejsce to stanowi zatem punkt, w którym zbiegają się obydwa elementy świadczenia charakterystycznego dla umowy użyczenia – zarówno wydanie rzeczy, jak i jej zwrot.

Podkreślić należy, że w przypadku umowy użyczenia świadczenie charakterystyczne ma charakter dwuetapowy. W pierwszej kolejności użyczający oddaje rzecz biorącemu do używania, co stanowi realizację podstawowej funkcji tej umowy – umożliwienie nieodpłatnego korzystania z rzeczy. Następnie, po upływie czasu użyczenia, biorący jest zobowiązany zwrócić rzecz w stanie niepogorszonym. Obie te czynności – wydanie i zwrot – stanowią niepieniężne świadczenia charakterystyczne dla tego typu umowy, które odróżniają ją od innych stosunków zobowiązaniowych. Miejscem wykonania obu tych świadczeń charakterystycznych w niniejszej sprawie była Wypożyczalnia Biblioteki J. przy ul. (...) w K..

Należy również zauważyć, że dla ustalenia miejsca wykonania umowy w rozumieniu art. 34 § 2 k.p.c. nie ma znaczenia, czego konkretnie domaga się powód w pozwie. Ustawodawca wyraźnie odszedł od koncepcji wiążącej miejsce wykonania umowy z miejscem spełnienia konkretnego, dochodzonego świadczenia. Obecna regulacja koncentruje się na świadczeniu charakterystycznym dla danego typu umowy jako całości, niezależnie od tego, jakie roszczenie jest przedmiotem postępowania. Okoliczność, że powód dochodzi świadczenia pieniężnego (opłaty za opóźnienie oraz odszkodowania), nie wpływa na określenie miejsca wykonania umowy użyczenia, które pozostaje niezmiennie związane z miejscem spełnienia świadczeń niepieniężnych charakterystycznych dla tej umowy.

Tym samym, w ocenie Sądu, miejscem wykonania umowy użyczenia w rozumieniu art. 34 k.p.c. była nie główna siedziba powoda, jak wskazuje w uzasadnieniu pozwu, a Wypożyczalnia Biblioteki J. mieszcząca się w obszarze właściwości Sądu Rejonowego (...). Nie ma podstaw do przyjęcia, że powód może – powołując się na przepis art. 34 § 1 k.p.c. – wytoczyć powództwo przed sąd właściwy ze względu na swoją siedzibę. Przepis ten odwołuje się bowiem wyraźnie do sądu miejsca wykonania umowy, nie zaś do sądu właściwego dla siedziby jednej ze stron umowy.

Sąd rozpoznający sprawę w niniejszym składzie zauważa, za powołanym powyżej postanowieniem Sądu Okręgowego w Krakowie (II Cz 1758/24), że „(...) Biblioteka J., która wydała ruchomość i w miejscu której zawarta została umowa użyczenia, nie jest osobną od (...) osobą prawną i nie stanowi formalnoprawnie oddziału powodowej osoby prawnej. Według twierdzeń powoda także, ruchomość użyczana nie stanowiła własności Biblioteki i to nie Biblioteka jako jednostka wewnętrzna (...) zawarła umowę, z której nienależytym wykonaniem związane są dochodzone pozwem świadczenia, lecz właśnie (...) J., którego siedziba znajduje się w obszarze właściwości miejscowej Sądu Rejonowego dla Krakowa-Śródmieścia w Krakowie”.

Stanowisko powoda, jakkolwiek logicznie spójne na gruncie prawa cywilnego materialnego, nie może zostać zaakceptowane na płaszczyźnie procesowej. Powód zdaje się bowiem utożsamiać pojęcie „miejsca wykonania umowy” z pojęciem „strony umowy” lub „siedziby strony umowy”. Tymczasem są to kategorie całkowicie odrębne. Art. 34 § 2 k.p.c. posługuje się pojęciem „miejsca”, które w języku prawnym i prawniczym oznacza określony punkt w przestrzeni geograficznej – konkretny adres, lokalizację, budynek. Nie oznacza natomiast podmiotu prawa, osoby prawnej ani jej struktury organizacyjnej.

W tym kontekście należy podkreślić, że „miejsce wykonania umowy” w rozumieniu art. 34 § 2 k.p.c. to nic innego jak konkretny punkt na mapie – określona lokalizacja geograficzna, w której dochodzi do spełnienia świadczenia charakterystycznego. Chodzi zatem o fizyczną przestrzeń, w której świadczenie jest faktycznie wykonywane, a nie o abstrakcyjną konstrukcję prawną związaną z osobowością prawną strony umowy. W niniejszej sprawie tym konkretnym punktem geograficznym jest budynek przy ul. (...) w K., gdzie mieści się Wypożyczalnia Biblioteki J.. To właśnie pod tym adresem pozwana otrzymała książki i tam była zobowiązana je zwrócić.

Argumentacja powoda podzielona w cytowanym orzeczeniu Sądu Okręgowego w Krakowie opiera się na założeniu, że skoro Biblioteka J. nie posiada odrębnej osobowości prawnej i stanowi jedynie jednostkę organizacyjną (...) J., to miejscem wykonania umowy powinna być siedziba tego (...), tj. ul. (...) w K.. Rozumowanie to jest jednak obarczone błędem logicznym, ponieważ miesza płaszczyznę podmiotową (kto jest stroną umowy) z płaszczyzną przestrzenną (gdzie umowa jest wykonywana). Okoliczność, że (...) J. jest stroną umowy, nie przesądza automatycznie o tym, gdzie ta umowa jest wykonywana. (...) J., jako rozbudowana instytucja akademicka, prowadzi działalność w wielu lokalizacjach na terenie K. i poza nim. Każda z tych lokalizacji może być potencjalnie miejscem wykonania umowy, w zależności od charakteru konkretnego stosunku zobowiązaniowego.

Co więcej, nawet gdyby przyjąć hipotetycznie, że Biblioteka J. posiada odrębną osobowość prawną i jej siedziba statutowa mieści się w obszarze właściwości Sądu Rejonowego dla Krakowa-Śródmieścia w Krakowie, podczas gdy Wypożyczalnia – jako miejsce faktycznego wydawania i zwrotu książek – znajduje się poza tą właściwością, to okoliczność ta wciąż nie uzasadniałaby wyboru tutejszego Sądu jako sądu właściwego przemiennie. Art. 34 § 2 k.p.c. odwołuje się bowiem do miejsca spełnienia świadczenia charakterystycznego, nie zaś do siedziby podmiotu będącego stroną umowy. Siedziba osoby prawnej, choćby nawet była wpisana do odpowiedniego rejestru, stanowi jedynie adres do doręczeń i miejsce prowadzenia spraw organizacyjnych – nie determinuje natomiast miejsca, w którym faktycznie dochodzi do wykonania konkretnych umów. W konsekwencji, nawet w tak skonstruowanym stanie hipotetycznym, miejscem wykonania umowy użyczenia pozostawałby budynek Wypożyczalni, gdzie książki są wydawane i gdzie powinny być zwracane. Powyższe przekonuje, że ani struktura organizacyjna, ani adres siedziby powoda nie mają w niniejszej sprawie znaczenia dla ustalenia właściwości miejscowej sądu.

Przyjmując natomiast tok rozumowania powoda, należałoby dojść do wniosku, że miejscem wykonania każdej umowy zawieranej przez (...) J. – niezależnie od tego, gdzie faktycznie dochodzi do spełnienia świadczenia – byłaby zawsze jego siedziba główna przy ul. (...) w K.. Konsekwencją takiego stanowiska byłoby to, że umowa o roboty budowlane dotycząca remontu obiektu (...) położonego np. w P. miałaby za miejsce wykonania siedzibę główną (...), choć prace budowlane byłyby wykonywane w zupełnie innej części K.. Podobnie, umowa najmu lokalu użytkowego w budynku C. M. przy ul. (...) miałaby być wykonywana przy ul. (...), pomimo że najemca nigdy by tam nie zawitał. Takie rozumienie art. 34 k.p.c. byłoby oczywiście sprzeczne z ratio legis tego przepisu i prowadziłoby do rezultatów nieakceptowalnych z punktu widzenia ekonomii procesowej oraz ochrony interesów stron postępowania.

Nie sposób również pominąć, że stanowisko powoda stoi w sprzeczności z celem nowelizacji art. 34 k.p.c. z 2019 roku. Jak wskazano wyżej, ustawodawca wprowadził § 2 tego przepisu właśnie po to, aby zapobiec praktyce wytaczania powództw przed sądy właściwe dla siedziby powoda. Gdyby przyjąć stanowisko powoda, nowelizacja ta byłaby w istocie pozbawiona znaczenia w odniesieniu do podmiotów posiadających rozbudowaną strukturę organizacyjną. Podmioty takie mogłyby nadal skutecznie powoływać się na swoją siedzibę główną jako miejsce wykonania umowy, całkowicie ignorując faktyczną lokalizację spełnienia świadczenia. Byłoby to obejście przepisu art. 34 § 2 k.p.c., którego nie można zaakceptować.

Również argument dotyczący własności użyczanych książek nie może prowadzić do odmiennych wniosków. Okoliczność, że książki stanowią własność (...) J., a nie Biblioteki J. jako takiej, nie ma żadnego znaczenia dla ustalenia miejsca wykonania umowy użyczenia. Prawo własności jest bowiem instytucją prawa rzeczowego, określającą stosunek prawny między właścicielem a rzeczą, nie zaś instytucją prawa procesowego, która miałaby wpływać na właściwość miejscową sądu. To, kto jest właścicielem rzeczy, nie determinuje miejsca, w którym ta rzecz jest wydawana lub zwracana.

Niezależnie od powyższego podkreślić należy, że okoliczności powoływane w cytowanym orzeczeniu przez Sąd Okręgowy w Krakowie nie mają znaczenia dla niniejszej sprawy. O „miejscu wykonania umowy” nie decyduje bowiem struktura i forma organizacyjna strony umowy, która jest objęta przedmiotem sporu. Nie ma również znaczenia to, jaki podmiot jest właścicielem użyczanych egzemplarzy książki ani nawet to, jakie strony zawarły umowę. Wszystkie te okoliczności dotyczą płaszczyzny podmiotowej stosunku prawnego, podczas gdy art. 34 § 2 k.p.c. jednoznacznie odnosi się do płaszczyzny przestrzennej – miejsca, w którym świadczenie charakterystyczne jest spełniane.

Istotne dla rozstrzygnięcia kwestii sądu właściwego w oparciu o wybór powoda dokonany na podstawie art. 34 § 1 k.p.c. jest wyłącznie miejsce, gdzie faktycznie miało dojść do wykonania umowy. Miejscem tym jest konkretny punkt w przestrzeni geograficznej K., określony adresem ul. (...), gdzie mieści się Wypożyczalnia Biblioteki J.. To w tym miejscu – a nie przy ul. (...), gdzie znajduje się siedziba Rektoratu – pozwana otrzymała książki i tam była zobowiązana je zwrócić. Wydanie książek nastąpiło (a ich zwrot miał nastąpić) w miejscu położonym poza właściwością tutejszego Sądu. Zatem żadne ze świadczeń charakterystycznych dla spornej umowy nie miało być wykonane we właściwości Sądu Rejonowego dla Krakowa-Śródmieścia w Krakowie. Wobec tego, wybór dokonany przez powoda okazał się błędny.

W myśl art. 200 § 1 4 k.p.c. sąd, który stwierdzi swą niewłaściwość, przekaże sprawę sądowi właściwemu. Ponieważ Sąd Rejonowy dla Krakowa-Śródmieścia w Krakowie nie jest sądem właściwym zgodnie z wyborem dokonanym przez powoda, sprawę należało przekazać Sądowi Rejonowemu (...).

Wobec powyższego orzeczono jak w sentencji postanowienia.

Sekretariat proszę:

1. odnotować uzasadnienie,

2. odpis postanowienia wraz z uzasadnieniem doręczyć pełnomocnikowi powoda przez e-pismo,

3. kal. 3 tygodnie + d/d.

K., 13 lutego 2026 roku

SSR Maciej Świder