descriptionTreść orzeczenia

Sygn. akt VI A Ca 1520/12

Wyrok w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej

Dnia 13 czerwca 2013 r.

Sąd Apelacyjny w Warszawie VI Wydział Cywilny w składzie:

Przewodniczący - Sędzia SA– Marek Podogrodzki

Sędzia SA– Ryszard Sarnowicz

Sędzia SA – Agata Zając (spr.)

Protokolant: sekr. sądowy Katarzyna Kędzierska

z dnia 14 sierpnia 2012 r.

Sygn. akt XVII AmC 5624/11

Uzasadnienie

Pozwem z dnia 24 października 2011 r. D. N. wniósł o uznanie za niedozwolone i zakazanie stosowania w obrocie z konsumentami postanowienia stosowanego przez pozwaną (...) S.A. w Ł. wzorca „Warunki uczestnictwa w imprezach turystycznych” o treści: „Cena ustalona w umowie może być podwyższona, jeżeli konieczność podwyższenia ceny wynika z następujących okoliczności: wzrostu kosztów transportu, wzrostu opłat urzędowych, podatków lub opłat należnych za takie usługi, jak opłaty lotniskowe, załadunkowe lub przeładunkowe w portach morskich i lotniczych lub wzrostu kursów walut. Wzrost ceny będzie skuteczny w stosunku do uczestnika wyłącznie po udokumentowaniu przez Biuro wpływu na jej podwyższenie jednej z wyżej wymienionych przyczyn i doręczeniu Uczestnikowi pisemnego zawiadomienia o wzroście ceny co najmniej 21 dni przed datą rozpoczęcia imprezy”. W uzasadnieniu powód wskazał, iż postanowienie to narusza art. 385 (3) pkt 20 k.c. z uwagi na możliwość podwyższenia ceny ustalonej w umowie, nie dając konsumentowi prawa odstąpienia od umowy.

Pozwana (...) S.A. w Ł. wniosła o oddalenie powództwa podnosząc, iż kwestionowany zapis jest zgodny z art. 17 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o usługach turystycznych (t.j. Dz. U. z 2004 r., Nr 223, poz. 2268 ze zm.), a sam ustawodawca w ustawie tej nie zamieścił zapisu o możliwości odstąpienia od umowy w przypadku opisanym w art. 17 ustawy.

Wyrokiem z dnia 14 sierpnia 2012 r. Sąd Okręgowy w Warszawie - Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów oddalił powództwo i zasądził od powoda na rzecz pozwanej kwotę 360 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.

Powyższy wyrok zapadł w oparciu o następujące ustalenia faktyczne Sądu I instancji:

Pozwana (...) S.A. z siedzibą w Ł. prowadzi działalność gospodarczą w zakresie usług turystycznych, w ramach której posługuje się wzorcem umowy o nazwie „Ogólne warunki uczestnictwa” zawierającym postanowienie o treści: „Cena ustalona w umowie może być podwyższona, jeżeli konieczność podwyższenia ceny wynika z następujących okoliczności: wzrostu kosztów transportu, wzrostu opłat urzędowych, podatków lub opłat należnych za takie usługi, jak opłaty lotniskowe, załadunkowe lub przeładunkowe w portach morskich i lotniczych lub wzrostu kursów walut. Wzrost ceny będzie skuteczny w stosunku do uczestnika wyłącznie po udokumentowaniu przez Biuro wpływu na jej podwyższenie jednej z wyżej wymienionych przyczyn i doręczeniu Uczestnikowi pisemnego zawiadomienia o wzroście ceny co najmniej 21 dni przed datą rozpoczęcia imprezy”.

W oparciu o tak ustalony stan faktyczny Sąd Okręgowy uznał, że kwestionowane przez powoda postanowienie wzorca umowy nie narusza dobrze pojętych interesów konsumenta ani nie sprzeciwia się dobrym obyczajom, swoją treścią w pełni czyniąc zadość wymaganiom ustawy z dnia 13 czerwca 1990 r. o podróżach turystycznych. Sąd Okręgowy podniósł, iż zgodnie z art. 17 ust. 1 wskazanej ustawy cena ustalona w umowie nie może być podwyższona, chyba że umowa wyraźnie przewiduje możliwość podwyższenia ceny, a organizator turystyki udokumentuje wpływ na podwyższenie ceny jednej z następujących okoliczności: 1) wzrostu kosztów transportu; 2) wzrostu opłat urzędowych, podatków lub opłat należnych za takie usługi, jak lotniskowe, załadunkowe lub przeładunkowe w portach morskich i lotniczych; 3) wzrostu kursów walut -

i stosownie do brzmienia ust. 2 ww. przepisu w okresie 20 dni przed datą wyjazdu cena ustalona w umowie nie może być podwyższona. Sąd Okręgowy wskazał, iż przedmiotowa ustawa zawiera w swej treści wzorcowe wyważenie wzajemnych interesów przedsiębiorcy i konsumenta zawierających umowę o świadczenie usług turystycznych. W sytuacji, gdy przedsiębiorca w „narzucanym” wzorcu umowy odstępuje od dyspozytywnego uregulowania ustawowego na niekorzyść konsumentów, ich interesy doznają uszczerbku i zgodnie z art. 19 powołanego aktu prawnego postanowienia umów zawieranych przez organizatorów turystyki z klientami mniej korzystne dla klientów niż postanowienia niniejszej ustawy są nieważne, a w miejsce postanowień umowy mniej korzystnych dla klienta obowiązują przepisy ustawy. Sąd I instancji podniósł, iż przepisy ustawy o podróżach turystycznych stanowią lex specialis w stosunku do przepisów kodeksu cywilnego, w tym przepisu art. 385 (3) k.c. Rozstrzygnięcie o kosztach procesu Sąd Okręgowy oparł o przepis art. 98 k.p.c., a więc zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik procesu.

Powyższy wyrok zaskarżył apelacją w całości powód, zarzucając:

1) naruszenie art. 17 ust. 1 i 2 w zw. z art. 14 ust. 5 i art. 11 ustawy o usługach turystycznych w zw. z art. 385 (1) § 1 k.c. w zw. z art. 385 (3) pkt 20 k.c. poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że w razie zmiany ceny ustalonej w umowie przedsiębiorca nie ma obowiązku zapewnienia konsumentowi prawa odstąpienia od umowy;

2) naruszenie art. 4 ust. 4 lit a w zw. z art. 5 dyrektywy Rady z dnia 13 czerwca 1990 r. w sprawie zorganizowanych podróży, wakacji i wycieczek i ich nieprawidłową implementację, jako że zgodnie z powołaną dyrektywą umowa powinna wskazywać nie tylko zakres okoliczności skutkujących możliwością podwyższenia ceny, ale też precyzyjne określenie sposobu jej kalkulacji, co w regulaminie stosowanym przez powoda nie miało miejsca, a nadto – zgodnie z treścią dyrektywy w razie zmiany ceny konsument ma prawo do odstąpienia od umowy, co również w niniejszej sprawie nie miało miejsca.

W oparciu o tak sformułowane zarzuty powód wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez uznanie za niedozwolony i zakazanie stosowania w obrocie z konsumentami postanowienia wzorca umownego zawartego w „Warunkach uczestnictwa w imprezach turystycznych” o treści: „Cena ustalona w umowie może być podwyższona, jeżeli konieczność podwyższenia ceny wynika z następujących okoliczności: wzrostu kosztów transportu, wzrostu opłat urzędowych, podatków lub opłat należnych za takie usługi, jak opłaty lotniskowe, załadunkowe lub przeładunkowe w portach morskich i lotniczych lub wzrostu kursów walut. Wzrost ceny będzie skuteczny w stosunku do Uczestnika wyłącznie po udokumentowaniu przez Biuro wpływu na jej podwyższenie jednej z wyżej wymienionych przyczyn i doręczeniu Uczestnikowi pisemnego zawiadomienia o wzroście ceny co najmniej 21 dni przed datą rozpoczęcia imprezy”. Nadto powód wniósł o zasądzenie na jego rzecz od pozwanej kosztów postępowania za obie instancje.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje

Apelacja powoda jako bezzasadna podlega oddaleniu.

Sąd Okręgowy poczynił prawidłowe ustalenia faktyczne, które Sąd Apelacyjny przyjmuje za własne.

Za bezzasadny Sąd Apelacyjny uznał podniesiony w apelacji zarzut naruszenia przez Sąd Okręgowy art. 17 ust. 1 i 2 w zw. z art. 14 ust. 5 i art. 11 ustawy o usługach turystycznych w zw. z art. 385 (1) § 1 k.c. w zw. z art. 385 (3) pkt 20 k.c.

W pierwszej kolejności wskazać należy, iż Sąd Apelacyjny podziela stanowisko Sądu Okręgowego, iż w niniejszej sprawie zostały spełnione przesłanki, warunkujące dokonanie przez Sąd kontroli abstrakcyjnej wzorca umownego stosowanego przez przedsiębiorcę w obrocie z konsumentami. Zgodnie z art. 385 (1) § 1 k.c. postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nie uzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Z powyższego przepisu wynika, iż za niedozwolone postanowienia umowne nie mogą zostać uznane postanowienia określające główne świadczenia stron, w tym m.in. cenę, chyba że nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. W przedmiotowej sprawie zaskarżona klauzula dotyczy jednego z głównych świadczeń jakim jest cena, niemniej jednak kwestionowane postanowienie nie określa ceny w sposób jednoznaczny, gdyż wskazuje okoliczności uzasadniające zmianę wysokości ceny, zatem może podlegać kontroli abstrakcyjnej wzorca umownego stosowanego przez przedsiębiorcę w obrocie z konsumentami, którego postanowienia mogłyby kształtować treść stosunku prawnego w przypadku zawarcia umowy.

Wskazać należy, iż okoliczność, iż kwestie dotyczące stosunków prawnych między konsumentami a organizatorami turystyki i pośrednikami turystyki zostały uregulowane w ustawie z dnia 29 sierpnia 1997 r. o usługach turystycznych – a nie jak błędnie wskazał Sąd I instancji w ustawie z dnia 13 czerwca 1990 r. o podróżach turystycznych - nie oznacza, iż przepisy k.c., dotyczące kontroli abstrakcyjnej wzorca umownego stosowanego przez przedsiębiorcę w obrocie z konsumentami, zostały wyłączone. Przepis art. 11 ww. ustawy jednoznacznie bowiem stanowi, iż w zakresie nieuregulowanym ustawą do umów z klientami zawieranych przez organizatorów turystyki i pośredników turystycznych stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego oraz inne przepisy dotyczące ochrony konsumenta.

Zaskarżone postanowienie stanowi de facto powtórzenie treści art. 17 ustawy o usługach turystycznych. Zgodnie z art. 17 ust. 1 tej ustawy cena ustalona w umowie nie może być podwyższona, chyba że umowa wyraźnie przewiduje możliwość podwyższenia ceny, a organizator turystyki udokumentuje wpływ na podwyższenie ceny jednej z następujących okoliczności: 1) wzrostu kosztów transportu; 2) wzrostu opłat urzędowych, podatków lub opłat należnych za takie usługi, jak lotniskowe, załadunkowe lub przeładunkowe w portach morskich i lotniczych; 3) wzrostu kursów walut. Stosownie do brzmienia ust. 2 ww. przepisu w okresie 20 dni przed datą wyjazdu cena ustalona w umowie nie może być podwyższona.

Sąd Apelacyjny nie podzielił twierdzeń apelującego, iż zaskarżone postanowienie kształtuje po stronie pozwanej możliwość zmiany ceny ustalonej w umowie bez przyznania konsumentowi prawa odstąpienia od umowy. Wbrew twierdzeniom apelującego, okoliczność, iż w stosowanym przez pozwaną wzorcu umownym nie przewidziano możliwości odstąpienia przez konsumenta od umowy w przypadku podwyższenia przez organizatora turystyki ceny w przypadkach, o których mowa w art. 17 ustawy o usługach turystycznych, nie oznacza, iż prawo to nie przysługuje konsumentowi. Zauważyć należy, iż zgodnie z art. 14 ust. 5 ustawy o usługach turystycznych organizator, który przed rozpoczęciem imprezy turystycznej jest zmuszony, z przyczyn od niego niezależnych, zmienić istotne warunki umowy z klientem, z zastrzeżeniem art. 17, powinien niezwłocznie o tym powiadomić klienta. W takiej sytuacji klient powinien niezwłocznie poinformować organizatora, czy: 1) przyjmuje proponowaną zamianę umowy albo 2) odstępuje od umowy za natychmiastowym zwrotem wszystkich wniesionych świadczeń i bez obowiązku zapłaty kary umownej. Stosownie do brzmienia art. 14 ust. 6 ww. ustawy jeżeli klient, zgodnie z ust. 5, odstępuje od umowy lub jeżeli organizator odwołuje imprezę turystyczną z przyczyn niezależnych od klienta, klient ma prawo, według swojego wyboru: 1) uczestniczyć w imprezie zastępczej o tym samym lub wyższym standardzie, chyba że zgodzi się na imprezę o niższym standardzie za zwrotem różnicy w cenie; 2) żądać natychmiastowego zwrotu wszystkich wniesionych świadczeń. Niewątpliwe art. 17 ustawy o usługach turystycznych, do którego odwołanie zawarte jest w art. 14 ust. 5 ustawy, jest przepisem szczególnym, modyfikującym ogólne zasady zmiany istotnych warunków umowy zawartej w klientem wskazane w art. 14 ust. 5 ustawy. Podwyższenie ceny zgodnie z art. 17 ww. ustawy, należy kwalifikować jako zmianę istotnych warunków umowy.

Dokonując wykładni powyższych przepisów trzeba mieć na względzie fakt, iż stanowią one odstępstwo od ogólnej zasady pacta sunt servanta i jako takie muszą być interpretowane z uwzględnieniem celu, jaki ustawodawca zamierzał zrealizować wprowadzając sporne przepisy.

Oczywistym jest, że z uwagi na często odległy termin między datą zawarcia umowy o świadczenie usług turystycznych a datą wykonania umowy, mogą nastąpić istotne okoliczności uzasadniające zmianę istotnych jej postanowień. Ustawodawca, wychodząc naprzeciw potrzebom organizatorów imprez turystycznych, wprowadził jako zasadę uprawnienie do wprowadzenia przez organizatora takich zmian, o ile wynikają one z przyczyn od organizatora niezależnych. Ogólną zasadą wynikającą z treści art. 14 ust. 5 omawianej ustawy jest obowiązek organizatora zawiadomienia klienta o wprowadzonych zmianach i obowiązek klienta niezwłocznego poinformowania organizatora o tym, czy akceptuje proponowaną zmianę, czy też od umowy odstępuje. Wyrazem ochrony konsumenta, jako słabszej strony umowy, przed przerzuceniem na niego kosztów związanych z odstąpieniem od umowy z przyczyn niezależnych od konsumenta, jest wyraźne wskazanie przez ustawodawcę, iż klient ma prawo odstąpić od umowy za natychmiastowym zwrotem wszystkich wniesionych świadczeń i bez obowiązku zapłaty kary umownej; jednoznacznym potwierdzeniem tego uprawnienia jest treść art. 14 ust. 6 pkt 2 ustawy, który zapewnia klientowi odstępującemu od umowy z przyczyn określonych w ust. 5 prawo żądania natychmiastowego zwrotu wszystkich wniesionych świadczeń.

Ustawodawca w art. 17 ustawy o usługach turystycznych odmiennie uregulował sposób wprowadzenia przez przedsiębiorcę zmiany umowy w zakresie najistotniejszego z punktu widzenia obu stron umowy jej elementu, jakim jest cena imprezy. Niewątpliwie konsument zawierając umowę o świadczenie usług turystycznych ma prawo do uzyskania pełnej i wiążącej informacji dotyczącej rzeczywistej ceny imprezy, aby móc racjonalnie ocenić swoje możliwości finansowe i zapewnić środki niezbędne na pokrycie wszelkich kosztów wyjazdu. Nieoczekiwana zmiana ceny imprezy już po zawarciu umowy stawia konsumenta, który często podjął szereg działań zmierzających do zapewnienia sobie możliwości udziału w niej, np. poprzez zarezerwowanie urlopu, odłożenie środków pieniężnych, zawarcie dodatkowych umów ubezpieczenia, przed koniecznością podjęcia trudnej decyzji – czy podoła ekonomicznie dodatkowemu obciążeniu nie rezygnując z wyjazdu właśnie z uwagi na podjęte wysiłki, czy też, mimo wszystko, od umowy odstąpi.

Treść art. 17 ustawy o usługach turystycznych ogranicza zatem uprawnienie organizatora do zmiany treści umowy, wynikające z art. 14 ust. 5 ustawy, wyłączając przede wszystkim w ust. 2 możliwość podwyższenia ceny ustalonej w umowie w okresie 20 dni przed datą wyjazdu oraz zaostrzając w ust. 1 obowiązki przedsiębiorcy, który podwyższa cenę imprezy, wymogiem zastrzeżenia w umowie możliwości podwyższenia ceny oraz udokumentowania wpływu na podwyższenie ceny jednej z enumeratywnie określonych okoliczności.

Art. 17 ustawy o usługach turystycznych w ocenie Sądu Apelacyjnego tylko w tym zakresie modyfikuje ogólne zasady określone przepisami art. 14 ust 5 i 6 ustawy. Prawidłowa wykładnia powyższych przepisów prowadzi zatem do wniosku, że w odróżnieniu od innych zmian umowy – zmiana ceny imprezy jest możliwa tylko nie później niż 20 dni przed datą wyjazdu, o ile umowa taką możliwość przewiduje i o ile podwyższenie ceny wynika ze wzrostu kosztów transportu, wzrostu opłat urzędowych, podatków lub opłat należnych za takie usługi, jak lotniskowe, załadunkowe lub przeładunkowe w portach morskich i lotniczych; o ile w wypadku zmiany umowy dotyczącej innych elementów niż cena wystarczające jest poinformowanie klienta o tej zmianie, o tyle w wypadku zmiany ceny przedsiębiorca wraz z poinformowaniem o zmianie umowy obowiązany jest udokumentować zasadność tej zmiany; ponadto w wypadku każdej zmiany istotnych warunków umowy, w tym także zmiany ceny imprezy, klient ma prawo od umowy odstąpić za natychmiastowym zwrotem wszystkich wniesionych świadczeń i bez obowiązku zapłaty kary umownej.

W ocenie Sądu Apelacyjnego kwestionowane postanowienie wzorca stosowanego przez pozwanego nie wyłącza uregulowania zawartego w art. 14 ustawy o usługach turystycznych. Gdyby zaś przyjąć, tak jak twierdzi skarżący, iż sam fakt nie wprowadzenia we wzorcu umownym postanowienia określającego prawo konsumenta do odstąpienia w takim przypadku od umowy, pozbawia go tego prawa – którego twierdzenia Sąd Apelacyjny nie podziela - to miałby wówczas zastosowanie art. 19 ust. 1 ustawy o usługach turystycznych, zgodnie z którym postanowienia umów zawieranych przez organizatorów turystyki z klientami mniej korzystne dla klientów niż postanowienia niniejszej ustawy są nieważne, przy czym stosownie do brzmienia ust. 2 wskazanego przepisu w miejsce postanowień umowy mniej korzystnych dla klienta obowiązują przepisy ustawy.

Nieważność postanowień wzorca umowy wyklucza zaś możliwość uznania ich za abuzywne, na co zwrócił Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 13 stycznia 2011 r. stwierdzając, że postanowienie wzorca umowy, sprzeczne z bezwzględnie obowiązującym przepisem ustawy, nie może być uznane za niedozwolone postanowienie umowne (art. 385 (1) § 1 k.c.). ( Vide uchwała SN z dnia 13.01.2011 r. sygn. akt III CZP 119/10).

Za chybiony należało również uznać zarzut naruszenia art. 4 ust. 4 lit. a w zw. z art. 5 dyrektywy Rady z dnia 13 czerwca 1990 r. w sprawie zorganizowanych podróży, wakacji i wycieczek. Art. 17 ustawy o usługach turystycznych jest odpowiednikiem art. 4 ust. 4 ww. dyrektywy 90/314. Sąd Apelacyjny nie podzielił twierdzeń apelującego, iż przedmiotowa dyrektywa została błędnie implementowana. Wskazać należy, iż dyrektywa wiąże wyłącznie co do rezultatu, państwo członkowie Unii Europejskiej ma swobodę wyboru formy i środków implementacji danej dyrektywy. Transpozycja dyrektywy nie wiąże się zatem z koniecznością dosłownego przeniesienia jej treści do krajowego porządku prawnego. Wbrew twierdzeniom apelującego, możliwość odstąpienia od umowy w przypadku podwyższenia ceny przez organizatora turystyki jest zagwarantowana w art. 14 ust. 5 pkt 2 w zw. z art. 17 ustawy o usługach turystycznych. Stosowany zaś przez pozwaną wzorzec umowny określa przesłanki podwyższenia ceny, wskazując precyzyjnie okoliczności warunkujące zmianę umowy w tym zakresie.

Mając na uwadze powyższe, Sąd Apelacyjny na podstawie art. 385 oddalił apelację.

Orzeczenie o kosztach procesu za II instancję, Sąd Apelacyjny oparł o art. 98 k.p.c., art. 99 k.p.c. i § 18 ust. 2 pkt 2 w zw. z § 13 ust. 1 pkt 2 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu (t.j. Dz. U. 2013 poz. 461).