descriptionTreść orzeczenia

Sygn. akt III Ca 1039/13

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 22 maja 2013 roku Sąd Rejonowy w Kutnie, VI Zamiejscowy Wydział Cywilny z siedzibą w Ł., oddalił powództwo A. O. przeciwko I. O. i A. B. o stwierdzenie nieważności umowy darowizny, przejmując jednocześnie nieuiszczone koszty sądowe na rachunek Skarbu Państwa.

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia wskazano, że A. O. wniosła o stwierdzenie nieważności umowy darowizny nieruchomości rolnej oznaczonej numerem 134, o pow. 3,023 ha, położonej w obrębie geodezyjnym R., gmina G., powiat (...) zawartej w formie aktu notarialnego w dniu 8 listopada 2011 roku, przed notariuszem A. P., pomiędzy I. O. a A. B.. Wskazywała, że I. O. przeniosła na rzecz A. B. prawo własności nieruchomości rolnej z naruszeniem przepisów Ustawy z dnia 11 kwietnia 2003 roku o kształtowaniu ustroju rolnego (Dz.U.2012.803, dalej powoływana jako "ustawa"). Swój interes prawny wywodziła z faktu, że jest córką pozwanej I. O. a siostrą A. B., i w przypadku unieważnienia umowy może liczyć na inne rozporządzanie przez matkę jej własnością w taki sposób, aby przysporzyć również korzyści powódce i jej rodzeństwu. W dalszym toku postępowania powódka jako na podstawę do uwzględnienia powództwa powołała się również na fakt, że darczyńca działał w stanie wyłączającym świadome i swobodne wyrażenie woli w rozumieniu art. 82 kc.

Pozwana A. B. wnosiła o oddalenie powództwa, z uwagi na nienaruszenie powołaną umową przepisów Ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego. Natomiast pozwana I. O. oświadczyła, iż „uznaje argumenty pozwu i wyraża zgodę na unieważnienie umowy”. Wskazała, iż przedmiotową czynnością prawną „pozbawiła dzieci ojcowizny”, zaś brak uprawnień córki do prowadzenia gospodarstwa jest „najlepszym powodem do unieważnienia umowy”.

Sąd Rejonowy ustalił, że w dniu 8 listopada 2011 roku, umową darowizny oświadczoną przed notariuszem A. P. I. O. przekazała córce A. B. niezabudowaną działkę rolną oznaczoną numerem geodezyjnym (...), o powierzchni 3,0230 ha, położoną w obrębie ewidencyjnym R., gmina G., powiat (...), województwo (...). A. B. darowiznę tę przyjęła. Wartość darowizny strony ustaliły na 40.000 złotych

Nieruchomość o której mowa stanowi niezabudowaną działkę rolną tj. grunt orny. W dacie zawarcia umowy darowizny nieruchomość ta była przedmiotem dzierżawy, na podstawie umowy na okres 9 lat. Sporządzając przedmiotową umowę notariusz nie odebrał od A. B. oświadczenia co do posiadanych przez pozwaną kwalifikacji rolniczych. Ustalono przy tym, że pozwana A. B. nie posiada uprawnień rolniczych. Nie prowadzi i nigdy nie prowadziła gospodarstwa rolnego.

Na podstawie opinii biegłego psychiatry ustalono, że u pozwanej A. O. nie występowały objawy choroby psychicznej ani cechy upośledzenia umysłowego. Pozwana leczenie psychiatryczne podjęła w dniu 9 stycznia 2012 roku. czyli po zawarciu umowy darowizny. U pozwanej rozpoznano organiczne zaburzenia nastroju. W dniu zawarcia umowy tj. w dniu 8 listopada 2011 roku pozwana I. O. nie znajdowała się w stanie wyłączającym świadome i swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli.

W świetle powyższych ustaleń faktycznych Sąd Rejonowy uznał popierane przez powódkę roszczenie za nieuzasadnione w zakresie obu podstaw faktycznych.

Wskazał, że zgodnie z treścią art. 9 ust. 1 powołanej wyżej Ustawy czynność prawna dokonana niezgodnie z przepisami ustawy lub bez zawiadomienia uprawnionego do prawa pierwokupu lub bez zawiadomienia Agencji, w przypadku określonym w art. 4 ust. 1, jest nieważna. Umowa darowizny z dnia 8 listopada 2011 roku nie była jednak niezgodna z przepisami ustawy ani nie było wymagane zawiadomienie uprawnionego dzierżawcy o prawie pierwokupu, oraz Agencji Nieruchomości Rolnych.

Zgodnie z treścią art. 3 przywołanej ustawy w brzmieniu obowiązującym w dacie umowy darowizny w przypadku sprzedaży nieruchomości rolnej przez osobę fizyczną lub osobę prawną inną niż Agencja, prawo pierwokupu przysługuje z mocy ustawy jej dzierżawcy. Tymczasem umowa z dnia 8 listopada 2011 roku nie była umową sprzedaży lecz umową darowizny. Stąd przepis art. 3 nie ma w tym przypadku zastosowania. Dodatkowo zgodnie z art. 3 ust. 5 ppkt. 2 ustawy przepisów ust. 1-4 nie stosuje się, jeżeli nabywcą nieruchomości rolnej jest osoba bliska zbywcy w rozumieniu przepisów o gospodarce nieruchomościami, a więc także w obecnym przypadku.

Zgodnie z treścią art. 4 ust. 1 ustawy, jeżeli przeniesienie własności nieruchomości rolnej o powierzchni nie mniejszej niż 5 ha następuje w wyniku zawarcia umowy innej niż umowa sprzedaży, Agencja działająca na rzecz Skarbu Państwa może złożyć oświadczenie o nabyciu tej nieruchomości za zapłatą równowartości pieniężnej. Z przepisu art. 4 ust. 4 ppkt. 2 b Ustawy wynika jednak, że uprawnienie, o którym mowa w ust. 1, nie przysługuje: jeżeli przeniesienie własności nieruchomości rolnej następuje na rzecz osoby bliskiej zbywcy w rozumieniu przepisów o gospodarce nieruchomościami. Tymczasem sporna nieruchomość ma powierzchnię 3,023 ha i została darowana córce. W tym też kontekście stwierdzono, że nie może być podstawą roszczeń powódki art. 7 ust. 6 Ustawy. Skoro umowa darowizny z dnia 11 listopada 2011 roku została zawarta pomiędzy wstępnym i zstępnym a powierzchnia gospodarstwa rolnego, którego własność wynosiła mniej niż 5 ha, to nie było wymagane przedkładanie dowodów o jakich mowa w art. 7 ust. 6 ustawy.

Z uwagi na wynik przeprowadzonego w sprawie dowodu z opinii biegłego stwierdzono także brak podstaw do stwierdzenia nieważności czynności prawnej, na podstawie art. 82 kc.

Powyższe orzeczenie zaskarżyła powódka

Apelująca zarzuciła Sądowi Rejonowemu naruszenie przepisów 9 ust. 1 i 2 w zw. z art. 7 ust. 6 i 5 Ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego, a to poprzez nieuzasadnione przyjęcie, że obowiązek złożenia oświadczenia o niespełnieniu warunków określonych w art. 5 i 6 Ustawy dotyczy tylko sytuacji, w której dochodzi do przeniesienia własności nieruchomości powyżej 5 ha, i nie zachodzą okoliczności wskazane w przepisie art. 4 ust. 4. W ocenie skarżącej rygor nieważności wynikający z przepisu art. 9 Ustawy dotyczy wszystkich czynności prawnych dokonanych z naruszeniem przepisów ustawy.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje

apelacja nie jest zasadna.

Skarżąca nie kwestionuje ustaleń faktycznych poczynionych przez Sąd Rejonowy, przez co są one dla Sądu Okręgowego wiążące. Jednocześnie Sąd odwoławczy przyjmuje je za własne.

Zawarty w apelacji wywód jest chybiony. W sprawie nie budzi wątpliwości, że nabywczyni nieruchomości nie przedłożyła przy zawieraniu umowy dowodów, o których mowa w art. 7 ust. 1, 4, 5 i 9 Ustawy oraz przepisach wydanych na podstawie art. 7 ust. 8 pkt 5, ani też nie przedłożyła oświadczenia o spełnianiu warunków określonych w art. 5 i 6 Ustawy. Skarżącemu umyka jednak, jaka jest funkcja tych przepisów. Sam przepis artykułu 7. reguluje sposoby, przy pomocy których winny być dokumentowane opisane w ustawie cechy nabywcy nieruchomości. Cechy te opisane są w artykułach poprzedzających art. 7 i są nimi m.in. posiadanie statusu rolnika indywidualnego w rozumieniu przepisu art. 6 Ustawy. Rzecz jednak w tym, ze wszystkie te warunki, których dokumentowanie jest unormowane w art. 7 mają znaczenie wówczas, gdy potencjalny nabywca gospodarstwa jest zainteresowany jego nabyciem z pominięciem prawa pierwokupu przysługującego Agencji Nieruchomości Rolnych Skarbu Państwa. Prawo pierwokupu, o którym mowa, wynika z przepisu art. 4 ust. 1 Ustawy. Dalsza jednostka redakcyjna, tj. art. 4 ust. 4 stanowi, że uprawnienie, o którym mowa w ust. 1, nie przysługuje Agencji w drobiazgowo wyliczonych w tym przepisie wypadkach, m.in. jeżeli w wyniku przeniesienia własności nieruchomości rolnej następuje powiększenie gospodarstwa rodzinnego. Definicja gospodarstwa rodzinnego wynika z przepisu art. 5 Ustawy, wymagającego m.in. by było to gospodarstwo rolne prowadzone przez rolnika indywidualnego. Kto jest rolnikiem indywidualnym wynika z kolei z unormowań zawartych w art. 6 Ustawy, przy czym sposób wykazywania tego statusu uregulowano w przepisie art. 7.

Choć jest oczywiste, że zgodnie z normą zawartą w art. 9 Ustawy czynność prawna dokonana niezgodnie z przepisami ustawy lub bez zawiadomienia uprawnionego do prawa pierwokupu lub bez zawiadomienia Agencji, w przypadku określonym w art. 4 ust. 1, jest nieważna, to jednak należy stwierdzić, że skoro nabywczyni nie powoływała się, i nie miała potrzeby powoływać się na status rolnika indywidualnego, to niewskazanie tego statusu przy pomocy sposób opisanych w przepisie art. 7 Ustawy nie rzutuje na ważność kwestionowanej umowy darowizny. Skoro bowiem w przypadku omawianej umowy nie aktualizowało się prawo pierwokupu ani dzierżawcy, ani Agencji Nieruchomości Rolnych, to nie ma znaczenia, czy zaszły przesłanki uchylające skuteczność tego prawa, wynikające z przepisu art. 4 ust. 4 i uszczegółowione w dalszych przepisach Ustawy. Jak zaś trafnie wywiódł Sąd Rejonowy, prawo pierwokupu Agencji nie wchodzi w grę, z uwagi na powierzchnię nieruchomości, oraz zbycie jej na rzecz zstępnej tj. osoby bliskiej w rozumieniu przepisu art. 4 ust. 13 Ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (2010.102.651 ze zm.). Wynika to z unormowań zawartych w art. 4. ust. 1 oraz art. 4 ust 4 pkt 2b Ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego w brzmieniu obowiązującym w dacie kwestionowanej czynności prawnej.

Jedynie na marginesie można zauważyć, że w sytuacji, gdy współuczestnictwo pozwanych miało charakter jednolity, uznanie powództwa przez tylko jedną z pozwanych nie dawało podstaw do uwzględnienia powództwa. Wynika to z unormowania art. 73 § 2 kpc.

W tym stanie rzeczy apelacja podlegała oddaleniu, a to na podstawie art. 385 kpc.