descriptionTreść orzeczenia

Sygn. akt III AUa 222/12

Wyrok w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej

Dnia 19 kwietnia 2012 r.

Sąd Apelacyjny we Wrocławiu Wydział III

Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w składzie:

SSA Irena Różańska-Dorosz

SSA Maria Pietkun (spr.)

SSA Danuta Rychlik-Dobrowolska

Monika Horabik

Uzasadnienie

Decyzją z 27 września 2011 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w L. odmówił E. G. prawa do emerytury z powodu nieudowodnienia przez nią 15 lat pracy w warunkach szczególnych. Wskutek zaskarżenia decyzji sprawę rozpoznał Sąd Okręgowy w Legnicy, który wyrokiem z 20 grudnia 2011 r. oddalił odwołanie wnioskodawczyni.

Rozstrzygnięcie Sąd I instancji oparł na ustaleniach i rozważaniach prawnych, które Sąd Apelacyjny przyjmuje jako własne.

Apelację wywiodła wnioskodawczyni, zarzucając wyrokowi Sądu I instancji naruszenie:

-

art. 32 Ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach u rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, § 1 Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze oraz § 1 Zarządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 12 lipca 1983 r. w sprawie prac wykonywanych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w zakładach pracy resortu zdrowia i opieki społecznej przez błędne przyjęcie, że ubezpieczona nie wykazała, by wykonywała pracę w warunkach szczególnych;

-

art. 233 kpc przez dowolną, lecz nie swobodną ocenę dowodów, polegającą na ustaleniu, że nie wykonywała pracy w warunkach szczególnych.

E. G. wniosła o zmianę wyroku poprzez przyznanie jej prawa do emerytury od 19 września 2011 r., ewentualnie – o uchylenie go i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu zarzutów apelująca wskazała, że przy bezspornym stanie faktycznym spór sprowadzał się właściwe do oceny charakteru zatrudnienia wnioskodawczyni na stanowisku technika dentystycznego w spornym okresie, tj. od 1 kwietnia 1980 r. do 31 grudnia 1998 r. w Zespole (...) w G.. E. G. stanęła na stanowisku, że ww. praca była zatrudnieniem w warunkach szczególnych z uwagi na specyfikę pracy technika dentystycznego, które to stanowisko zostało wymienione w przepisach branżowych, tj. przywołanym w świadectwie pracy w warunkach szczególnych zarządzeniu Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 12 lipca 1983 r. w sprawie prac wykonywanych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w zakładach pracy resortu zdrowia i opieki społecznej. Zawód technika dentystycznego łączy w sobie wiele gałęzi przemysłu i nie daje się zamknąć w ścisłe ramy, dlatego Sąd I instancji błędnie uznał, że skoro wnioskodawczyni nie pracowała w przemyśle chemicznym, to jej pracy na ww. stanowisku nie można uznać za wykonywaną w warunkach szczególnych. Tymczasem żaden z pracowników zakładów chemicznych nie mógł wykonywać pracy technika dentystycznego, gdyż zajmują się one zupełnie inną działalnością. Sąd Okręgowy ustalając w sposób prawidłowy rodzaj czynności wykonywanych przez wnioskodawczynię, niesłusznie jednak odmówił jej uznania tego zatrudnienia jako pracy w warunkach szczególnych, tylko z tego powodu, że oprócz produkcji żywic wykonywała ona szereg czynności niewymienionych w cytowanym zrządzeniu resortowym. Tymczasem czynności technika dentystycznego oceniać należy w kontekście bezpośredniej szkodliwości dla zdrowia, a wymieniane są one w poszczególnych działach rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze oraz w zarządzeniu resortowym, np. w dziale III poz. 40 pkt 1 (odlewanie metali), poz. 43 (obsługa urządzeń odlewniczych), poz. 78 (szlifowanie lub ostrzenie wyrobów i narzędzi metalowych oraz polerowanie mechaniczne), w dziale IV poz. 17 (Produkcja i przetwórstwo żywic i tworzyw sztucznych oraz produkcja surowców, półproduktów i środków pomocniczych stosowanych do ich produkcji i przetwórstwa, produkcja wosków i woskoli). Każda z wykonywanych przez technika dentystycznego prac odznaczała się wysoką szkodliwością dla zdrowia z uwagi na kontakt z substancjami chemicznymi silnie oddziałującymi na organizm, a także obsługę urządzeń wykorzystywanych w przemyśle hutniczym. Wnioskodawczyni podniosła, że dla oceny pracy w warunkach szczególnych istotne znaczenie ma rodzaj wykonywanych czynności, a nie sama nazwa stanowiska pracy. Nie jest bez znaczenia także fakt, że technicy dentystyczni pracowali w obniżonym wymiarze czasu pracy i przysługiwały im uprawnienia dodatkowe, jak choćby mleko.

Wnioskodawczyni podniosła także naruszenie zasady równości wobec prawa, skoro jej ścisła współpracowniczka zatrudniona na równorzędnym stanowisku – B. M. – otrzymała prawo do emerytury w warunkach szczególnych z tytułu zatrudnienia na stanowisku technika dentystycznego.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje

Apelacja wnioskodawczyni nie zasługuje na uwzględnienie. Sąd Okręgowy poczynił wymagane ustalenia, zastosował prawidłowe przepisy, dokonując ich trafnej interpretacji, dokonując oceny zebranego materiału dowodowego, nie przekroczył zasady ich swobodnej oceny w rozumieniu w art. 233 § 1 kpc.

Nie było sporu między stronami co do faktu, że wnioskodawczyni ukończyła 55 rok życia oraz, że na dzień 1 stycznia 1999 r. legitymuje się ponad dwudziestoletnim stażem pracy. Zarówno organ rentowy jak i Sąd I instancji nie uznali za pracę wykonywaną w warunkach szczególnych zatrudnienia wnioskodawczyni na stanowisku technika dentystycznego w spornym okresie, tj. od 1 kwietnia 1980 r. do 31 grudnia 1998 r. w Zespole (...) w G.. Sąd I instancji stwierdził, że ubezpieczona nie udowodniła 15 lat zatrudnienia w szczególnych warunkach, wobec tego nie przysługuje jej prawo do wcześniejszej emerytury z tego tytułu.

Przepis art. 184 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r., nr 153, poz. 1227 jednolity tekst) pozwala kobietom urodzonym po dniu 31 grudnia 1948 r. nabyć, po osiągnięciu wieku przewidzianego, m. in., w art. 32, prawo do emerytury, jeżeli w dniu wejścia w życie ustawy (1 stycznia 1999 r.) osiągnęły:

1) okres zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wymaganym w przepisach dotychczasowych do nabycia prawa do emerytury w wieku niższym niż 60 lat oraz

2) okres składkowy i nieskładkowy, o którym mowa w art. 27, tj. 20 lat.

Emerytura przysługuje pod warunkiem nieprzystąpienia do otwartego funduszu emerytalnego albo złożenia wniosku o przekazanie środków zgromadzonych na rachunku w otwartym funduszu emerytalnym, za pośrednictwem Zakładu, na dochody budżetu państwa oraz rozwiązania stosunku pracy - w przypadku ubezpieczonego będącego pracownikiem (ust. 2 omawianego art. 184 ustawy).

Wiek emerytalny pracowników wykonujących pracę w warunkach szczególnych określa wydane na podstawie art. 32 ust. 4 ustawy emerytalnej Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. z 1983 r., nr 8, poz. 4 ze zm.). Przepis § 4 ust. 1 rozporządzenia stanowi, że pracownik, który wykonywał prace w szczególnych warunkach, wymienione w wykazie A, nabywa prawo do emerytury, jeżeli spełnia łącznie następujące warunki:

1) osiągnął wiek emerytalny wynoszący 55 lat dla kobiet,

2) ma wymagany okres zatrudnienia, w tym co najmniej 15 lat pracy w szczególnych warunkach.

Z wyżej przedstawionej regulacji prawnej wynika, że warunkiem nabycia prawa do emerytury według art. 184 jest spełnienie przesłanki stażu ubezpieczeniowego przed dniem 1 stycznia 1999 r., tj. dniem wejścia w życie ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Ubezpieczeni, którzy w chwili wejścia w życie ustawy emerytalno-rentowej posiadali wymagany okres ubezpieczenia (także w warunkach szczególnych), mogą nabyć prawo do emerytury po osiągnięciu wieku emerytalnego wynoszącego dla kobiet 55 lat (art. 32 ustawy). Wiek emerytalny mogą jednak osiągnąć po 1 stycznia 1999 r.

Art. 100 ustawy emerytalno-rentowej stanowi, że prawo do świadczeń określonych w ustawie powstaje z dniem spełnienia wszystkich warunków wymaganych do nabycia tego prawa.

Rozporządzenie Rady Ministrów z 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze stanowiło akt wykonawczy do ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. z 1982 r., nr 40, poz. 267). Utrzymane w większości w mocy przez ustawę o emeryturach i rentach z FUS (art. 32 ust. 4 tej ustawy) przepisy rozporządzenia określają rodzaje prac wykonywanych w szczególnych warunkach i szczególnym charakterze w § 4 – 15 oraz w wykazach stanowiących załącznik do rozporządzenia. § 1 ust. 2 rozporządzenia zawiera, co prawda, upoważnienie dla właściwych ministrów, kierowników urzędów centralnych oraz centralnych związków spółdzielczych do ustalania w podległych i nadzorowanych zakładach stanowisk pracy, na których są wykonywane prace w szczególnych warunkach, wymienione w wykazach A i B rozporządzenia. Zauważyć należy jednak, że wskazane podmioty nie mogą kreować tych stanowisk pracy w sposób dowolny. Zarządzenie resortowe musi być, wobec powyższego, dostosowane do rozporządzenia Rady Ministrów, w którym zawarty jest kompletny wykaz stanowisk pracy wykonywanej w warunkach szczególnych. Dla uznania zatem konkretnego rodzaju lub stanowiska pracy za pracę wykonywaną w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze decydujące znaczenie ma to, czy jest to praca wymieniona w rozporządzeniu oraz w wykazach stanowiących załącznik do tego rozporządzenia, natomiast wykazy stanowisk ustalane przez właściwe podmioty w odniesieniu do podległych zakładów pracy mają jedynie charakter techniczno-porządkujący. Samo nawet wymienienie danego stanowiska czy rodzaju prac warunkujących przyznanie spornego prawa do emerytury nie może być interpretowane w sposób rozszerzający, tzn. w całkowitym oderwaniu od rodzaju zakładu z danej branży w którym praca była wykonywana. Tymczasem ww. rozporządzenie nie określa pracy technika dentystycznego jako pracy w warunkach szczególnych (zwłaszcza w dziale XII - w służbie zdrowia i opiece społecznej); tego stanowiska pracy brak jest w rozporządzeniu, nawet w dziale IV wykazu A traktującym o pracach w chemii. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 16 listopada 2010 r. sygn. akt I UK 124/10, przyjął że „zarządzenia resortowe mogą mieć znaczenie jedynie w sferze dowodowej. Z faktu, że właściwy minister, kierownik urzędu centralnego, czy centralny związek spółdzielczy, w porozumieniu z Ministrem Pracy, Płac i Spraw Socjalnych, ustalił w podległych i nadzorowanych zakładach pracy, że dane stanowisko pracy jest stanowiskiem pracy w szczególnych warunkach, może płynąć domniemanie faktyczne, że praca na tym stanowisku w istocie wykonywana była w takich warunkach i odwrotnie, brak konkretnego stanowiska pracy w takim wykazie może - w kontekście całokształtu ustaleń faktycznych ─ stanowić negatywną przesłankę dowodową.” Natomiast rodzaj prac wykonywanych przez wnioskodawcę należałoby odnieść do konkretnych stanowisk wymienionych w wykazie A, a w niniejszej sprawie powiązać to stanowisko z branżą w której było wykonywane zatrudnienie. Decydujące znaczenie ma wykazanie, że dana praca wymieniona jest w załączniku do rozporządzenia Rady Ministrów, samo zarządzenie nie jest wystarczającą podstawą, w okolicznościach sprawy, do uwzględnienia roszczenia, kiedy to równie istotna jest branża w której wykonywano zatrudnienie.

Wnioskodawczyni przedstawiła, co prawda, świadectwo pracy wykonywanej w warunkach szczególnych, jednak pracodawca określił w ten sposób stanowisko jej pracy (technika dentystycznego), powołując się jedynie na wykaz A, stanowiący załącznik do Zarządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 12 lipca 1983 r. w sprawie prac wykonywanych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w zakładach pracy resortu zdrowia i opieki społecznej wykaz A dział IV poz. 17 pkt 2 traktujący o pracach w „chemii” nawet według tego zarządzenia (Dz.Urz.MZ.1983.8.40). Świadectwo pracy jest dokumentem prywatnym w rozumieniu art. 245 kpc, który stanowi dowód tego, że osoba, która go podpisała, złożyła oświadczenie zawarte w dokumencie. Jak każdy dokument prywatny świadectwo pracy podlega ocenie sądu zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów (art. 233 § 1 kpc). Rozporządzenie z 7 lutego 1983 r. w wykazie A nie uznaje jednak, jako prac w warunkach szczególnych, zatrudnienia na stanowisku technika dentystycznego.

Sąd Okręgowy dokonał prawidłowej charakterystyki czynności pracowniczych wnioskodawczyni, która odzwierciedla rzeczywiste obowiązki wykonywane przez nią na stanowisku technika dentystycznego. Słusznie także uznał, że o ile część obowiązków ubezpieczonej niewątpliwie wiązała się z obróbką (lecz nie produkcją) żywic i metali, to ww. prace nie były wykonywane ani w przemyśle chemicznym, ani w hutnictwie czy przemyśle metalurgicznym. Wykaz A definiuje przecież prace w warunkach szczególnych w przemyśle chemicznym w dziale IV, poz. 17 jako prace przy produkcji i przetwórstwie żywic i tworzyw sztucznych oraz produkcji surowców, półproduktów i środków pomocniczych stosowanych do ich produkcji i przetwórstwa, produkcję wosków i woskoli. Nie można uznać, że praca technika dentystycznego jest pracą na skalę przemysłową przy produkcji pewnych szkodliwych materiałów lub pracą przy ich przetwórstwie. W warunkach warsztatu technika dentystycznego wnioskodawczyni jedynie na małą skalę wykonywała prace przy samej obróbce gotowych już materiałów z tworzyw sztucznych czy z metalu. Praca technika dentystycznego nie wiąże się natomiast ze specyfiką przemysłu chemicznego czy metalurgicznego tak jak nakazuje te branże definiować wykaz A Rozporządzenia.

Słusznie stwierdza zatem Sąd Najwyższy w wyroku z 1 czerwca 2010 r., II UK 21/10 (LEX nr 619638, że w świetle przepisów wykazu A, stanowiącego załącznik do rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, wyodrębnienie poszczególnych prac ma charakter stanowiskowo - branżowy. Pod pozycjami zamieszczonymi w kolejnych działach wykazu wymieniono bowiem konkretne stanowiska przypisane danym branżom, uznając je za prace w szczególnych warunkach uprawniające do niższego wieku emerytalnego. Taki sposób kwalifikacji prawnej tychże prac nie jest dziełem przypadku. Specyfika poszczególnych gałęzi przemysłu determinuje bowiem charakter świadczonych w nich prac i warunki, w jakich są one wykonywane, ich uciążliwość i szkodliwość dla zdrowia. Nie można zatem swobodnie czy wręcz dowolnie, z naruszeniem postanowień rozporządzenia, wiązać konkretnych stanowisk pracy z branżami, do których nie zostały one przypisane w tym akcie prawnym. W odniesieniu do niniejszej sprawy nieproporcjonalnie większe jest narażenie pracownika zatrudnionego w przemyśle w chemii przy produkcji i przetwórstwie na skalę przemysłową danych substancji, niż praca wnioskodawczyni jako technika dentystycznego w służbie zdrowia. Wnioskodawczyni nie była zatrudniona w zakładach chemicznych, czy farmaceutycznych produkujących i przetwarzających w skali przemysłowej dane składniki, tylko była pracownikiem zakładu(...)w G., czy uprzednio w (...) Centrum (...), również jako typowej placówce służby zdrowia. Według zasad obowiązujących w służbie zdrowia była wynagradzana wnioskodawczyni, co jednoznacznie wynika z akt osobowych, wskazujących na podstawy prawne określające treść stosunku pracy.

Prawo do przedmiotowej emerytury jest przywilejem dla osób zatrudnionych w szczególnie uciążliwych i szkodliwych warunkach, z tego względu interpretacja rozszerzająca przepisów rozporządzenia, bez uwzględnienia powiązań stanowiskowo ─ branżowych jest niedopuszczalna, w całkowitym oderwaniu od rodzaju zakładu pracy w którym było wykonywane zatrudnienie i jego umiejscowienia w poszczególnych gałęziach gospodarki.

Nadto Sąd Okręgowy poczynił nader kazuistyczne ustalenia, bez potrzeby ich ponownego powtarzania, co do rodzajów wykonywanych obowiązków i czynności przez wnioskodawczynię, wyprowadzając trafny wniosek, że w zależności od wykonywanej pracy w znaczeniu rodzaju protezy czy mostu nie ma podstaw do przyjęcia, iż stale i w pełnym wymiarze tylko przetwarzała wspomniane woski czy żywice, a nawet inne substancje wymienione w dziale IV wykazu a rozporządzenia. Podkreślić należy, iż w treści załącznika A działu IV poz. 17 w odniesieniu do wosków i woskoli wymieniona jest tylko ich produkcja, a nie przetwarzanie.

Zarządzenie resortowe Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 12 lipca 1983 r., na które powołuje się wnioskodawczyni, dla osób zatrudnionych w służbie zdrowia również nie daje podstaw do zbyt szerokiej interpretacji w sposób nieuprawniony, w oderwaniu od branży zatrudnienia, uznania wykonywania pracy w warunkach szczególnych. Zarządzenie to za pracę w warunkach szczególnych uznaje pracę technika dentystycznego jako pracę w przemyśle chemicznym, gdy tymczasem rozporządzenie Rady Ministrów z 7 lutego 1983 r. w żaden sposób nie pozwala wiązać tego rodzaju pracy z jakąkolwiek branżą przemysłu chemicznego. Niewątpliwie praca technika dentystycznego nie jest pracą przy produkcji i przetwarzaniu w przemyśle chemicznym żywic i tworzyw sztucznych, czy też wosków i woskoli (wykaz A dział IV poz. 17 załącznika A do rozporządzenia Rady Ministrów z 7.02 1983 r.) jako praca w chemii, skoro przez cały sporny okres wnioskodawczyni była pracownikiem służby zdrowia.

Z tych motywów podniesionych w apelacji zarzut naruszenia prawa materialnego w przytoczonej postaci, nie znajduje uzasadnienia, jak również nie ma podstaw do przypisania dowolności w ocenie materiału dowodowego przez sąd I instancji, która to ocena jest swobodna w granicach wyznaczonych tym przepisem i dokonaną wykładnia przepisów znajdujących zastosowanie w sprawie.

Sąd dokonuje oceny indywidualnej w każdej sprawie przesłanek warunkujących nabycie prawa, z tego względu fakt, iż w stosunku do innego pracownika zapadło odmienne rozstrzygniecie, nie jest samodzielną podstawa do uwzględnienia w świetle powyższego zarzutów apelacji.

Dokonując właściwej kwalifikacji wykonywanej przez ubezpieczoną pracy, Sąd Okręgowy prawidłowo uznał, że nie spełnia ona wymogu posiadania 15 lat pracy w warunkach szczególnych, nie przysługuje jej wobec tego wcześniejsza emerytura z tego tytułu. Apelację wnioskodawczyni Sąd Apelacyjny oddalił na podstawie art. 385 kpc.

O kosztach procesu orzeczono na podstawie art. 98 kpc oraz § 12 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U. nr 163, poz. 1349 ze zm.).

R.S.