descriptionTreść orzeczenia

Sygn. akt III A Ua 1553/11

Wyrok w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej

Dnia 2 lutego 2012 r.

Sąd Apelacyjny we Wrocławiu Wydział III

Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w składzie:

SSA Danuta Rychlik-Dobrowolska

SSA Danuta Owsiana

SSA Barbara Ciuraszkiewicz (spr.)

Monika Horabik

Uzasadnienie

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Z. decyzjami z 11 kwietnia 2011 r. stwierdził, że Z. S. i C. J. nie podlegali w okresie od 1 listopada 2005 r. do 31 stycznia 2007 r. ubezpieczeniom społecznym: emerytalnemu i rentowym z tytułu wykonywania pracy nakładczej u płatnika składek (...) A. L. w Z..

Sąd Okręgowy w Opolu, po rozpoznaniu połączonych spraw wnioskodawców, wyrokiem z 31 sierpnia 2011 r. oddalił oba odwołania.

Sprawa została rozpoznana z udziałem zainteresowanej A. L. prowadzącej w Z. przedsiębiorstwo (...).

Podstawą rozstrzygnięcia były niżej przedstawione ustalenia faktyczne oraz ich prawna ocena:

Umowy o pracę nakładczą zawarte między wnioskodawcami a zainteresowaną w dniu 1 listopada 2005 r. obowiązywały do 31 stycznia 2007 r. Zgodnie z postanowieniami umów wnioskodawcy zobowiązali się do składania kartonowych pudełek, pakowania do nich śrub, wkrętów, kołków rozporowych, dybli, prezentacji urządzenia (...) oraz przekazywania informacji do potencjalnych klientów i sporządzania ankiet telekomunikacyjnych. Wykonawcom przysługiwało wynagrodzenie za skompletowanie zestawu telekomunikacyjnego. Minimalną ilość pracy określono na skompletowanie 10 zestawów. Za wypełnienie ankiety telekomunikacyjnej przysługiwało wynagrodzenie w wysokości 10,- zł, przy czym minimalna ilość pracy wynosiła 10 ankiet. Za przekazanie materiałów o usługach i produktach nakładcy przysługiwało wynagrodzenie w wysokości 1,- zł – przy minimalnej ilości 500 sztuk. Odwołujący się zostali zgłoszeni przez nakładcę do ubezpieczeń społecznych. Za wykonanie w/w prac C. J. otrzymywał miesięczne wynagrodzenie w wysokości od 70,- zł do 119,- zł, a Z. S. – od 77,- zł do 125,- zł brutto. W okresie objętym sporem wnioskodawcy prowadzili równolegle własną działalność gospodarczą i od przychodów z tej działalności nie opłacali składek na ubezpieczenia: emerytalne i rentowe. Nie podlegali ubezpieczeniu zdrowotnemu.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy wskazał, powołując się na art. 6 ust. 1, 9 ust. 2 i 2b ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, że w sprawie zaszła podstawa dla stwierdzenia podlegania przez odwołujących się ubezpieczeniom: emerytalnym, rentowym, wypadkowym z tytułu prowadzonej przez nich działalności gospodarczej, natomiast wnioskodawcy nie mogli wybrać w/w umów o pracę nakładczą jako jedynego tytułu ubezpieczenia i tylko od przychodów z tych umów odprowadzać składki na ubezpieczenia społeczne. Art. 9 ust. 2b dodany został przez art. 1 pkt 2 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. (Dz.U.09.8.38) zmieniającej ustawę systemową z dniem 1 marca 2009 r. Zdaniem Sądu I instancji, materiał dowodowy wskazuje, że zawarcie przez wnioskodawców umów o pracę nakładczą było w istocie tylko sposobem uchylenia się od kosztów związanych z wysokością należnych składek na ubezpieczenia społeczne z tytułu prowadzenia własnej działalności.

Przytaczając definicję pracy nakładczej zawartą w rozporządzeniu Rady Ministrów z 31 grudnia 1975 r. w sprawie uprawnień pracowniczych osób wykonujących pracę nakładczą (Dz. U. nr 3/76 poz. 19 ze zm.), Sąd ocenił, że strony zawarły umowę o pracę nakładczą bez zamiaru realizowania konstrukcyjnych elementów tego zobowiązania dotyczących rozmiaru wykonywanej pracy w ilości gwarantującej wynagrodzenie w wysokości co najmniej połowy minimalnego wynagrodzenia za pracę ( § 3 ust. 1 w/w rozporządzenia w sprawie uprawnień pracowniczych osób wykonujących pracę nakładczą). Sąd uznał w konsekwencji, że umowy o pracę nakładczą zawarte między stronami dla pozoru są nieważne na podstawie art. 83 § 1 kc. Na poparcie swego stanowiska Sąd przytoczył wyrok Sądu Najwyższego z 9 stycznia 2008 r., III UK 74/07, oceniając zaskarżone decyzje jako prawidłowe.

Apelację wniósł C. J., zarzucając wyrokowi:

-

naruszenie art. 72 § 1 kpc i art. 325 kpc przez łączne rozpoznanie spraw z odwołań wnioskodawców, pomimo odmiennych stosunków prawnych łączących ich z nakładcą i wobec których organ rentowy wydał dwie, różne decyzje;

-

naruszenie art. 233 kpc przez przyjęcie, że umowa o pracę nakładczą zawarta między wnioskodawcą a zainteresowaną jest pozorna i nie była wykonywana;

-

naruszenie art. 58 § 1 kc, 83 § 1 kc w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z 31 grudnia 1975 r. w sprawie uprawnień pracowniczych osób wykonujących pracę nakładczą przez uznanie, że niewykonanie minimalnej ilości pracy okresowej w umowie o pracę nakładczą dowodzi pozorności tej umowy lub świadczy o obejściu prawa i daje podstawę do stwierdzenia jej nieważności;

-

naruszenie § 3 ust. 1 w/w rozporządzenia w sprawie pracy nakładczej w zw. z art. 22 § 1 kp, przez uznanie, że samo zobowiązanie nakładcy do wykonania pracy określonej wartości nie jest wystarczające do zawarcia umowy o pracę nakładczą;

-

naruszenie art. 9 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych przez uznanie, że osoba spełniająca warunki do objęcia obowiązkowymi ubezpieczeniami społecznymi z dwóch tytułów nie ma prawa wyboru, na podstawie którego z nich będzie opłacać składki;

-

błędną wykładnię woli stron i naruszenie art. 65 § 2 kc poprzez zaniechanie przez Sąd ustalenia, jaki był zgodny zamiar stron i cel umów o pracę nakładczą.

Wskazując na te zarzuty, C. J. wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i uchylenie zaskarżonej decyzji, ewentualnie – o przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Apelacyjny, rozpoznając sprawę, zważył, co następuje

Apelacja nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż Sąd Okręgowy, wydając wyrok, nie dopuścił się naruszenia przepisów prawa materialnego ani prawa procesowego.

W pierwszej kolejności należy odnieść się do podnoszonego przez wnioskodawcę zarzutu naruszenia art. 72 § 1 kpc. Zarzut ten nie jest uzasadniony, gdyż w sprawie nie występuje współuczestnictwo formalne ani materialne, a Sąd zarządził połączenie spraw z odwołań wnioskodawców na podstawie art. 219 kpc, który stanowi, że sąd może zarządzić połączenie kilku oddzielnych spraw toczących się przed nim w celu ich łącznego rozpoznania lub także rozstrzygnięcia, jeżeli są one ze sobą w związku lub mogły być objęte jednym pozwem. Wskazać należy, że wnioskodawców z zainteresowaną łączyły tożsame umowy o pracę nakładczą, które to umowy miały być wykonywane w tym samym okresie. Organ rentowy wydał dwie tożsame decyzje wobec każdego z wnioskodawców. Wyżej wymienione okoliczności świadczą o pozostawaniu spraw w ścisłym związku. Połączenie spraw do jednoczesnego rozpoznania w trybie art. 219 kpc ma jedynie techniczny charakter, a każda z połączonych spraw zachowuje samodzielność, wymagającą odrębnego rozstrzygnięcia. Wprawdzie Sąd wydał jeden wyrok, lecz sentencja „oddala odwołania” zawiera rozstrzygnięcie co do każdej z połączonych spraw z osobna, a zamieszczenie rozstrzygnięć w jednym wyroku nie niweczy samodzielności połączonych spraw. Wyrok Sądu Okręgowego uprawomocnił się w stosunku do Z. S., który nie składał apelacji.

Spór w sprawie tyczył istnienia, bądź braku, po stronie wnioskodawcy prawa wyboru tytułu ubezpieczenia według dyspozycji art. 9 ust. 2 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. nr 137, poz. 887 ze zm.), stanowiącego, że osoba spełniająca warunki do objęcia obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z kilku tytułów, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 2, 4-6 i 10, jest objęta obowiązkowo ubezpieczeniami z tego tytułu, który powstał najwcześniej. Może ona jednak dobrowolnie, na swój wniosek, być objęta ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi także z pozostałych, wszystkich lub wybranych tytułów lub zmienić tytuł ubezpieczeń. Zmiana art. 9 wskazanej ustawy systemowej (która została omówiona przez Sąd I instancji) przez dodanie z dniem 1 marca 2009 r. przepisu ust. 2b nie ma wpływu na sytuację prawną ubezpieczonego zaistniałą jeszcze przed wejściem w życie w/w nowelizacji przepisu art. 9 ustawy.

Z okoliczności faktycznych sprawy wynika, że prowadzący pozarolniczą działalność gospodarczą wnioskodawca zawarł z zainteresowaną A. L. umowę o pracę nakładczą na czas określony, tj. od 1 listopada 2005 r. do 31 stycznia 2007 r., mocą której zatrudniony został w firmie prowadzonej przez zainteresowaną (...) A. L. w Z. w charakterze wykonawcy pracy polegającej na przygotowaniu zestawów telekomunikacyjnych z materiałów dostarczonych przez nakładcę. Sąd I instancji ustalił i opisał także inne czynności, które wnioskodawca miał wykonywać na podstawie w/w umowy. Umowa ustalała minimalny rozmiar pracy w miesiącu (10 zestawów), a nadto wynagrodzenie obliczane według wartości jednej sztuki skompletowanego zestawu ( 50,- zł brutto).

Nakładca zgłosił wnioskodawcę do ubezpieczeń: emerytalnego, rentowych. W okresie trwania umowy o pracę nakładczą jego wynagrodzenie, będące podstawą wymiaru składek kształtowało się na poziomie 70,- zł – 119,- zł miesięcznie. Od tego wynagrodzenia nakładca odprowadził składki na ubezpieczenia społeczne, zgodnie z art. 6 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej: obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym podlegają, z zastrzeżeniem art. 8 i 9, osoby fizyczne, które na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej są: (…) osobami wykonującymi pracę nakładczą. Natomiast głównym źródłem dochodu C. J. był przychód z działalności gospodarczej, a przychód z wykonywania umowy o pracę nakładczą był źródłem ubocznym.

Według art. 8 ust. 3 cyt. ustawy systemowej za osobę wykonującą pracę nakładczą uważa się osobę zatrudnioną na podstawie umowy o pracę nakładczą.

Praca nakładcza polega na zarobkowym wykonywaniu przez osobę fizyczną na zlecenie i rachunek nakładcy czynności, m. in., w zakresie wytwarzania przedmiotów z materiałów powierzonych, naprawiania, wykańczania i konserwacji przedmiotów oraz świadczenia innych usług. Praca nakładcza wykonywana jest indywidualnie poza siedzibą pracodawcy. Osoba wykonująca tę pracę świadczy ją na zlecenie nakładcy z materiału przezeń powierzonego, nie mając bezpośredniego kontaktu z osobami, dla których wytwarzane przedmioty są przeznaczone i nie ponosząc ryzyka zbycia tych przedmiotów. Wykonawcą pracy nakładczej jest wyłącznie osoba fizyczna, która przy wykonywaniu pracy może korzystać z pomocy osób trzecich. Prawo do wynagrodzenia za pracę nakładczą oraz jego wysokość uzależnione są od konkretnego rezultatu pracy.

Uprawnienia osób wykonujących pracę nakładczą reguluje wydane na podstawie delegacji zawartej w art. 303 kp rozporządzenie Rady Ministrów z 31 grudnia 1975 r. w sprawie uprawnień pracowniczych osób wykonujących pracę nakładczą (Dz. U. nr 3/76, poz. 19, ze zm.).

Celem tego rozporządzenia jest maksymalne zbliżenie statusu osób wykonujących pracę nakładczą do statusu prawnego pracowników, w związku z czym, m. in., przepis jego § 3 stanowi, iż w umowie o pracę nakładczą strony określają minimalną miesięczną ilość pracy, której wykonanie należy do obowiązków wykonawcy. Minimalna ilość pracy powinna być tak ustalona, aby jej wykonanie zapewniało uzyskanie co najmniej 50% najniższego wynagrodzenia za pracę.

„Przepis ten stanowi warunek konieczny (konstrukcyjny) umowy o pracę nakładczą, odróżniający ją w sposób zdecydowany od pozostałych umów cywilnoprawnych - właśnie z uwagi na cel normodawcy upodobnienia sytuacji prawnej wykonawców do sytuacji prawnej pracowników” - tak Sąd Najwyższy w wyroku z 9 stycznia 2008 r., III UK 73/07 ( LEX nr 356045).

Wynika z tego, że ustalenie minimalnej ilości pracy w stosunku miesięcznym, w celu zapewnienia wykonawcy wynagrodzenia nie niższego niż połowa minimalnego, jest koniecznym składnikiem umowy o pracę nakładczą.

Zasady ustalania minimalnego wynagrodzenia za pracę określa ustawa z 10 października 2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę (Dz. U. nr 200, poz. 1679). Wydane na podstawie jej art. 2 ust. 5 rozporządzenie Rady Ministrów z 14 września 2004 r. w sprawie wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę w 2005 r. (Dz.U.04.201.2062) ustalało minimalne wynagrodzenie w tym roku na kwotę 849,- zł. W 2006 r. minimalne wynagrodzenie za prace wynosiło zaś 899,10 zł miesięcznie – rozporządzenie Rady Ministrów z 13 września 2005 r. w sprawie wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę w 2006 r. (Dz.U.05.177.1469). Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 12 września 2006 r. w sprawie wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę w 2007 r. (Dz.U.06.171.1227) ustalało minimalne wynagrodzenie w tym roku na kwotę 936,- zł.

Porównanie 50% wskazanych kwot ( 424,50 zł i 449,55, 468,- zł), także przy uwzględnieniu ograniczeń wynikających z art. 6 ust. 2 w brzmieniu pierwotnym i znowelizowanym ustawy z 10 października 2002 r., z niespornie uzyskiwanym miesięcznie przez wnioskodawcę wynagrodzeniem za pracę nakładczą w okresie od listopada 2005 r. do stycznia 2007 r. daje podstawę dla niewątpliwego ustalenia, że wykonanie przez niego obowiązków umówionych z nakładcą nie zapewniło mu wynagrodzenia przewidzianego w art. 3 ust. 1 rozporządzenia z 31 grudnia 1975 r. w sprawie uprawnień pracowniczych (…).

Płynie stąd wniosek, że strony umowy o pracę nakładczą zawarły ją z zamiarem niedotrzymania warunku dotyczącego granicznych kwot wynagrodzenia, zatem była to umowa pozorna w rozumieniu art. 83 § 1 kc - sprzeczna z bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa, czyli nieważna.

Stąd też organ ubezpieczeń społecznych prawidłowo przyjął, że w okresie trwania umowy o pracę nakładczą wnioskodawca nie podlegał ubezpieczeniu z tytułu zawartej umowy, gdyż jego zamiarem było uniknięcie obowiązku ubezpieczenia społecznego z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, poprzez zawarcie umowy, której zasadniczych elementów strony nie miały zamiaru realizować.

O pozorności umowy o pracę nakładczą zawartej między stronami, świadczy także niewywiązywanie się przez wnioskodawcę ze swych obowiązków, tj. wykonywanie i rozprowadzanie znacznie mniejszej ilości pakietów reklamowych, niż wynika to z postanowień umowy. Niewywiązywanie się z umowy przez C. J. strony zakładały już przy jej zawarciu, albowiem skarżący prowadził własną działalność gospodarczą, która pochłaniała mu dużo czasu, w związku z tym nie był w stanie wykonywać większej ilości umówionego towaru i usług.

Z uwagi na powyższe pozostałe zarzuty naruszenia przepisów Konstytucji oraz kpa, nieopisane w apelacji, okazały się bezzasadne.

Mając na uwadze powyższe, Sąd Apelacyjny na mocy art. 385 oddalił apelację wnioskodawcy, jako nieuzasadnioną.