Treść orzeczenia
Sygn. akt III AUa 1337/12
Wyrok w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej
Dnia 3 kwietnia 2013 r.
Sąd Apelacyjny w Krakowie Wydział III Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
w składzie:
SSA Marta Fidzińska - Juszczak
SSA Monika Kowalska
SSA Ewa Drzymała (spr.)
st.sekr.sądowy Mariola Pater po rozpoznaniu w dniu 3 kwietnia 2013 r. w Krakowie sprawy z wniosku C. B. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w C. o zwrot nienależnie pobranych świadczeń na skutek apelacji organu rentowego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w C. od wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie Wydziału VIII Ubezpieczeń Społecznych z dnia 13 lipca 2012 r. sygn. akt VIII U 1138/12 oddala apelację.
Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 13 lipca 2012 r. Sąd Okręgowy w Krakowie Wydział VIII Ubezpieczeń Społecznych zmienił zaskarżoną przez C. B. decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w C. z dnia 11 stycznia 2012 r. w ten sposób, że ustalił, iż C. B. nie ma obowiązku zwrotu na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w C. kwoty 8.172,81 zł tytułem wypłaconej emerytury za okres od dnia 1 października 2011 r. do 31 grudnia 2011 r.
Jako bezsporne Sąd Okręgowy przyjął, że wnioskodawczyni C. B. ma ustalone prawo do emerytury od dnia 1 maja 2009 r. Świadczenie to było jej wypłacane od dnia 1 sierpnia 2009 r., a wnioskodawczyni jednocześnie kontynuowała zatrudnienie u pracodawcy, na rzecz którego wykonywała pracę bezpośrednio przed dniem nabycia prawa do emerytury i co roku składała organowi rentowemu stosowną informację o przychodach z tytułu tego zatrudnienia. W grudniu 2012 r. wnioskodawczyni zgłosiła osobiście w organie rentowym, że nie rozwiązała stosunku pracy, a jej emerytura nie została zawieszona, co odnotowano w notatce służbowej. Wnioskodawczyni była wcześniej pouczana o zawieszeniu emerytury w przypadku kontynuowania stosunku pracy u pracodawcy, z którym stosunek ten był zawarty przed dniem nabycia prawa do emerytury (w decyzjach z dnia 11 i 22 marca 2011 r. oraz z dnia 4 stycznia 2012 r., a także w piśmie z dnia 29 marca 2012 r.).
Ustalił też Sąd Okręgowy, że wnioskodawczyni nie otrzymała decyzji organu rentowego z dnia 11 stycznia 2012 r. o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń.
Oceniając odwołanie jako uzasadnione Sąd Okręgowy przytoczył treść art. 138 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2009 r. Nr 153 poz. 1227 ze zm.) i wywiódł, że świadczenie nienależnie pobrane podlega zwrotowi pod warunkiem, że osoba, która je pobrała została pouczona o braku prawa do świadczeń, czyli miała świadomość, że świadczenia jej nie przysługują. Tymczasem pouczenia kierowane do wnioskodawczyni o warunkach pobierania emerytury w przypadku kontynuowania stosunku pracy u pracodawcy, z którym stosunek ten był zawarty przed dniem nabycia prawa do emerytury (tj. o nowym brzemieniu art. 103a ustawy o emeryturach i rentach z FUS) były zamieszczone w decyzjach, jako jedne z wielu pouczeń spisanych drobnym drukiem. Zaś indywidualne pouczenie o dokonanej zmianie art. 103a ustawy emerytalno-rentowej zostało jej doręczone dopiero w marcu 2012 r., podczas gdy winna zostać pouczona jeszcze w styczniu 2011 r. W tych okolicznościach uznał Sąd Okręgowy, że wnioskodawczyni nie została prawidłowo poinformowana o skutkach pobierania emerytury w przypadku kontynuowania stosunku pracy u pracodawcy, z którym stosunek ten był zawarty przed dniem nabycia prawa do emerytury i związanym z tym zawieszeniem świadczenia w razie nie rozwiązania stosunku pracy. Sąd Okręgowy zauważył też, że organ rentowy pomimo, że dysponował całością dokumentacji wnioskodawczyni, nie wstrzymał wypłaty jej emerytury z dniem 1 października 2011 r., lecz wypłacał jej nienależne świadczenia do grudnia 2011 r. W konsekwencji uznał Sąd Okręgowy, że brak pouczenia wnioskodawczyni nie uzasadnia powstania po jej stronie obowiązku zwrotu nienależnego świadczenia i zmienił zaskarżoną decyzje w tym kierunku.
Apelację od powyższego wyroku wywiódł Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w C.. Zaskarżając go w całości zarzucił naruszenie art. 138 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2009 r. Nr 153 poz. 1227 ze zm.) oraz nie rozpoznanie istoty sprawy. Wskazując na tak sformułowane zarzuty apelujący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie odwołania.
W uzasadnieniu apelujący podniósł, że wnioskodawczyni informowała osobiście organ rentowy, że pobiera emeryturę pomimo kontynuowania stosunku pracy u pracodawcy, z którym stosunek ten był zawarty przed dniem nabycia prawa do emerytury. Zaś o wstrzymaniu wypłaty świadczenia w razie nie rozwiązania stosunku pracy była ona pouczana m.in. w doręczanych jej decyzjach. Była więc świadoma, że pobiera nienależne świadczenia. Zdaniem organu rentowego jest więc ona zobowiązana do ich zwrotu.
W odpowiedzi na apelację wnioskodawczyni domagała się jej oddalenia, albowiem kwestia jej świadomości co do nienależnego poboru emerytury została wbrew zarzutom apelacji prawidłowo oceniona przez Sąd I instancji.
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje
Apelacja nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżony wyrok odpowiada prawu.
Wywody Sądu pierwszej instancji odnośnie kwestii, czy pobrane przez wnioskodawczynię świadczenia emerytalne za okres od dnia 1 października 2011 r. do 31 grudnia 2011 r. były świadczeniami nienależnie pobranymi w rozumieniu przepisu art. 138 ust. 2 pkt 1 i art. 103a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2009 r. Nr 153 poz. 1227 ze zm.) oraz art. 27 ustawy z dnia 16 grudnia 2010 r. o zmianie ustawy o finansach publicznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 257, poz. 1726), jak również zawarte w apelacji zarzuty je kwestionujące – w świetle aktualnego stanu prawnego stały się bezprzedmiotowe.
Mianowicie wyrokiem z dnia 13 listopada 2012 r. (K 2/12, Dz. U. 2012 poz. 1285) Trybunał Konstytucyjny uznał, że art. 28 ustawy z dnia 16 grudnia 2010 r. o zmianie ustawy o finansach publicznych oraz niektórych innych ustaw w związku z art. 103a ustawy o emeryturach i rentach z FUS, dodanym przez art. 6 pkt 2 ustawy z 16 grudnia 2010 r., w zakresie, w jakim znajduje zastosowanie do osób, które nabyły prawo do emerytury przed dniem 1 stycznia 2011 r., bez konieczności rozwiązania stosunku pracy, jest niezgodny z zasadą ochrony zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez nie prawa wynikającą z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Trybunał Konstytucyjny zauważył bowiem, że ustawodawca wprowadzając w życie przepis art. 103a ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie wprowadził do ustawy o emeryturach i rentach z FUS oddzielnej regulacji dotyczącej emerytów, którzy nabyli prawo do emerytury na mocy wcześniejszych przepisów, kiedy to nie był przewidziany wymóg rozwiązania stosunku pracy. O zastosowaniu tego przepisu do emerytów, którzy nabyli prawo do emerytury na mocy wcześniejszych przepisów, przesądził wyłącznie art. 28 cytowanej powyżej ustawy zmieniającej z dnia 16 grudnia 2010 r., który stanowił, że do emerytur przyznanych przed dniem wejścia w życie tej ustawy przepisy ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą stosuje się poczynając od dnia 1 października 2011 r. Tym sposobem zawieszenie od dnia 1 października 2011 r. emerytury oznaczało niemożliwość realizacji nabytego już ex lege prawa do świadczenia emerytalnego, a pozwoliło ustawodawcy na uchylenie skutków wcześniej przyjętej treści ryzyka emerytalnego. Od dnia 8 stycznia 2009 r. treścią ryzyka emerytalnego było osiągnięcie odpowiedniego wieku, co wprost wynikało z realizacji programu „Solidarność pokoleń – działania dla zwiększenia aktywności zawodowej osób w wieku 50+”. Natomiast wprowadzenie z dniem 1 stycznia 2011 r. do ustawy o emeryturach i rentach z FUS art. 103a, zgodnie z którym prawo do emerytury ulega zawieszeniu bez względu na wysokość przychodu uzyskiwanego przez emeryta z tytułu zatrudnienia kontynuowanego bez uprzedniego rozwiązania stosunku pracy z pracodawcą, na rzecz którego wykonywał je bezpośrednio przed dniem nabycia prawa do emerytury, ustalonym w decyzji organu rentowego, konstruuje treść ryzyka emerytalnego jako prawo odejścia z rynku pracy i uzyskanie świadczenia emerytalnego. Niepożądanym zjawiskiem z punktu widzenia ubezpieczonych, była zmiana treści ryzyka emerytalnego w krótkich odstępach czasowych, ponieważ stwarzała niepewność co do warunków, jakie muszą spełniać w celu nabycia prawa do emerytury. Powyższe okoliczności zadecydowały, że Trybunał Konstytucyjny w powołanym wyżej wyroku z dnia 13 listopada 2012 r. (K 2/12) uznał, iż takie rozwiązanie, w zakresie, w jakim znajduje zastosowanie do osób, które nabyły prawo do emerytury przed dniem 1 stycznia 2011 r., bez konieczności rozwiązania stosunku pracy, jest niezgodny z zasadą ochrony zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez niego prawa wynikającą z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Trybunał postanowił, że z chwilą ogłoszenia sentencji wyroku, co miało miejsce w dniu 22 listopada 2012 r., utraci moc art. 28 ustawy zmieniającej z 16 grudnia 2010 r. w zakresie, w jakim przewiduje stosowanie art. 103a ustawy o emeryturach i rentach z FUS do osób, które nabyły prawo do emerytury przed dniem 1 stycznia 2011 r. bez konieczności rozwiązania stosunku pracy z dotychczasowym pracodawcą – jako warunek realizacji nabytego prawa do emerytury – nie będzie miał zastosowania do osób, które nabyły to prawo w okresie od dnia 8 stycznia 2009 r. do 31 grudnia 2010 r. Natomiast przepis ten pozostaje nadal w obrocie prawnym i znajduje zastosowanie do osób, które nabyły prawo do emerytury w momencie jego wejścia w życie, tj. od dnia 1 stycznia 2011 r.
Poza sporem pozostawało w niniejszej sprawie, że wnioskodawczyni C. B. nabyła prawo do emerytury od dnia 1 maja 2009 r., a zatem w okresie na przestrzeni od dnia 8 stycznia 2009 r. do 31 grudnia 2010 r., który wskazał Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu powołanego wyżej wyroku z dnia 13 listopada 2012 r. i dlatego też w ogóle do niej nie miał zastosowania art. 103a ustawy o emeryturach i rentach z FUS w brzmieniu nadanym art. 28 ustawy z dnia 16 grudnia 2010 r. o zmianie ustawy o finansach publicznych oraz niektórych innych ustaw. W konsekwencji świadczenie emerytalne wypłacane wnioskodawczyni po dniu 31 września 2011 r. nie było nigdy nienależne, albowiem emerytura przysługiwała wnioskodawczyni zgodnie z obowiązującymi przepisami niezależnie od uprzedniego rozwiązania stosunku pracy. Zatem nie było w ogóle podstaw do zobowiązania wnioskodawczyni do zwrotu spornych świadczeń, albowiem nie były one nienależnymi w rozumieniu art. 138 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W konsekwencji wyrok Sądu pierwszej instancji, pomimo odmiennego uzasadnienia, prowadzi do trafnego rozstrzygnięcia o braku obowiązku zwrotu spornych świadczeń i Sąd Apelacyjny nie miał podstaw do jego zmiany.
Mając powyższe na względzie Sąd Apelacyjny, na podstawie art. 385 k.p.c. orzekł jak w sentencji.