descriptionTreść orzeczenia

Wyrok w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej

Dnia 29 grudnia 2023 r.

Sąd Okręgowy w Poznaniu Wydział II Cywilny Odwoławczy

w składzie:

Przewodniczący: sędzia Małgorzata Radomska-Stęplewska

z dnia 19 grudnia 2022 r.

Sygn. akt I C 362/20

Małgorzata Radomska – Stęplewska

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem z 19 grudnia 2022 roku Sąd Rejonowy Poznań – Stare Miasto w P. w sprawie z powództwa K. O., T. O. przeciwko H. J., P. J. o ustalenie:

1. ustalił, że pomieszczenie piwniczne o wymiarach 6,90 m x 4,40 m znajdujące się w granicach geodezyjnych budynku usytuowanego na nieruchomości położonej w P. przy Placu (...)/ul. (...), dla której Sąd Rejonowy (...) w P. prowadzi księgę wieczystą numer (...), działka (...), zaznaczone na mapie sporządzonej przez biegłego sądowego J. M. kolorem niebieskim (k. 282):

a) od dnia 6 kwietnia 2017 r. do dnia 10 lutego 2021 r. było wyłączną własnością powodów K. O. oraz T. O. na zasadzie majątkowej wspólności ustawowej małżeńskiej;

b) od dnia 10 lutego 2021 r. do dnia 12 kwietnia 2021 r. było wyłączną własnością powoda T. O.;

2. kosztami procesu obciążył pozwanych w całości i z tego tytułu zasądził od pozwanych na rzecz powodów kwotę 5.867,00 zł, w tym kwotę 3.600,00 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego;

3. nakazał ściągnąć od pozwanych na rzecz Skarbu Państwa - Sądu Rejonowego Poznań - Stare Miasto w Poznaniu kwotę 3.892,94 zł tytułem wydatków tymczasowo poniesionych ze środków Skarbu Państwa.

Z powyższym rozstrzygnięciem w całości nie zgodzili się pozwani, wnosząc apelację, zarzucając zaskarżonemu orzeczeniu naruszenie:

- art. 189 k.p.c. przez zastosowanie tego przepisu i uwzględnienie powództwa w sytuacji, gdy nie ziściły się przesłanki jego stosowania, bowiem powodowie nie posiadali jakiegokolwiek interesu prawnego w dokonaniu żądanego ustalenia;

- art. 193 k.p.c. poprzez niezastosowanie tego przepisu i po pierwsze nieuprawnione uznanie, że faktyczna zmiana przedmiotowa i podmiotowa powództwa dokonywana wielokrotnie przez powodów, stanowi jedynie „doprecyzowanie" żądania pozwu, w sytuacji gdy w istocie stanowiło to zmianę powództwa polegającą na wystąpieniu przez powodów względem pozwanych z nowym roszczeniem obok dotychczasowego. Co za tym idzie Sąd I instancji wobec takiej zmiany miał obowiązek rozstrzygnąć odnośnie każdego ze zgłoszonych przez powodów roszczeń. W zaskarżonym orzeczeniu brak jednak takiego rozstrzygnięcia, co prowadziło do naruszenia kolejnych przepisów proceduralnych. Po wtóre uznanie ustnej zmiany powództwa dokonanego przez pełnomocnika powodów na rozprawie w dniu 19.12.2022 roku, w sytuacji gdy przepis z art. 193 k.p.c. wymaga w tym celu złożenia pisma procesowego;

- art. 325 k.p.c. poprzez brak orzeczenia co do wszystkich zgłoszonych przez powodów w toku sprawy roszczeń (wpierw w pozwie powodowie wnosili o ustalenie, że oni są współwłaścicielami spornego pomieszczenia i prawo to przysługuje im niepodzielnie; następnie, że proszą jeszcze o uwzględnienie po stronie powodów nowego nabywcy nieruchomości, tj. że nabywca nieruchomości ma wstąpić do sprawy w ich miejsce i domagają się ustalenia, że własność spornego pomieszczenia im przysługiwała (a nie nadal przysługuje) - pismo powodów z dnia 25.03.2022 roku; dalej pismem z dnia 05.09.2022 roku domagali się ustalenia, że w określonych okresach prawo własności przysługiwało wyłącznie powódce K. O., a w kolejnym powodowi T. O. itd.), pomimo że Sąd I instancji był do tego zobligowany i co powinien wyrazić w sentencji zaskarżonego wyroku;

- art. 321 k.c. poprzez orzeknięcie ponad żądanie pozwu — w piśmie z dnia 05.09.2022 roku pełnomocnik powodów wskazał, iż domaga się, aby Sąd ustalił, iż w okresie do dnia 10 lutego 2021 roku sporne pomieszczenie stanowiło niepodzielnie własność wyłącznie powódki K. O. (tak sformułowane żądanie jest zupełnie niezgodne ze stanem faktycznym i prawnym i powinno podlegać oddaleniu z tej już przyczyny i to bez względu na pozostałe zarzuty formułowane przez pozwanych), natomiast Sąd I instancji orzekł ponad to żądanie, że od dnia 06.04.2017 roku do dnia 10.02.2021 roku sporne pomieszczenie było wyłączną własnością powodów - K. i T. O. na zasadzie majątkowej wspólności małżeńskiej (zamiast oddalić jako bezpodstawne żądanie z pkt 1 pisma procesowego powoda z dnia 05.09.2022 roku). Należy dodać, że Sąd z uwagi na niedochowanie formy pisemnej, nie mógł uwzględnić zmiany żądania pozwu dokonanej na rozprawie w dniu 19.12.2022 roku;

- a nadto błąd w ustaleniach faktycznych polegający na bezpodstawnym i nie odpowiadającym stanowi rzeczywistemu uznaniu, że w chwili wydawania przez Sąd Rejonowy zaskarżonego orzeczenia pomiędzy stronami toczyło się wiele postępowań, w tym w szczególności postępowania przed organami ścigania, przed organami nadzoru budowlanego oraz dyscyplinarne, w sytuacji gdy faktycznie trwało wówczas (zapadł już wyrok oddalający, ale nie był jeszcze w chwili wyrokowania prawomocny) jedynie postępowanie o naruszenie dóbr osobistych (w którym Sąd Okręgowy jako Sąd I instancji nieprawomocnym wyrokiem z dnia 18.10.2022 roku sygn. akt XVIII C 367/20 w całości oddalił roszczenie powodów), dla którego ustalenie komu przysługuje prawo własności spornego pomieszczenia jest zupełnie indyferentne. Postępowanie to wszczął powód zarzucając, iż pozwani w sposób nieuprawniony pomówili go przed Izbą Komorniczą i Sądem Rejonowym w Poznaniu o naruszenie miru domowego oraz bezprawne i samowolne naruszenie posiadania pozwanych.

Mając powyższe na uwadze apelujący wnieśli o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie powództwa w całości i zasądzenie od powodów na rzecz pozwanych kosztów postępowania w I instancji wg norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego z uwzględnieniem opłaty skarbowej od pełnomocnictwa oraz zasądzenie od powodów na rzecz pozwanych kosztów postępowania apelacyjnego wg norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego.

W odpowiedzi na apelację powodowie wnieśli o jej oddalenie w całości oraz zasądzenie od pozwanych na ich rzecz kosztów postępowania odwoławczego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje

Apelacja nie zasługiwała na uwzględnienie.

Zarzuty naruszenia przepisów art. 193 k.p.c., art. 325 k.p.c. stawiane przez apelującego we wniesionym środku zaskarżenia nie zasługiwały na uwzględnienie. W tym zakresie podkreślić należy, że sprecyzowanie przez powodów żądania pozwu wywiedzionego w niniejszej sprawie wynikało wyłącznie z wykonania zobowiązania, nałożonego przez sąd na powodów już po wytoczeniu powództwa (zobowiązanie k. 429 akt) na skutek umów darowizn zawartych 10 lutego 2021 r. i 12 kwietnia 2021 r. ( k. 433-445 akt). Nie sposób zatem zgodzić się z apelującymi, że powodowie występowali w toku procesu z nowymi żądaniami, które wymagały odrębnego rozpoznania i rozstrzygnięcia.

Sąd I instancji nie naruszył także treści przepisu art. 321 k.p.c. Wskazać należy, że art. 187 § 1 pkt 2 k.p.c. nakłada na powoda obowiązek określenia żądania oraz przytoczenia okoliczności faktycznych żądanie to uzasadniających. Zakres żądanej ochrony prawnej określa zarówno przedmiot postępowania, jak i przedmiot orzekania i tym zakresem sąd jest związany. W świetle art. 321 § 1 k.p.c. zakaz orzekania ponad żądanie dotyczy bądź samego żądania (petitum), bądź jego podstawy faktycznej (causa petendi). W przedmiotowej sprawie Sąd I instancji nie wykroczył poza granice żądania powodów, które ostatecznie doprecyzowano na rozprawie w dniu 19 grudnia 2022 r., zgodnie ze wskazaną wcześniej podstawą faktyczną powództwa.

Sąd Okręgowy nie podzielił też zarzutu błędu w ustaleniach faktycznych polegającego na bezpodstawnym i nie odpowiadającym stanowi rzeczywistemu uznaniu, że w chwili wydawania przez Sąd Rejonowy zaskarżonego orzeczenia pomiędzy stronami toczyło się wiele postępowań. Przede wszystkim wskazać należy, że Sąd Rejonowy w uzasadnieniu wyroku wskazał, że między stronami toczy się i toczyło szereg postępowań dotyczących kwestii spornego pomieszczenia, nie ustalając jednak ( jak podaje apelujący), aby w chwili wydawania zaskarżonego wyroku toczyło się wiele postępowań. Niewątpliwie natomiast oprócz spraw przywołanych przez Sąd Rejonowy ( tj. sprawy o zasiedzenie służebności gruntowej o sygn. I Ns 81/19, sprawy o zawezwanie do próby ugodowej o wynagrodzenie za bezumowne korzystanie o sygn. IX Co 41/19) toczyły się jeszcze sprawy o przywrócenie posiadania o sygn. akt I C 725/19 oraz o ochronę dóbr osobistych o sygn. XVIII C 367/20. Nie można zatem podzielić zarzutu pozwanych, że Sąd Rejonowy błędnie ustalił, że pomiędzy stronami toczyło się wiele postępowań.

Podkreślić trzeba, że zarówno w toku niniejszego postępowania, jak i wcześniejszych bądź równolegle toczących się spraw, pozwani kwestionowali prawo własności powodów do spornego pomieszczenia piwnicznego. Powyższe skutkowało istnieniem niejasnej sytuacji prawnej powodów w zakresie posiadania uprawnienia do spornego pomieszczenia piwnicznego, która nie została wyjaśniona w sprawach wcześniej zakończonych. W przedmiotowej sprawie na wniosek pozwanych został przeprowadzony dowód z opinii biegłego sądowego z dziedziny szacowania nieruchomości, geodezji i kartografii (k. 283), z której wprost wynika, że sporne pomieszczenie piwniczne znajduje się na kondygnacji piwnicznej budynku wchodzącego w skład nieruchomości oznaczonej numerem geodezyjnym jako działka (...).

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 198 k.p.c. wskazać należy, że możliwość wytoczenia powództwa o świadczenie nie wyklucza interesu prawnego w ustaleniu stosunku prawnego lub prawa, jeżeli zapewni ono w większym stopniu ochronę praw powoda. Interes prawny nie istnieje wówczas, gdy jest możliwe wytoczenie powództwa o świadczenie, chyba że ze spornego stosunku prawnego wynikają jeszcze dalsze skutki, których dochodzenie w drodze powództwa o świadczenie nie jest możliwe lub nie jest jeszcze aktualne (wyrok SN z dnia 30 października 1990 r., I CR 649/90). Należy zaznaczyć, że poglądowi, iż możliwość dochodzenia przez powoda świadczeń z określonego stosunku prawnego wyklucza istnienie interesu prawnego w ustaleniu tego stosunku, należy przypisać znaczenie zasady, od której istnieją wyjątki. Decydujące w tym zakresie powinny być właściwości stosunku prawnego (wyrok SN z dnia 2 czerwca 2006 r., I PK 250/05, OSNP 2007 nr 11-12, poz. 156). Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z 10 kwietnia 2014 r. w sprawie II PK 179/13 podzielił poglądy, zgodnie z którymi, możliwość wytoczenia powództwa o świadczenie, nie wyklucza istnienia interesu prawnego w ustaleniu stosunku prawnego lub prawa, gdy ustalenie takie zapewni w większym stopniu ochronę praw powoda niż orzeczenie zobowiązujące do świadczenia. Ograniczanie możliwości wystąpienia z powództwem o ustalenie w takich sytuacjach byłoby sprzeczne z jego celem, którym, jak się podkreśla, jest zapewnienie skutecznej ochrony prawnej realizowanej w ramach szeroko pojmowanego dostępu do sądu (K. Piasecki, Postępowanie sporne rozpoznawcze, Warszawa 2004, s. 150 i n.).

Przykładowo w sprawie o ustalenie, że strony łączy umowa o pracę na czas nieokreślony ( sygn. II PK 179/13 SN) Sąd Najwyższy wskazał, że z sentencji orzeczenia nakazującego dopuszczenie pracownika do określonej pracy, zwłaszcza, gdy nie sporządzono do niego uzasadnienia lub w uzasadnieniu nie wskazano prawa lub charakteru stosunku pracy, z którym wiąże się dopuszczenie, może nie wynikać przyczyna prawna, dla której sąd takie orzeczenie wydał. W szczególności może z niej też nie wynikać, czy dopuszczenie do pracy dotyczy umowy na czas określony, czy nieokreślony (zob. uzasadnienie wyroku SN z dnia 21 września 2011 r., II PK 36/11). Mając na uwadze art. 365 § 1 KPC, w którego świetle orzeczenie prawomocne, w tym wyrok ustalający wiąże sąd, który go wydał, inne sądy, organy państwowe i strony, należy stwierdzić, że wyrok nakazujący dopuszczenie do pracy, może nie wywrzeć skutku wiążącego wymienione w nim podmioty w zakresie ustalenia stosunku prawnego lub prawa, z którym dopuszczenie do pracy jest związane. Już z tego względu, wyrok ustalający, że strony wiąże umowa o pracę zawarta na czas nieokreślony może lepiej chronić prawny interes (określone potrzeby prawne) powoda. Odnosi się to także do powództwa o tego rodzaju ustalenie, niepowiązanego z żądaniem dopuszczenia do pracy. Zależnie bowiem od sytuacji, która zaistnieje w dniu jego uprawomocnienia się, powód może zdecydować, w jaki sposób wykorzystać uprawnienia wynikające z takiego ustalenia. W szczególności może okazać się, że nie jest już zainteresowany w dopuszczeniu go do pracy, lecz w realizacji innych uprawnień. Korzyścią prawną samą w sobie jest także wyjaśnienie sytuacji prawnej, pozwalające np. na prawidłowe (dostosowane do ustalonego rodzaju umowy) rozwiązanie stosunku pracy, jeśli powód nie będzie już zainteresowany jego kontynuowaniem (tak: Wyrok Sądu Najwyższego - Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych z dnia 10 kwietnia 2014 r. II PK 179/13).

W niniejszej sprawie niewątpliwie mamy do czynienia z podobną sytuacją. Wytoczenie powództwa o ustalenie, pomimo możliwości zainicjowania sprawy o świadczenie, daje powodom większą ochronę prawną. Niewątpliwie bowiem z sentencji wyroku o zapłatę wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości ( z którym to roszczeniem powodowie zamierzają wystąpić) nie będzie wynikało komu służy prawo własności spornego pomieszczenia, a zatem mając na uwadze treść art. 365 § 1 k.p.c. zgodnie z którym orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby, wyrok ustalający będzie lepiej chronił interes prawny strony powodowej.

Mając powyższe na uwadze, Sąd Okręgowy na podstawie art. 385 k.p.c. oddalił apelację jako bezzasadną.

O kosztach postępowania odwoławczego orzeczono zgodnie z jego wynikiem na podstawie art. 98 § 1 i § 1 1 k.p.c., obciążając nimi w całości pozwanych. Na koszty złożyło się wynagrodzenie pełnomocnika powodów w kwocie 1.800 zł ustalone w oparciu o treść przepisów § 2 pkt 5 w zw. z § 10 ust. 1 pkt 1 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności radców prawnych.

Małgorzata Radomska-Stęplewska