descriptionTreść orzeczenia

Sygn. akt II C 901/14

Wyrok w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej

Dnia 4 grudnia 2015 roku

Sąd Okręgowy Warszawa – Praga w Warszawie Wydział II Cywilny

w składzie:

Przewodniczący: SSO Małgorzata Dubinowicz – Motyk

Protokolant: sekr. sąd. Anna Fesz

w W. na rzecz pozwanych S. C. i B. C. kwotę 3617 (trzy tysiące sześćset siedemnaście) złotych tytułem zwrotu kosztów procesu.

Uzasadnienie

W dniu 29 lipca 2014 roku Instytut (...) w W. wniósł pozew przeciwko B. N., H. O. (1), A. O., M. O., D. Ś., S. C. i B. C., domagając się stwierdzenia nieważności umowy sprzedaży zawartej między pozwanymi dnia 27 stycznia 2011 roku przed notariuszem w W. I. U. za nr rep. (...) oraz zasądzenia od pozwanych na swoją rzecz kosztów procesu według norm przepisanych. W uzasadnieniu pozwu wskazano, iż w/w umową pozwani S. C. i B. C. nabyli udziały w spadku po H. O. (2), w skład którego miały wchodzić udziały we współwłasności nieruchomości (...), w tym działki gruntu znajdujące się obecnie w posiadaniu powoda. Zdaniem powoda umowa ta była nieważna, ponieważ jedna z osób zbywających udział w spadku – B. N. jest osobą niesłyszącą, a notariusz nie odnotowała tego faktu w treści aktu notarialnego i nie zaznaczyła w jaki sposób nawiązała kontakt z B. N., nie przybrała do udziału w czynności biegłego, nie pouczyła B. N. o możliwości przybrania do czynności zaufanej osoby. W ocenie Instytutu (...) w W. ma on interes prawny w domaganiu się stwierdzenia nieważności w/w umowy, ponieważ S. C. i B. C. wytoczyli przeciwko niemu kilka pozwów, w tym o wydanie nieruchomości i o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, powołując się na uprawnienia właścicielskie nabyte w drodze spornej umowy, nieruchomości (...) będące w posiadaniu powoda są zaś obecnie uregulowane w kilkunastu księgach wieczystych, co naraża powoda na konieczność uczestniczenia w szeregu innych postępowań sądowych. (k.3-9)

B. N. domagała się oddalenia powództwa i obciążenia powoda kosztami postępowania, wskazując iż jest osobą niesłyszącą, jednak przy sporządzaniu spornego aktu notarialnego korzystała z pomocy siostry, a następnie odczytała treść aktu i potwierdziła własnym podpisem iż zrozumiała jego treść. (k.90-91)

H. O. (1) wniosła o oddalenie powództwa i obciążenie powoda kosztami procesu, podnosząc iż jej siostra H. N. jest osobą niesłyszącą lecz mówiącą i po osobistym odczytaniu aktu notarialnego potwierdziła notariuszowi że rozumie jego treść i wyraża na nią zgodę. (k.93-95)

D. Ś. domagała się oddalenia powództwa i obciążenia powoda kosztami postępowania, argumentując iż w trakcie odczytywania treści spornego aktu notarialnego H. O. (1) na bieżąco tłumaczyła B. N. na język migowy, a ponadto B. N. samodzielnie odczytała akt notarialny przed jego podpisaniem. (k.99-100)

Pozwani B. C. i S. C. domagali się oddalenia powództwa i zasądzenia od powoda na swoją rzecz kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Pozwani podnieśli, iż powód nie ma interesu prawnego w domaganiu się ustalenia nieważności sprzedaży udziałów w spadku, skoro między stronami toczą się postępowania sądowe o wydanie nieruchomości i o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, w których zagadnienie ważności owej umowy może i powinno być rozpatrywane jako przesłanka rozstrzygnięcia, tym bardziej iż w sprawach o wydanie nieruchomości pozwani swoje prawo własności wywodzą również z innych umów. Wskazywali także, że żaden z uczestników spornej umowy nie sygnalizował notariuszowi iż B. N. jest osobą niesłyszącą, a B. N. zachowywała się jak osoba sprawna słuchowo oraz przeczytała treść umowy, w związku z czym nie można notariuszowi czynić zarzutu iż nie odnotował w treści aktu wzmianki iż p. N. jest osobą niesłyszącą, nie przybrał do udziału w czynności biegłego ani nie pouczył p. N. o możliwości przywołania osoby zaufanej. W ocenie pozwanych, ewentualne niezawinione uchybienia notariusza nie skutkowały nieważnością umowy sprzedaży udziałów w spadku, a nawet w razie podzielenia stanowiska powoda – nie skutkowały nieważnością całej umowy. (k.102-110)

A. O. wnosił o oddalenie powództwa i obciążenie powoda kosztami postępowania, podkreślając iż jego siostra B. N. swobodnie mówi, czyta i pisze i można się z nią porozumieć mimo nieznajomości języka migowego. (k.118-119)

Odnosząc się do stanowiska pozwanych, powodowy Instytut (...) w W. podtrzymywał żądanie pozwu i przedstawiał argumenty uzasadniające interes prawny w niniejszej sprawie, wskazując m.in. iż niniejsze powództwo jest najdalej idącym i obejmującym całość spornych między stronami roszczeń o prawo własności nieruchomości wchodzących w skład(...). (k.139-146)

Pismem procesowym z dnia 21 sierpnia 2015 roku pełnomocnik powoda sprecyzował pozew, wskazując iż powód wnosi o stwierdzenie nieważności umowy zbycia udziałów w spadku po H. O. (2) i cofając pozew ze zrzeczeniem się roszczenia w stosunku do pozwanej D. Ś.. Strona powodowa podtrzymywała zarzuty co do uchybień przy zbywaniu udziałów w spadku przez pozwaną B. N. oraz twierdziła że zbywając przysługujące im udziały w spadku po H. O. (2) pozwani H. O. (1), A. O. i M. O. działali w błędzie co do przedmiotu umowy, nie wiedząc iż w skład spadku wchodzą udziały we własności nieruchomości. (k.216 i 224-227) Postanowieniem z dnia 16 października 2015 roku tut. Sąd umorzył postępowanie w części dotyczącej pozwanej D. Ś.. (k.294)

Pozwani B. C. i S. C. podtrzymywali dotychczasowe stanowisko i argumenty przeciwko zasadności żądania pozwu, dodatkowo wskazując iż 27 stycznia 2011 roku dokonano czterech odrębnych czynności prawnych w zakresie zbycia udziałów w spadku po H. O. (2), zaś powód nie przytoczył żadnych twierdzeń i dowodów na okoliczność wadliwości dotyczących nabycia owych udziałów od H. O. (1), A. O. i M. O.. (k.280-287)

Sąd ustalił następujący stan faktyczny:

W dniu 27 stycznia 2011 roku B. N. sprzedała S. C. i B. C. do majątku objętego małżeńską wspólnością ustawową przysługujący jej udział ¼ części w spadku po H. O. (2), H. O. (1) sprzedała S. C. i B. C. do majątku objętego małżeńską wspólnością ustawową przysługujący jej udział ¼ części w spadku po H. O. (2), M. O. sprzedał S. C. i B. C. do majątku objętego małżeńską wspólnością ustawową przysługujący mu udział ¼ części w spadku po H. O. (2), A. O. sprzedał S. C. i B. C. do majątku objętego małżeńską wspólnością ustawową przysługujący mu udział ¼ części w spadku po H. O. (2) i D. Ś. sprzedała S. C. i B. C. do majątku objętego małżeńską wspólnością ustawową przysługujący jej spadek po R. D.. Umowa ta zawarta została przed notariuszem w W. – I. U. za nr rep. (...), przy czym w treści aktu notarialnego nie zostało odnotowane iż B. N. jest osobą niesłyszącą. Dowód: odpis umowy sprzedaży z 27.01.2011r. (k.19-25)

W 2013 roku, składając zeznania w charakterze świadka w postępowaniu przygotowawczym, B. N. przyznała, że jest inwalidką słuchu, że posługuje się językiem migowym oraz mową potoczną oraz że podpisując umowę w dniu 27 stycznia 2011 roku osobiście odczytała treść umowy oraz pomagała jej siostra H. O. (1), natomiast treść aktu notarialnego nie była tłumaczona na język migowy. Dowód: kserokopia protokołu przesłuchania B. N. (k.54-56) Składając zeznania jako świadek H. O. (1) wskazywała, że notariusz podczas w/w czynności nie zwróciła uwagi na to, że B. N. jest osobą niesłyszącą, nie pouczyła jej o możliwości uczestniczenia w czynności biegłego i osoby zaufanej. Dowód: kserokopia protokołu przesłuchania H. O. (1) (k.57-58)

Przed Sądem Rejonowym dla Warszawy Pragi – Południe w Warszawie pod sygnaturą I C 3633/13 od listopada 2013 roku toczy się postępowanie z powództwa B. C., S. C., J. K., H. G. i Z. W. przeciwko Instytutowi (...) w W. i W. Ł. o uzgodnienie treści księgi wieczystej (...) Sądu Rejonowego dla Warszawy Mokotowa w Warszawie z rzeczywistym stanem prawnym. Powodowie wywodzą, iż właścicielami nieruchomości są B. C. i S. C. na zasadach małżeńskiej wspólności ustawowej w udziale 42/312 części, Z. W. w udziale 249/312 części, J. K. w udziale 9/312 części i H. G. w udziale 12/312 części, ponieważ przeniesienie własności nieruchomości ze Skarbu Państwa na Instytut (...) w W. było bezskuteczne, gdyż decyzja o wywłaszczeniu dawnej nieruchomości (...) w dacie przenoszenia własności nieruchomości nie była decyzją ostateczną. Uzasadniając ów pozew B. C. i S. C. jako podstawę nabycia przez siebie 42/312 części udziału we współwłasności nieruchomości wskazali: - nabycie w dniu 27 stycznia 2011 roku spadku po R. D. i spadku po H. O. (2), - nabycie w dniu 12 lipca 2012 roku spadku po E. K. i - nabycie w dniu 14 września 2012 roku spadku po L. D. i A. D..

Postanowieniem z dnia 13 marca 2015 roku postępowanie w sprawie I C 3633/13 Sądu Rejonowego dla Warszawy Pragi – Południe w Warszawie zostało zawieszone do czasu prawomocnego zakończenia niniejszego postępowania, ze wskazaniem iż wyrok wydany w niniejszej sprawie będzie miał charakter prejudykatu, skoro powodowie wywodzą swoje prawo własności m.in. z umowy nabycia spadku zawartej dnia 27 stycznia 2011 roku. Dowód: kopia pozwu z załącznikami (koperta k.271 akt), kopia postanowienia Sądu Rejonowego dla Warszawy Pragi – Południe w Warszawie z 13.03.2015r. (k.176)

W styczniu 2014 roku B. C. i S. C. wnieśli przeciwko Instytutowi (...) w W. pozew o nakazanie wydania nieruchomości stanowiącej działkę ewidencyjną nr (...), dla której prowadzona jest księga wieczysta (...). W uzasadnieniu pozwu wskazano, iż powodowie są właścicielami nieruchomości w następstwie nabycia w dniu 27 stycznia 2011 roku spadku po R. D. i spadku po H. O. (2), nabycia w dniu 12 lipca 2012 roku spadku po E. K. i nabycia w dniu 14 września 2012 roku spadku po L. D. i A. D., które to osoby pozostawały współwłaścicielami nieruchomości z uwagi na uchybienia poczynione w toku postępowania wywłaszczeniowego w 1990 roku skutkujące brakiem prawomocności decyzji wywłaszczeniowej i brakiem skutku rzeczowego umowy z 12 września 2002 roku o przeniesieniu własności nieruchomości przez Skarb Państwa na rzecz Instytutu (...) w W.. Dowód: kopia pozwu z załącznikami w sprawie I C 245/14 Sądu Rejonowego dla Warszawy Pragi – Południe w Warszawie (koperta k.270)

W kwietniu 2014 roku B. C. i S. C. wnieśli przeciwko Instytutowi (...) w W. pozew o nakazanie wydania nieruchomości stanowiącej działkę ewidencyjną nr (...), dla której prowadzona jest księga wieczysta (...). W uzasadnieniu pozwu wskazano, iż powodowie są właścicielami nieruchomości w następstwie nabycia w dniu 27 stycznia 2011 roku spadku po R. D. i spadku po H. O. (2), nabycia w dniu 12 lipca 2012 roku spadku po E. K. i nabycia w dniu 14 września 2012 roku spadku po L. D. i A. D., które to osoby pozostawały współwłaścicielami nieruchomości z uwagi na uchybienia poczynione w toku postępowania wywłaszczeniowego w 1990 roku skutkujące brakiem prawomocności decyzji wywłaszczeniowej i brakiem skutku rzeczowego umowy z 12 września 2002 roku o przeniesieniu własności nieruchomości przez Skarb Państwa na rzecz Instytutu (...) w W.. Dowód: kopia pozwu z załącznikami w sprawie I C 843/14 Sądu Rejonowego dla Warszawy Pragi – Południe w Warszawie (koperta k.253)

W kwietniu 2014 roku B. C. i S. C. wnieśli przeciwko Instytutowi (...) w W. pozew o nakazanie wydania nieruchomości stanowiącej działkę ewidencyjną nr (...), dla której prowadzona jest księga wieczysta (...). W uzasadnieniu pozwu wskazano, iż powodowie są właścicielami nieruchomości w następstwie nabycia w dniu 27 stycznia 2011 roku spadku po R. D. i spadku po H. O. (2), nabycia w dniu 12 lipca 2012 roku spadku po E. K. i nabycia w dniu 14 września 2012 roku spadku po L. D. i A. D., które to osoby pozostawały współwłaścicielami nieruchomości z uwagi na uchybienia poczynione w toku postępowania wywłaszczeniowego w 1990 roku skutkujące brakiem prawomocności decyzji wywłaszczeniowej i brakiem skutku rzeczowego umowy z 12 września 2002 roku o przeniesieniu własności nieruchomości przez Skarb Państwa na rzecz Instytutu (...) w W.. Dowód: kopia pozwu z załącznikami w sprawie I C 842/14 Sądu Rejonowego dla Warszawy Pragi – Południe w Warszawie (koperta k.272)

Pismem z dnia 29 września 2014 roku S. C. i B. C. zawiadomili Instytut (...) w W. o istniejącej niezgodności treści księgi wieczystej (...) Sądu Rejonowego dla Warszawy Mokotowa w Warszawie, prowadzonej dla działki gruntu nr (...) z obrębu (...), z rzeczywistym stanem prawnym i wezwali do wydania im tej nieruchomości. Pozwani wskazali, iż nieruchomość ta historycznie stanowiła część (...) i jej własność nie została nabyta przez Skarb Państwa w drodze wywłaszczenia ani następnie przeniesiona na rzecz Instytutu, gdyż decyzja o wywłaszczeniu nie została doręczona spadkobiercom jednego ze współwłaścicieli nieruchomości oraz powołując się na nabycie przez siebie praw do spadku po jednym ze współwłaścicieli nieruchomości.

W maju 2015 roku B. C. i S. C. wnieśli pozew przeciwko Instytutowi (...) w W. o uzgodnienie stanu prawnego księgi wieczystej (...) Sądu Rejonowego dla Warszawy Mokotowa w Warszawie z rzeczywistym stanem prawnym poprzez wykreślenie w dziale I-0 księgi wpisu działki (...) oraz wykreślenie z dawnej księgi wieczystej (...) wpisu o odłączeniu działki (...) do księgi (...), argumentując pozew brakiem ostateczności decyzji o wywłaszczeniu nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa.

Dowód: pismo z 29.09.2014r. z potwierdzeniem nadania i doręczenia (k.147-149), kopia pozwu z załącznikami w sprawie I C 1394/15 Sądu Rejonowego dla Warszawy Pragi – Południe w Warszawie (koperta k.273)

Sąd zważył, co następuje

Powództwo okazało się niezasadne.

Jego podstawą był art. 189 kpc, stanowiący, iż powód może żądać ustalenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, gdy ma w tym interes prawny.

Z treści przytoczonego przepisu wynika, iż materialnoprawną przesłanką powództwa o ustalenie opartego na art. 189 kpc jest interes prawny powoda. Interes ten jest definiowany w doktrynie i orzecznictwie jako interes dotyczący szeroko rozumianych praw i stosunków prawnych, przy czym w przypadku ustalania praw czy stosunków prawnych występuje on z reguły wówczas, gdy istnieje niepewność danego prawa lub stosunku prawnego z przyczyn faktycznych czy prawnych. Jest przy tym oczywiste, iż interes ten musi istnieć w chwili wyrokowania. Skuteczne powołanie się na interes prawny wymaga wykazania, że oczekiwane rozstrzygnięcie wywoła takie skutki w stosunkach między stronami, w następstwie których ich sytuacja prawna zostanie określona jednoznacznie i tym samym wyeliminowane zostanie, wynikające z niepewności co do przysługiwania powodowi pewnych praw lub istnienia stosunku prawnego, ryzyko naruszenia praw powoda. W judykaturze utrwalone jest stanowisko, iż powód nie ma interesu prawnego w żądaniu ustalenia istnienia czy nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, jeśli występuje równocześnie możliwość innej formy ochrony prawnej (np. gdy stan niepewności może być usunięty w drodze powództwa o świadczenie).

W rozpatrywanej sprawie powód – Instytut (...) w W. domagał się ustalenia, iż zawarta w dniu 27 stycznia 2011 roku między pozwanymi B. N., H. O. (1), A. O. i M. O. a pozwanymi S. C. i B. C. umowa sprzedaży udziałów w spadku po H. O. (2) jest nieważna. Dla wykazania występowania interesu prawnego w żądaniu ustalenia w/w okoliczności strona powodowa powoływała się na zachowanie pozwanych S. C. i B. C., którzy kwestionują prawo własności powoda do nieruchomości, dla których poprzednio prowadzona była księga wieczysta (...) i wytaczają procesy o uzgodnienie treści ksiąg wieczystych z rzeczywistym stanem prawnym lub o wydanie nieruchomości, z powołaniem się na nabycie praw do w/w nieruchomości poprzez nabycie spadku po osobach będących ich właścicielami przed wywłaszczeniem.

Jak wskazano w części wstępnej uzasadnienia, przed wniesieniem pozwu w niniejszej sprawie między stronami toczyły się już cztery postępowania przed Sądem Rejonowym dla Warszawy Pragi – Południe w Warszawie (o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym – I C 3633/13, o wydanie nieruchomości – I C 245/14, I C 842/14, I C 843/14), w których jednym z elementów podstawy faktycznej żądania było twierdzenie iż S. C. i B. C. nabyli spadek po H. O. (2). Zdaniem Sądu przesądza to o przyjęciu, iż Instytut (...) w W. nie ma interesu prawnego w domaganiu się ustalenia, w odrębnym postępowaniu sądowym, iż umowa sprzedaży udziałów w spadku po H. O. (2) na rzecz S. C. i B. C. jest nieważna. Żądane rozstrzygnięcie, w razie jego uwzględnienia, nie wyjaśniałoby bowiem w sposób jednoznaczny sytuacji między stronami i nie eliminowałoby definitywnie stanu niepewności co do praw powoda. Powodowy Instytut może i powinien podnosić w toczących się procesach o wydanie nieruchomości i o uzgodnienie stanu prawnego księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym zarzut nieważności umowy sprzedaży udziałów w spadku po H. O. (2), kwestionując legitymację czynną małżonków C. w owych postępowaniach. Przy tak sformułowanym zarzucie przesłanką rozstrzygnięcia w w/w sprawach stanie się ustalenie czy S. C. i B. C. nabyli spadek po H. O. (2). Sąd stoi na stanowisku, iż skoro Instytut (...) w W. może doprowadzić do usunięcia stanu niepewności co do nabycia praw do spadku po H. O. (2) w innym toczącym się postępowaniu, którego przedmiotem jest żądanie dalej idące i w którym żądanie przedstawione w niniejszej sprawie nabiera charakteru zagadnienia wstępnego, to brak jest interesu prawnego w domaganiu się jedynie ustalenia nieważności umowy sprzedaży udziałów w spadku. Po drugie, postulowane przez powodów rozstrzygnięcie w przedmiocie ważności umowy sprzedaży udziałów w spadku nie doprowadziłoby do jednoznacznego określenia sytuacji prawnej stron, spornej w odniesieniu do uprawnień właścicielskich co do nieruchomości (...). Swoją legitymację czynną w sprawach o wydanie nieruchomości i o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym małżonkowie C. wywodzą bowiem nie tylko z nabycia spadku po H. O. (2), ale także z nabycia spadku po R. D., L. D., A. D. i E. K.. Oznacza to, iż ewentualne ustalenie że nie nabyli praw do spadku po H. O. (2), wbrew wywodom powoda, nie uniemożliwi małż. C. popierania dotychczasowych powództw o wydanie nieruchomości i uzgodnienie treści ksiąg wieczystych z rzeczywistym stanem prawnym ani wytaczania nowych powództw co do pozostałych działek wchodzących w skład (...). Co więcej, swe uprawnienia właścicielskie w sprawach o wydanie nieruchomości i uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym pp. C. wywodzą także z braku ostateczności decyzji wywłaszczeniowych dotyczących działek wchodzących w skład (...) i wywołanego tym braku skutku rzeczowego umów o przeniesienie ich własności zawieranych między Skarbem Państwa w Instytutem (...) w W.. Reasumując, uwzględnienie powództwa w niniejszej sprawie w jakikolwiek sposób nie wyjaśniałoby spornej sytuacji prawnej stron odnośnie uprawnień właścicielskich nieruchomości stanowiących (...).

Powyższe argumenty zadecydowały o oddaleniu powództwa w niniejszej sprawie.

Ustaliwszy brak interesu prawnego po stronie powoda, Sąd oddalił wnioski o przeprowadzenie dowodu z zeznań stron i świadka oraz dokumentacji medycznej pozwanej B. N. na okoliczność sposobu sporządzania aktu notarialnego z dnia 27 stycznia 2011 roku i bycia osobą niesłyszącą przez B. N., albowiem okoliczność ta nie miała żadnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Pogląd ten znajduje uzasadnienie w wyroku Sądu Najwyższego z 27 czerwca 2001 roku w sprawie II CKN 898/00, cyt.: „Powództwo o ustalenie stosunku prawnego lub prawa może być uwzględnione wtedy, gdy spełnione są dwie przesłanki merytoryczne: interes prawny oraz wykazanie prawdziwości twierdzeń powoda o tym że dany stosunek prawny lub prawo rzeczywiście istnieje. Pierwsza z tych przesłanek warunkuje określony skutek tego powództwa, decydując o dopuszczalności badania i ustalania prawdziwości twierdzeń powoda.”.

O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 98§1 i 3 kpc w zw. z art. 99 kpc, zasądzając od powoda, jako strony przegrywającej, na rzecz pozwanych S. C. i B. C. poniesione przez nich koszty procesu. Na koszty te składało się wynagrodzenie pełnomocnika pozwanych, ustalone zgodnie §2 ust. 1 i 2 w zw. z §6 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności radców prawnych (…) oraz uiszczona opłata skarbowa od pełnomocnictwa.