descriptionTreść orzeczenia

Sygn. akt II AKzw 916/24

Postanowienie

Dnia 11 czerwca 2024 roku

Sąd Apelacyjny w Katowicach II Wydział Karny w składzie:

Przewodniczący: sędzia SA Marcin Ciepiela

Protokolant: Beata Deka

Uzasadnienie

Zdaniem Sądu Apelacyjnego zażalenie prokuratora okazało się zasadne, czego konsekwencją musiała być zmiana zaskarżonego postanowienia w postulowanym przez skarżącego kierunku.

Zagadnieniem wstępnym, a zarazem zasadniczym w niniejszej sprawie była interpretacja w płaszczyźnie intertemporalnej zmiany art. 78 § 3 k.k. dokonanej z dniem 1 października 2023 r. przez art. 23 ustawy z dnia 7 lipca 2022 r. o zmianie ustawy - Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U.2022.2600). Za sprawą tej zmiany nastąpiło wydłużenie czasu odbywania kary pozbawienia wolności z 25 lat na 30 lat, po których to osoby skazane na karę dożywotniego pozbawienia wolności mogą zostać warunkowo przedterminowo zwolnione.

D. S. (wówczas M.) został prawomocnym wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w Warszawie z dnia 20 marca 1998 r., sygn. akt XVIII K 65/97, skazany za przestępstwo z art. 148 § 1 d.k.k. w zb. z art. 210 § 1 d.k.k. w zw. z art. 10 § 2 d.k.k. na karę dożywotniego pozbawienia wolności. W brzmieniu przepisów obowiązujących przed 1 października 2023 r. prawo do ubiegania się o warunkowe przedterminowe zwolnienie przysługiwało skazanemu od dnia 12 lutego 2021 r., natomiast w brzmieniu przepisów obowiązujących od tej daty, nabędzie to prawo dopiero w dniu 21 lutego 2026 r. Podstawa prawna zaskarżonego postanowienia oraz jego uzasadnienie nie pozostawiają wątpliwości, że sąd a quo zastosował art. 4 k.k. poprzez przyjęcie przepisów względniejszych dla sprawcy, a więc sprzed 1 października 2023 r., uznając jednocześnie, że P. S. spełnia warunki formalne i materialne do uzyskania postulowanego przez niego dobrodziejstwa.

Rozważając tę kwestię, Sąd Apelacyjny przypomina, że w judykaturze i doktrynie utrwalony jest pogląd, iż użyte na gruncie art. 4 § 1 k.k. pojęcie „ustawa” należy rozumieć szeroko i tym samym przyjmować, że chodzi o cały stan prawny w sensie materialnoprawnym, determinujący sytuację prawno-karną sprawcy (wyrok SN z 1.07.2004 r., II KO 1/04, LEX nr 121666; wyrok SN z 4.07.2001 r., V KKN 346/99, LEX nr 51679; wyrok SN z 12.05.2021 r., II KK 47/21, LEX nr 3289295; postanowienie SN z 19.01.2017 r., I KZP 13/16, OSNKW 2017/2/9; J. Lachowski [w:] Kodeks karny. Komentarz, wyd. IV, red. V. Konarska-Wrzosek, Warszawa 2023, art. 4, teza 3). Słusznie podnosi się nadto, że z punktu widzenia treści art. 4 § 1 k.k. bez znaczenia pozostaje zarówno usytuowanie normy w ustawie karnej, jak i prawny charakter ustawowej regulacji; istotne jest jedynie to, czy norma znajduje in concreto zastosowanie i współokreśla konsekwencje prawne wynikające dla sprawcy z wyroku skazującego (J. Giezek [w:] D. Gruszecka, K. Lipiński, G. Łabuda, J. Giezek, Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz, Warszawa 2021, art. 4, teza 9; postanowienie SN z 19.01.2017 r., I KZP 13/16, OSNKW 2017/2/9) oraz zauważa, „że zakres zastosowania reguły z art. 4 § 1 k.k. obejmuje nie tylko zmianę formalnie rozumianej ustawy karnej, ale wszelkich regulacji prawnych mających znaczenie dla odpowiedzialności karnej sprawcy, a więc przepisów dotyczących czynu zabronionego, grożących za jego popełnienie kar, dyrektyw ich wymiaru, zasad odpowiedzialności, innych prawnokarnych konsekwencji popełnienia czynu zabronionego, recydywy, wymiaru kary łącznej, amnestii czy zatarcia skazania” (W. Wróbel, Zmiana normatywna i zasady intertemporalne w prawie karnym, Kraków 2003, Rozdział VI, pkt 7, pkt 7.1).

W efekcie, w doktrynie przyjmuje się, że art. 4 § 1 k.k. powinien być stosowany w postępowaniu wykonawczym, jeśli dochodzi w nim do „orzekania o przestępstwie”, w szczególności co do rozmiarów i form orzeczonej wcześniej w wyroku odpowiedzialności karnej sprawcy (W. Wróbel, Zmiana normatywna i zasady intertemporalne w prawie karnym, Kraków 2003, s. 512). Przykładowo wskazuje się na orzekanie w kwestii zastępczej kary pozbawienia wolności czy zaostrzenia rygorów wykonywania kary. W każdym z tych postępowań incydentalnych rozstrzygnięcia kształtują dalsze skutki prawnokarne skazania, w tym takie, które pogarszają sytuację skazanego (postanowienie SN z 28.08.2013 r., V KK 160/13, OSNKW 2013/12/106).

Stąd, do rozstrzygania w przedmiocie warunkowego przedterminowego zwolnienia z odbycia reszty kary pozbawienia wolności reguła intertemporalna z art. 4 § 1 k.k. znajduje – co do zasady – zastosowanie. Nie oznacza to jednak, że jest tak w przypadku każdej nowelizacji ustawy.

W najnowszym orzecznictwie trafnie wskazuje się bowiem, że norma wyrażona w art. 4 § 1 k.k. nie ma charakteru absolutnego. Zasada stosowania ustawy poprzedniej, jeżeli jest ona względniejsza dla sprawcy, nie ma bowiem w ogóle zastosowania, gdy przepisy ustawy nowej nakazują bezpośrednie stosowanie – po ich wejściu w życie – przepisów nowych, a więc w sposób jednoznaczny wyłączają zastosowanie art. 4 § 1 k.k. (postanowienie SN z 16.01.2024 r., IV KK 341/23, OSNK 2024/4/21). Inaczej rzecz ujmując, norma intertemporalna zawarta w art. 4 § 1 k.k. znajduje zastosowanie, jeżeli w ustawie nie przewidziano stosownych uregulowań przewidujących odmienne reguły rozstrzygające o kolizji ustaw w czasie (wyrok SN z 18.07.2023 r., I KK 176/23, LEX nr 3585197). Wszak przepisy wprowadzające nowe ustawy karne niejednokrotnie zawierają normy przejściowe, wskazujące na sposoby stosowania nowej ustawy do czynów popełnionych przed jej wejściem w życie i mają one pierwszeństwo przed regułą zawartą w art. 4 § 1 k.k. (wyrok SN z 23.05.2023 r., V KK 234/22, LEX nr 3568135).

Sąd Apelacyjny zauważa, że wyłączenie stosowania art. 4 § 1 k.k. może nastąpić nie tylko wprost, ale również przez zawarcie w nowelizacji ustawy odrębnych od niej reguł intertemporalnych. Na przypadki takie niejednokrotnie wskazywano w orzecznictwie. Za przepisy szczególne wobec art. 4 § 1 k.k. uznawano choćby art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 16 września 2011 r. o zmianie ustawy - Kodeks karny wykonawczy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U.2011.240.1431) w zakresie instytucji uregulowanej w art. 160 k.k.w. (postanowienie SN z 28.08.2013 r., V KK 160/13, OSNKW 2013/12/106), czy też art. 8 ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U.2019.1694) w zakresie instytucji unormowanej w art. 152 § 1 k.k.w. (postanowienie SN z 12.05.2021 r., V KK 551/20, LEX nr 3269661).

Analogicznie należy ocenić normę prawną zawartą w art. 23 ustawy z dnia 7 lipca 2022 r. o zmianie ustawy - Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U.2022.2600). W myśl tego przepisu w sprawach, w których przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy kara pozbawienia wolności nie została wykonana, do osób warunkowo zwolnionych oraz osób odbywających karę pozbawienia wolności stosuje się przepisy ustawy zmienianej w art. 1 (tj. Kodeksu karnego – przyp. SA) o warunkowym zwolnieniu w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą. Zważywszy, że kara pozbawienia wolności orzeczona wobec M. S. niewątpliwie dotąd nie została wykonana, jego przypadku dotyczy przedstawione unormowanie. Tym samym, zgodnie z wolą ustawodawcy stosowanie w stosunku do wymienionego art. 4 § 1 k.k. zostało skutecznie wyłączone.

W judykaturze i piśmiennictwie utrwalony jest pogląd, że warunkowe zwolnienie nie jest bezpośrednim następstwem popełnienia przez sprawcę przestępstwa, lecz wyraża się w złagodzeniu skutków skazania (zob. W. Wróbel [w:] Kodeks karny. Komentarz pod red. A. Zolla, t. III, Kraków 2008, s. 1199; uchwała SN z 11.01.1999 r., I KZP 15/98, OSNKW 1999/1-2/1). Z tego też względu wyłączenie zasady lex mitior przy wprowadzeniu do ustawy nowych, mniej korzystnych dla skazanego przepisów dotyczących warunkowego zwolnienia i odwołania warunkowego zwolnienia nie narusza stosownych postanowień Europejskiej konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (art. 7 ust. 1 zd. 2), ani Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych (art. 15 ust. 1 zd. 2). Gwarancje tam zawarte nie dopuszczają wymierzenia kary surowszej od tej, którą można było wymierzyć w czasie, gdy czyn zagrożony karą został popełniony. Czym innym jest natomiast wprowadzenie innych ustawowych zasad zwalniania z reszty kary, ale i odwoływania tego zwolnienia, choćby były one bardziej restrykcyjne. Z tych właśnie powodów ustawodawca, wprowadzając w życie Kodeks karny z 1997 r., w przepisie przejściowym art. 14 pkt 4 zdecydował o stosowaniu przepisów nowego Kodeksu do osób warunkowo zwolnionych, niezależnie od tego, czy są one in concreto korzystniejsze dla sprawcy (postanowienie SN z 28.08.2013 r., V KK 160/13, OSNKW 2013/12/106).

Powyższej konstatacji nie mogła zmienić akcentowana w pismach skazanego i jego obrońcy okoliczność, że M. S. wcześniej (tj. w dniu 12 lutego 2021 r.) nabył uprawnienia do ubiegania się o warunkowe przedterminowe zwolnienie i występował (bez powodzenia) ze stosownymi wnioskami. Uprawnienie do ubiegania się o warunkowe przedterminowe nie ma bowiem charakteru prawa nabytego, a ustawodawca – z uwagi na prowadzoną politykę karną – może z biegiem czasu wprowadzać w tym zakresie dalej idące ograniczenia. Z drugiej strony, nie można wykluczyć, że podobne restrykcje w przyszłości zostaną złagodzone, a wówczas skazany ponownie będzie mógł ubiegać się o skorzystanie z analizowanego uprawnienia.

Podsumowując, skoro nowelizacja art. 78 § 3 k.k. obowiązująca od dnia 1 października 2023 r. wyłączyła art. 4 § 1 k.k., przepis ten nie znajduje zastosowania w toczących się po tej dacie postępowaniach o udzielenie warunkowego przedterminowego zwolnienia z odbycia kary pozbawienia wolności orzeczonej przed tą datą. Oznacza to, że w analizowanym układzie temporalnym skazanie na dożywotnią karę pozbawienia wolności skutkuje możliwością ubiegania się o warunkowe przedterminowe zwolnienie po 30 latach odbycia kary. W rezultacie, skazany M. S. uzyska to prawo dopiero w dniu 21 lutego 2026 r.

Zważywszy, że w sprawie ziściła się ujemna przesłanka warunkowego przedterminowego zwolnienia, bezprzedmiotowym stało się analizowanie przesłanek pozytywnych. Stąd, po myśli art. 436 k.p.k. w zw. z art. 1 § 2 k.k.w. ograniczono rozpoznanie środka odwoławczego do zarzutu z punktu 1, gdyż rozpoznanie zarzutu błędu w ustaleniach faktycznych było bezprzedmiotowe.

Zarazem, zauważyć należy, że skazany nie powinien ustawać w dążeniu do pełnej resocjalizacji, gdyż tylko jej osiągnięcie przy równoczesnym spełnieniu wymagań formalnych może umożliwić mu w przyszłości uzyskanie dobrodziejstwa, o które się starał.

Na koniec zauważyć należy, że sąd odwoławczy, uwzględniając zasadniczy zarzut zażalenia, rozważył, jaką postać winno przybrać orzeczenie następcze.

Analizując to zagadnienie, uwzględniono stanowisko, że w wypadku braku uprawnień formalnych skazanego do ubiegania się o warunkowe przedterminowe zwolnienie, o których mowa w art. 78 k.k., powinno nastąpić umorzenie postępowania na podstawie art. 15 § 1 k.k.w. (por. postanowienie SA w Lublinie z 2.12.1998 r., II AKz 10/98, LEX nr 69581; postanowienie SA w Lublinie z 21.01.2009 r., II AKzw 1101/08, LEX nr 517194; postanowienie SA w Katowicach z 22.04.2011 r., II AKzw 468/11, LEX nr 846514; K. Dąbkiewicz [w:] Kodeks karny wykonawczy. Komentarz, LEX/el. 2020, art. 15, teza 14).

Z drugiej jednak strony, wskazuje się, że przeszkoda procesowa to okoliczność o charakterze ściśle procesowym, a więc wyłączająca w ogóle możliwość przeprowadzenia danego postępowania, a nie okoliczność uniemożliwiająca podjęcie pozytywnej dla skazanego decyzji merytorycznej (postanowienie SA w Szczecinie z 2.10.2019 r., II AKzw 1231/19, OSASz 2019, nr 4, poz. 42-45). W przypadku przeszkody procesowej chodzi o okoliczność oderwaną od kształtu merytorycznych przesłanek danej decyzji. Tymczasem, spełnienie wymogu odbycia odpowiedniej długości kary pozbawienia wolności ma wymiar materialnoprawny, a nie procesowy.

W związku z tym przedstawiciele drugiego stanowiska podnoszą, że nie powinno dojść do przemieszania okoliczności stanowiących ustawowe przesłanki danej decyzji incydentalnej oraz okoliczności wyłączających to postępowanie incydentalne. Konsekwencją tego założenia jest konkluzja, że w razie stwierdzenia, iż nie została spełniona przesłanka odbycia minimum kary, określona w art. 78 k.k., nieuzasadnione jest umarzanie postępowania incydentalnego na podstawie art. 15 § 1 k.k.w., lecz sąd powinien wydać postanowienie o odmowie udzielenia warunkowego przedterminowego zwolnienia z odbycia reszty kary pozbawienia wolności (postanowienie SA w Gdańsku z 5.02.2019 r., II AKzw 88/19, KSAG 2019, nr 3-4, poz. 219-221; zob. też postanowienie SA w Katowicach z 10.11.2004 r., II AKzw 858/04, LEX nr 193580; J. Lachowski [w:] M. Królikowski, R. Zawłocki (red.), Kodeks karny. Część ogólna Komentarz, Warszawa 2017, s. 1053).

Nie znajdując powodów do podważenia zasadności tego stanowiska, a zatem i wniosku sformułowanego przez prokuratora, orzeczono jak w części dyspozytywnej postanowienia.

ZARZĄDZENIE

1. o treści postanowienia powiadomić skazanego z pouczeniem o prawomocności,

2. akta zwrócić.

Katowice, dnia 11 czerwca 2024 r.