descriptionTreść orzeczenia

Sygn. akt I Ns 719/25

Postanowienie

8 stycznia 2026 r.

Sąd Rejonowy dla miasta stołecznego Warszawy w Warszawie w I Wydziale Cywilnym w składzie:

Przewodniczący: sędzia Mateusz Janicki

Uzasadnienie

Gmina Z. wniosła o stwierdzenie nabycia spadku po O. I. (1), zmarłym 6 października 2017 roku w M. (wniosek k. 4-5).

Sąd ustalił następujący stan faktyczny:

O. I. (2), syn V. i N., zmarł 6 października 2017 r. w M. w Republice Czeskiej (akt zgonu k. 38).

O. I. (1) był bezdomny, nie miał stałego miejsca zamieszkania ani pobytu, pomieszkiwał u kolegów. W lutym 2017 r. wyjechał do Czech, gdzie nie miał zamiaru mieszkać na stałe, tymczasowo wynajmował mieszkanie, planował wyjazd do Anglii. Nie mieszkał z żoną od wielu lat, u teściów był zameldowany pod adresem (...), choć tam nie mieszkał (zeznania N. I. k. 54v, 74; zeznania I. G. k. 66, zeznania D. I. (1) k. 74).

Zgromadził 1 130,64 zł na subkoncie ZUS (informacja z ZUS k. 102), jest też członkiem OFE (...) (informacja z ZUS k. 115). Ma wierzycieli w postaci gminy Z. (k. 8-28) i (...) sp. z o.o. (k. 87). Nie był ujawniony w księgach wieczystych jako właściciel nieruchomości (informacja k. 202-204), żaden polski bank lub (...) nie prowadził na jego rzecz rachunku (informacja k. 198-199).

W chwili śmierci miał żonę W. I. i córkę D. I. (2). Otwarcia spadku dożyli również: rodzice V. I. i N. I., rodzeństwo D. I. (1) i S. I.. D. I. (1) ma jednego syna, J. I., który dożył otwarcia spadku. S. I. nie ma dzieci. Ponadto otwarcia spadku dożyli zstępni dziadków spadkodawcy, mianowicie M. K. (siostra V. I.), jej dzieci S. K. i V. Z., córki S. K. (Z. K., K. K.), dzieci V. Z. (A. Z. (1), A. Z. (2)). O. I. (1) nie sporządził testamentu (akty stanu cywilnego w aktach głównych i aktach dołączonych, zapewnienie spadkowe k. 54v).

Wszyscy ww. spadkobiercy ustawowi odrzucili spadek:

a) 20.10.2017 r.: W. I. i D. I. (2) (I N 458/17, SR w Wadowicach);

b) 2.11.2017 r.: V. I., N. I., D. I. (1), S. I. (I N 474/17, SR w Wadowicach);

c) 29.12.2017 r.: J. (I N 2/18, SR w Wadowicach);

d) 16.03.2018 r.: M. K., S. K., V. Z. (I N 121/18, SR w Wadowicach);

e) 5.04.2018 r.: Z. K. (I N 155/18, SR w Wadowicach);

f) 5.09.2018 r. K. K. (I N 458/18, SR w Wadowicach);

g) 13.09.2018 r.: A. Z. (1) i A. Z. (2) (I N 485/18, SR w Wadowicach).

Sąd zważył, co następuje

O. I. (1), w świetle motywów (23) i (24) rozporządzenia (UE) nr 650/2012 należy uznać za mającego w chwili śmierci miejsce zwykłego pobytu w Polsce. Jak bowiem wskazano w motywie (23), należy dokonać ogólnej oceny okoliczności życia zmarłego w latach poprzedzających jego śmierć i w chwili jego śmierci, uwzględniając wszystkie istotne elementy faktyczne, w szczególności czas trwania i regularność obecności zmarłego w danym państwie oraz warunki i powody tej obecności. Tak ustalone miejsce zwykłego pobytu powinno wykazywać ścisły i stabilny związek z danym państwem. W ocenie sądu, mając na uwadze, że O. I. (1) wyjechał z Polski do Czech zaledwie na kilka miesięcy przed śmiercią, gdzie nie zamierzał zamieszkać na stałe, należało uznać, że miejscem zwykłego pobytu pozostała Polska, której był obywatelem i gdzie spędził wcześniejsze 57 lat życia.

Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 4 rozp. (...) polski sąd miał jurysdykcję do orzekania w przedmiocie spadku po nim, a prawem właściwym zgodnie z art. 21 ust. 1 rozp. 650(...) jest prawo polskie.

Zgodnie z art. 1025 § 1 k.c. legitymację czynną do złożenia wniosku o stwierdzenie nabycia spadku ma osoba mająca w tym interes. Ponieważ wnioskodawca gmina Z. jest wierzycielem spadkodawcy, jej legitymacja nie budziła wątpliwości sądu.

Zgodnie z art. 931-934 k.c. w zw. z art. 926 § 2 k.c. w braku testamentu spadek dziedziczą kolejno małżonek i zstępni; dalej rodzice i rodzeństwo, zstępni rodzeństwa, dziadkowie, zstępni dziadków, pasierbowie. W sprawie nie ujawniono testamentu spadkodawcy, a wszyscy ujawnieni spadkobiercy ustawowi odrzucili spadek w terminach z art. 1015 § 1 k.c., tak że zgodnie z art. 1020 k.c. są wyłączeni od dziedziczenia, tak jakby nie dożyli otwarcia spadku.

W tej sytuacji dziedziczenie następuje zgodnie z art. 935 k.c., w świetle którego spadek przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy jako spadkobiercy ustawowemu, a jeśli ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy w Rzeczypospolitej Polskiej nie da się ustalić albo ostatniej miejsce zamieszkania spadkodawcy znajdowało się za granicą, spadek przypada Skarbowi Państwa jako spadkobiercy ustawowemu. Zgodnie z art. 1023 § 2 k.c. Skarb Państwa ani gmina nie składają oświadczenia o przyjęciu spadku, a spadek uważa się za przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza.

Na gruncie niniejszej sprawy, o ile ustalono, że spadkodawca miał ostatnie miejsce zwykłego pobytu w Polsce, to nie zdołano ustalić, w jakiej konkretnie gminie. Co jednak kluczowe, łącznikiem w przypadku art. 935 k.c. jest „ostatnie miejsce zamieszkania” (por. art. 25 k.c.), a jak ustalono – spadkodawca takiego miejsca w ogóle nie miał w chwili śmierci. W tej zgodnie z art. 935 k.c. spadkobiercą jest Skarb Państwa.

Mając na uwadze, że na gruncie art. 35 ust. 2 pkt 3 ustawy z dnia 16 grudnia 2016 r. o zasadach zarządzania mieniem państwowym (Dz. U. z 2024 r. poz. 125 ze zm.) występuje luka prawna, bowiem przepis nie określa reprezentacji w przypadku gdy spadkodawca nie ma miejsca zamieszkania ani majątku na terytorium Polski, sąd, żeby zapewnić właściwą reprezentację Skarbu Państwa, na zasadzie art. 67 § 2 k.p.c. zawiadomił o postępowaniu dwa statio fisci, mianowicie Z. (...) (1) (gdzie kilka lat przed śmiercią mieszkał spadkodawca, zanim stał się bezdomny) oraz Z. (...) (1) (zwyczajowo wzywanego w braku możliwości ustalenia właściwości, ponadto z uwagi na siedzibę ZUS-u, gdzie spadkodawca ma zgromadzone środki na subkoncie).

Tym niemniej oznaczenie statio fisci Skarbu Państwa pozostawało poza kognicją sądu w postępowaniu spadkowym, w ramach którego sąd stwierdza, kto jest spadkobiercą (art. 670 § 1 k.p.c., art. 677 § 1 k.p.c.) i w postanowieniu oznacza tego spadkobiercę imieniem, nazwiskiem, imionami rodziców oraz datą i miejscem urodzenia, a w przypadku osób prawnych – nazwą oraz siedzibą (art. 677 § 1 1 pkt 2 k.p.c.). Żaden przepis nie przewiduje oznaczania statio fisci Skarbu Państwa, co jest zasadne również i z tego względu, że w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku sąd nie bada składu spadku, co objęte jest kognicją w postępowaniu o dział spadku (por. art. 684 k.p.c.). Tak jak sąd w niniejszym postępowaniu, dbając z urzędu o zapewnienie właściwej reprezentacji uczestnikowi Skarbowi Państwa na zasadize art. 67 § 2 k.p.c., zawiadomił różne statio fisci, tak samo każdy inny organ, prowadząc ewentualne postępowanie z udziałem Skarbu Państwa jako spadkobiercy O. I. (1), będzie musiał rzecz tę samodzielnie zbadać. Niewykluczone wszak, że w przyszłości dojdzie do odnalezienia majątku spadkodawcy (czy to ruchomego, czy nieruchomego) i wówczas niewątpliwe będzie, że Skarb Państwa będzie reprezentowany odpowiednio przez wojewodę właściwego wg odnalezionego majątku ruchomego lub starostę właściwego wg odnalezionego majątku nieruchomego. Jak trafnie wskazał Sąd Najwyższy w uchwale z 23.09.2010 r., III CZP 62/10: Niezależnie od jednostek potencjalnie uprawnionych czy zobowiązanych do reprezentacji Skarbu Państwa, stroną albo uczestnikiem postępowania jest zawsze Skarb Państwa jako osoba prawa prywatnego, nie zaś reprezentująca go statio fisci. Jeżeli w konkretnej sprawie Skarb Państwa jest reprezentowany przez kilka jednostek organizacyjnych to orzeczenie nie może mieć dwoistego charakteru w takim znaczeniu, że będzie zawierało pozytywne rozstrzygnięcie co do jednego statio fisci, a negatywne co do drugiego statio fisci. Rozstrzyganie sporów między konkretnymi jednostkami odbywa się poza postępowaniem cywilnym.