descriptionTreść orzeczenia

Sygn. akt I C 973/24

Wyrok w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej

Dnia 28 listopada 2024 roku

Sąd Rejonowy dla Warszawy – Śródmieścia w Warszawie I Wydział Cywilny w składzie:

Przewodniczący: sędzia Monika Makowska

Protokolant: Dominika Janaszek

Sygn. akt I C 973/23

Uzasadnienie

Pozwem z dnia 22 grudnia 2023 roku (data prezentaty, k. 3) powód R. P. wniósł o zasądzenie od pozwanego Skarbu Państwa – Prezesa Sądu Rejonowego (...) kwoty 141 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia 22 grudnia 2023 roku do dnia zapłaty tytułem wynagrodzenia za pełnienie przez powoda w dniu 21 grudnia 2023 roku w godzinach od 8:00 do 14:00 dyżuru o którym mowa w art. 517j § 1 kodeksu postępowania karnego (dalej k.p.k.) wyznaczonego przy Sądzie Rejonowym (...), a także o zasądzenia od pozwanego na rzecz powoda kosztów postępowania, według norm przepisanych.

W uzasadnieniu pozwu powód wskazał, że wykonuje zawód adwokata i jest wpisany w wykazie adwokatów uprawnionych do obrony w postępowaniu karnym według przepisów o ustroju adwokatury, deklarujących gotowość udzielenia oskarżonym pomocy prawnej z urzędu. Powód pełnił w dniu 21 grudnia 2023 roku w godzinach od 8:00 do 14:00 dyżur, o którym mowa w art. 517j § 1 k.p.k. przy Sądzie Rejonowym (...). Przepis ten wprowadza niezindywidualizowany obowiązek pełnienia przez adwokatów i radców prawnych dyżurów w celu umożliwienia oskarżonemu korzystania z pomocy obrońcy w postępowaniu przyspieszonych. Zdaniem powoda adwokat wyznaczony do pełnienie dyżurów pozostaje ograniczony w jego podstawowych swobodach obywatelskich – swobodzie przemieszczania się i swobodzie wykonywania zawodu, gwarantowanych przez Konstytucję RP. W rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości wydanym na podstawie art. 517j §2 k.p.k. nie zawarto żadnych regulacji gwarantujących adwokatowi rekompensatę finansową za fakt pełnienia dyżuru. Sytuacja, w której adwokaci pełnią dyżur i nie otrzymują wynagrodzenia, czy zwrotu kosztów z tego tytułu jest nie do pogodzenia z art. 65 ust. 4 Konstytucji RP, art. 23 (...), art. 7 (...) oraz art. 4 (...). Powód wskazał, że przysługuje mu wynagrodzenia na podstawie art. 735 w zw. z art. 750 kodeksu cywilnego, z uwagi na fakt że strona pozwana nie zastrzegła w żaden sposób nieodpłatnego charakteru wykonywanej przez powoda pracy. (pozew, k. 3-5)

W odpowiedzi na pozew z dnia 19 lutego 2024 roku (data prezentaty, k. 14-15) pozwany Skarb Państwa – Prezes Sądu Rejonowego (...) wniósł o oddalenie powództwa w całości.

W uzasadnieniu odpowiedzi na pozew pozwany wskazał, że zarówno przepis art. 517j § 1 i 2 k.p.k., a także przepisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 23 czerwca 2015 roku w sprawie sposobu zapewnienia oskarżonemu korzystania z pomocy obrońcy w postępowaniu przyspieszonym nie przewidują wynagrodzenia za pełnienie dyżuru w postępowaniu przyspieszonym. Wpisanie na listę deklarującą gotowość do udzielenia pomocy prawnej urzędu jest fakultatywne. Powód świadomie i dobrowolnie (ważąc wszystkie za i przeciw) podjął decyzję o prowadzeniu spraw karnych z urzędu, z którymi to sprawami łączy się nierozerwalnie pełnienie dyżurów, które są bezpłatne. Ponadto, na marginesie należy zauważyć, że zawód adwokata jest misją społeczną i nie wszystkie czynności podejmowane przez adwokatów nakierowane są na cele zarobkowe. Pozwany odnosząc się do zastosowania przepisów dotyczących umowy zlecenia, wskazał, że nieodpłatny charakter zobowiązania wskazują okoliczności. (odpowiedź na pozew, k. 14-15)

W piśmie procesowym z dnia 27 marca 2024 roku, stanowiącym odpowiedź na odpowiedź pozwanego na pozew, powód wskazał, że skoro obowiązek pełnienia dyżurów jest nierozerwalnie powiązany z obowiązkiem świadczenia pomocy prawnej z urzędu to należy stosować art. 29 ust. 1 Prawa o adwokaturze, zgodnie z którym koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu ponosi Skarb Państwa albo jednostka samorządu terytorialnego, jeżeli przepis szczególny tak stanowi, zaś z rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 23 czerwca 2015 roku w sprawie zapewnienia oskarżonemu korzystania z pomocy obrońcy w postępowaniu przyspieszonym nie wynika jakoby przedmiotowe dyżury miały odbywać się nieodpłatnie. W związku z powyższym można przyjąć, że wynagrodzenia za przedmiotowe dyżury nie ma określonego górnego wynagrodzenia. Zdaniem powoda, nawet gdyby przyjąć brak ustawowych lub podustawowych podstaw prawnych do wypłaty wynagrodzenia za pełnienie dyżuru to podstawą niewątpliwie jest art. 65 Konstytucji, który na mocy art. 8 Konstytucji można w niniejszej sprawie zastosować bezpośrednio. Powód wskazał, że sam istnienia praktyki godzenia się przez niektórych adwokatów na pełnienie darmowych dyżurów nie czyni jej zgodną z Konstytucją, prawami człowieka czy zasadami współżycia społecznego. (pismo procesowe, k. 23-25)

Na podstawie art. 61 § 3 k.p.c., Naczelna Rada Adwokacka, do zakresu której należy reprezentowanie Adwokatury, której członkiem jest powód, przystąpiła do postępowania, wnosząc o uwzględnienie powództwa w całości.

W uzasadnieniu swojego stanowiska wskazała, że zapewnienie oskarżonemu obrony z urzędu w przypadkach przewidzianych prawem jest obowiązkiem władzy publicznej, mającym na celu zagwarantowanie prawa do sądu. Jednakże odbywanie przez adwokata dyżury w przypadku określonym w przepisie art. 517 j k.p.k. wiąże się z ograniczeniem jego podstawowych prawe, takich jak wolność przemieszczanie się oraz wolność wykonywania zawodu. Nie można godzić się na przerzucenie kosztów tej obrony na adwokata, biorąc pod uwagę, iż adwokaci poświęcają swój czas i zostają ograniczenia w możliwości uzyskania dochodu, nie otrzymując w zamian za to żadnego wynagrodzenia. W ocenie Naczelnej Rady Adwokackiej wynagrodzenie za odbywania dyżury adwokackiego w przypadku określonym w art. 517j k.p.k jest należne powodowi na podstawie przepisów Prawa o Adwokaturze, Kodeksu cywilnego, a przede wszystkim Konstytucji i uregulowanego w niej prawa do wynagrodzenia za wykonaną pracę. (pismo procesowe, k. 41-47)

Aż do zamknięcia rozprawy stanowiska stron nie uległy zmianie.

Sąd ustalił następujący stan faktyczny:

Okręgowa Rada Adwokacka (...) na posiedzeniu w dniu 25 listopada 2015 roku podjęła uchwalę w przedmiocie prowadzenia spraw z urzędu. Zgodnie z punktem 1. Okręgowa Rada Adwokacja (...) raz do roku przeprowadza ankietę dotyczącą prowadzenia spraw z urzędu. W miarę możliwości – biorąc pod uwagę ilość osób zgłaszających się – dąży do poszanowania preferencji Koleżanek i Kolegów w tym zakresie. Deklaracje składane przez adwokatów są traktowane przez Okręgową Radę Adwokacką (...) jako wiążące do czasu przeprowadzenia następnej ankiety ( pkt 1 lit. a) Zgodnie z punktem 3. Uchwały, adwokaci deklarujący chęć podjęcia się prowadzenia spraw z urzędu w sprawach karnych będą również wyznaczeni do pełnienia dyżurów w postępowaniu przyspieszonym. (dowód: uchwała, k. 16)

Pismem z dnia 14 grudnia 2020 roku Wiceprezes Sądu Rejonowego (...) poinformował R. P., że w związku z treścią złożonego przez niego wniosku w trybie art. 7 ust. 3 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 23 czerwca 2015 roku w sprawie sposobu zapewnienia oskarżonemu możliwości korzystania z pomocy obrońcy i jego wybory w postępowaniu przyspieszonym oraz organizacji dyżurów adwokackich, wyraża zgodę na pełnienie przez niego -do odwołania – wyznaczonych w Sądzie Rejonowym (...) dyżurów trybie przyspieszonym w siedzibie swojej kancelarii. Warunkiem utrzymania zgody jest pozostawanie w ciągłym kontakcie telefonicznym i gotowości stawienia się celem podjęcia czynności najdalej w ciągu 30 minut od otrzymania zawiadomienia o takiej konieczności. Niemożność spełnienia tych wymogów jest równoznaczna z brakiem zgody na pełnienie dyżuru poza siedzibą Sądu i stawienie się w budynku Sądu celem podjęcia dyżuru. (dowód: pismo, k. 6)

Dnia 21 grudnia 2023 roku w godzinach 8:00 – 14:00 R. W. zawód adwokata pełnił dyżur w Sądzie Rejonowym (...). (okoliczności bezsporne)

Dokumenty stanowiące podstawę dla ustalenia stanu faktycznego i znajdujące się w aktach niniejszej sprawy, a także w aktach administracyjnych zostały sporządzone przez kompetentne osoby w ramach wykonywanych przez nie czynności, a strona pozwana w toku postępowania nie kwestionowała ich prawdziwości; również Sąd dokonując ich kontroli od strony formalnej i zawartości merytorycznej nie dopatrzył się uchybień ani śladów wskazujących na ich fałszowanie przez podrabianie lub przerabianie.

Sąd oparł się na okolicznościach przyznanych przez strony, które zgodnie z art. 229 k.p.c. nie wymagają przeprowadzenia dowodów.

Sąd pominął na podstawie art. 235 2§1 pkt 2 i 5 k.p.c. dowód z przesłuchania świadka A. M. na okoliczność prowadzenia prac legislacyjnych odnośnie wprowadzenia do kodeksu postępowania karnego przepisów dotyczących wynagrodzenia adwokatów za dyżur. W ocenie Sądu kwestia prowadzenia prac legislacyjnych nie ma znaczenia dla rozpoznania niniejszej sprawy. Sąd cywilny orzeka na podstawie przepisów powszechnie obwiązujących i nie może opierać swojego rozstrzygnięcia, na przepisach jeszcze nieuchwalonych.

Sąd zważył, co następuje

Powództwo nie zasługiwało na uwzględnienie.

Na wstępnie wskazać należy, że zarówno powód, jak i Naczelna Rada Adwokacka, która przystąpiła do sprawy za zgodą powoda, w uzasadnieniu żądania wynagrodzenia na pełnienie przez powoda będącego adwokatem dyżuru w dniu 21 grudnia 2023 roku w godzinach 8:00 – 14:00 powołują się na niekorzystną sytuację wszystkich adwokatów, którzy wyrazili chęć pełnienia dyżurów w postępowaniu przyspieszonym na podstawie art. 517 j k.p.k., a którym nie przysługuje za to wynagrodzenie czy zwrot kosztów.

Zgodnie z art. 365 § 1 kodeksu postępowania cywilnego orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych, także inne osoby.

Rolą Sądu jest rozpoznanie sprawy na tle okoliczności faktycznych konkretnej sprawy. Sąd bada sprawę na podstawie materiału dowodowego będącego w jego dyspozycji w oparciu o konkretny stan faktyczny o indywidualnych właściwościach. Przez podanie okoliczności faktycznych – uzasadniających zgłoszone żądanie – należy rozumieć sytuację, w której powód opisuje w pozwie konkretne wydarzenia historyczne, z którymi wiąże powstanie po jego stronie określonego roszczenia wobec pozwanego. Zdaniem Sądu niezasadne jest powoływanie się przez powoda się na niekorzystną sytuację innych adwokatów, z uwagi na brak uregulowania kwestii wynagrodzenia za pełnienie dyżuru, bowiem nie każdy z tych adwokatów znajdował się lub znajduje się w takiej samej sytuacji faktycznej lub prawnej jak powód. Okoliczność ta nie ma żadnego znaczenia dla oceny zasadności roszczeń niniejszego pozwu.

Odnosząc się natomiast do stanowiska powoda, który wskazywał, iż brak wynagrodzenia za pełniony dyżur jest sprzeczny z treścią art. 65 ust. 4 Konstytucji RP, art. 23 (...) art. 7 (...)oraz art. 4 (...) wskazać należy, że powód wykonuje wolny zawód adwokata.

Sąd podziela stanowisko Trybunału Konstytucyjnego, który wielokrotnie wypowiadał się w oparciu o art. 65 Konstytucji na temat charakteru świadczonych przez adwokatów usług. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 19 października 1999 r. (...) stanął na stanowisku, że wyrażone w art. 65 ust. 4 Konstytucji prawo do określenia w drodze ustawy minimalnej wysokości wynagrodzenia za pracę lub sposobu ustalania jej wysokości odnosi się do osób pozostających w stosunku pracy. Nie ma natomiast podstaw do odnoszenia go także do sytuacji adwokatów prowadzących kancelarie indywidualnie lub wspólnie z innym adwokatem. Ponadto w wyroku z 29 sierpnia 2006 r. (...) Trybunał wskazał, że sformułowane w aktach prawa międzynarodowego (tj. (...) 18 października 1961 r., Dz. U. z 1999 r. Nr 8, poz. 67 oraz ratyfikowanym przez (...), (...) otwartym do podpisu w N. (...)) kryteria „godziwego wynagrodzenia”, czy też „wynagrodzenia minimalnego”, nie mają bezpośredniego odniesienia do osób wykonujących wolne zawody. Należy zgodzić się również ze stanowiskiem, wyrażonym przez Trybunał konstytucyjny w orzeczeniu z dnia 18 listopada 2014 roku Ts 263/13, że ustawodawca, dając możliwość kreowania samorządów zawodowych, wyznacza im określoną rolę publiczną. Z treści art. 17 Konstytucji można wnosić o pewnych obowiązkach publicznoprawnych ciążących na członkach korporacji radców prawnych [adwokatów] i istotnej roli zawodów prawniczych w procesie wymiaru sprawiedliwości (por. wyrok TK z 22 listopada 2004 r., sygn. (...) s. (...)). (...) Ustawowe ukształtowanie (na podstawie art. 17 ust. 1 Konstytucji) samorządu zawodu zaufania publicznego oznacza możliwość zlecania takim korporacjom wykonywania określonych funkcji o charakterze publicznoprawnym.

W konsekwencji w ocenie Sądu art. 65 Konstytucji nie może stanowić podstawy żądania wypłaty wynagrodzenia za pełniony dyżur przez powoda, wykonującego zawód adwokata.

Poza powołaniem się na art. 65 Konstytucji powód wskazywał, że za pełnienie w dniu 21 grudnia 2023 roku w godzinach 8:00 – 14:00 dyżuru, o którym mowa w art. 517 j k.p.k., należy się wynagrodzenie, z uwagi na zawartą z pozwanym umowę zlecenia.

Zgodnie z art. 517 j § 1 k.p.k. w celu umożliwienia oskarżonemu korzystania z pomocy obrońcy w postępowaniu przyspieszonym ustanawia się obowiązek pełnienia przez adwokatów i radców prawnych dyżurów w czasie i miejscu ustalonym w odrębnych przepisach. Minister Sprawiedliwości określi, w drodze rozporządzenia, sposób zapewnienia oskarżonemu korzystania z pomocy obrońcy i możliwości jego wyboru w postępowaniu przyspieszonym, w tym organizacji dyżurów, o których mowa w § 1, mając na uwadze prawidłowy przebieg postępowania przyspieszonego oraz konieczność zapewnienia oskarżonemu możliwości wyboru obrońcy( § 2). Rozporządzenia z dnia 23 czerwca 2015 roku w sprawie sposobu zapewnienia oskarżonemu korzystania z pomocy obrońcy w postępowaniu przyspieszonym reguluje sposób zapewnienia oskarżonemu korzystania z pomocy obrońcy i możliwości jego wyboru w postępowaniu przyspieszonym, w tym organizację dyżurów.

Stosownie do treści art. 734 k.c. przez umowę zlecenia przyjmujący zlecenie zobowiązuje się do dokonania określonej czynności prawnej dla dającego zlecenie (§ 1). W braku odmiennej umowy zlecenie obejmuje umocowanie do wykonania czynności w imieniu dającego zlecenie. Przepis ten nie uchybia przepisom o formie pełnomocnictwa (§ 2). Ponadto w myśl art. 735 § 1 k.c. jeżeli ani z umowy, ani z okoliczności nie wynika, że przyjmujący zlecenie zobowiązał się wykonać je bez wynagrodzenia, za wykonanie zlecenia należy się wynagrodzenie. Jeżeli nie ma obowiązującej taryfy, a nie umówiono się o wysokość wynagrodzenia, należy się wynagrodzenie odpowiadające wykonanej pracy (§2).

Zgodnie natomiast z wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 11 sierpnia 2011 roku I CSK 611/10, umowa o świadczenia pomocy prawnej należy do umów o świadczenia, do których na podstawie odesłania zawartego w art. 750 k.c. – w zakresie nieuregulowanym w przepisach powołanej ustawy stosuje się odpowiednio przepisy o zleceniu.

Przenosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy wskazać należy, że przypadku pełnienia przez adwokata dyżuru, o którym mowa w art. 517 j k.p.k. nie dochodzi do zawarcia umowy. Jak wynika z przedłożonej do akt sprawy uchwały chęć prowadzenia przez adwokatów spraw z urzędu, a tym samym pełnienia przez nich dyżurów w postępowaniu przyspieszonym wymaga złożenia przez nich deklaracji chęci podjęcia się prowadzenia spraw z urzędu. Wpisanie na listę deklarujących gotowość udzielenia pomocy prawnej z urzędu jest fakultatywna. Zatem decyzja powoda była świadoma i dobrowolna. Dla zawarcia umowy niezbędne jest złożenie zgodnego oświadczenia woli przez obie jej strony. Innymi słowy, na wszystkie postanowienia zawieranej umowy zlecenia wyrazić zgodę muszą obie strony ją zawierające. Jak już zostało wskazane powód dobrowolnie zgodził się pełnić dyżur, którego konieczność sprawowania przez adwokata ma swoje źródło w przepisach kodeksu postępowania karnego oraz rozporządzenia z dnia 23 czerwca 2015 roku. Ponadto jak słusznie wskazał Trybunał Konstytucyjny w cytowanym już orzeczeniu z dnia 18 listopada 2014 roku Ts 263/13, zapewnienie pomocy prawnej osobom, których ze względu na sytuację materialną nie stać na ponoszenie kosztów tej pomocy, należy do obowiązków władzy publicznej. Stanowi to jedną z gwarancji urzeczywistnienia konstytucyjnego prawa do sądu. Obowiązek ten ma charakter obowiązku publicznoprawnego. Jego ciężar rozdzielony jest pomiędzy Skarb Państwa i korporacje zawodowe - radców prawnych i adwokatów. Zatem obwiązek pełnienia dyżuru ma swoje źródło w przepisach ustawy a nie wynika z umowy cywilnoprawnej.

Zdaniem Sądu niezasadne jest również rozciąganie obowiązku wynikającego z przepisu art. 29 ust. 1 prawa o adwokaturze, a więc obowiązku ponoszenia przez Ska rb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu na pozostawanie w gotowości do podjęcia czynności związanych z udzieleniem tej pomocy.

Sąd Najwyższy w postanowieniu z 24 maja 2005 r. (sygn. akt I KZP 15/05, OSP nr 4/2006, poz. 40), wskazał, że przewidziany w art. 29 ust. 1 prawa o adwokaturze obowiązek Skarbu Państwa ponoszenia kosztów nieopłaconej przez strony pomocy prawnej z urzędu dotyczy pomocy „udzielonej”, a zatem powstaje w momencie rozpoczęcia wykonywania przez adwokata czynności związanych bezpośrednio z udzieleniem pomocy stronie, dla której został on wyznaczony. Zasądzenie w konkretnej sprawie, na rzecz adwokata wyznaczonego do udzielenia pomocy prawnej z urzędu, stosownego wynagrodzenia, zależy od ustalenia, czy doszło do rzeczywistego podjęcia przez adwokata czynności, a nie jedynie do potencjalnej gotowości ich podjęcia. W uzasadnieniu uchwały z 8 marca 2012 r. (sygn. akt III CZP 2/12, Lex nr 1129959) Sąd Najwyższy podtrzymał powyższy sposób rozumienia art. 29 ust. 1 prawa o adwokaturze wskazując, że udzielenie pomocy prawnej, o którym stanowi ten przepis ma miejsce jedynie w sytuacji, gdy ustanowiony pełnomocnik z urzędu podjął odpowiednie czynności składające się na udzielenie pomocy prawnej przed organami wymiaru sprawiedliwości, takie jak: udzielenie właściwej porady prawnej stronie, zapoznanie się z aktami sprawy, opracowanie pism procesowych, udział w posiedzeniu sądu. Zatem samo przebywanie na dyżurze, a więc pozostawanie w gotowości do podjęcia czynności, nie może być traktowane na równi z udzieleniem pomocy prawnej.

Ubocznie również należy wskazać, iż wbrew stanowisku powoda wykonywanie czynności w ramach umowy zlecenia automatycznie nie przesądza o ich odpłatnym charakterze. Nawet bowiem w przypadku zawarcia umowy zlecenia - zasada odpłatności wyrażona w art. 734 k.c. ustępuje w sytuacji, gdy z okoliczności wynika bezpłatne przyjęcie na siebie obowiązków. Okoliczności te mają wówczas prymat w stosunku do zasady wykonywania umowy za wynagrodzeniem (wyrok Sądu Apelacyjnego (...) wyrażone w orzeczeniu z dnia 10 kwietnia 2007 roku sygn. akt (...)).

Brak jest również podstaw do porównywania w drodze analogi dyżurów pełnionych przez adwokatów do dyżurów lekarskich. Kwestie dotyczące dyżuru lekarskiego reguluje art. 95 ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 roku o działalności leczniczej, w myśl którego do wynagrodzenia za pracę w ramach pełnienia dyżuru medycznego stosuje się odpowiednio przepisy art. 151 1 § 1-3 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy. Zatem w stosunku do lekarzy istnieje przepis wskazujący na odpłatność pełnionych przez nich dyżurów.

W konsekwencji mając powyższe na uwadze Sąd oddalił powództwo.

O kosztach procesu Sąd nie orzekał bowiem pozwany będący wygranym w sprawie, a reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, nie złożył wniosku o zasądzenie kosztów procesu.