descriptionTreść orzeczenia

Sygn. akt I C 863/12

Wyrok w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej

Dnia 23 kwietnia 2018 r.

Sąd Okręgowy w Płocku I Wydział Cywilny w składzie:

Przewodnicząca: SSO Agnieszka Bilkiewicz

SSO Joanna Szatkowska

SSO Marta Dunajska

Protokolant: st. sekr. sąd. Izabela Dymkowska

Uzasadnienie

Powódka W. S. (1), działając jako reprezentant członków grupy w rozumieniu art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 2009 r. o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym (Dz. U. z 2010 r. nr 7 poz. 44), wystąpiła przeciwko pozwanym: Skarbowi Państwa - Wojewodzie (...) i Dyrektorowi Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej w W., a także Województwu (...) i Powiatowi P. o ustalenie, na zasadzie art. 2 ust. 3 ustawy, że pozwani ponoszą solidarną odpowiedzialność odszkodowawczą wobec członków grupy, wynikającą z czynu niedozwolonego pozwanych, polegającego na niezgodnym z prawem wykonywaniu władzy publicznej przez pozwanych w zakresie ochrony przeciwpowodziowej na obszarze właściwości pozwanych, które to zaniedbania łącznie doprowadziły do przerwania wału przeciwpowodziowego położonego wzdłuż lewego brzegu rzeki W., km W. 611, w miejscowości Ś., w gminie S., w powiecie (...), w województwie (...), w dniu 23 maja 2010 roku, i następnie dwukrotnego zalania, w maju i czerwcu 2010r., obszaru położonego po lewej stronie W. w rejonie Doliny I. – D. (pkt I pozwu k.3-4).

Powódka wskazała, że od działań zabezpieczających przeciwpowodziowych podejmowanych w drugiej połowie lat osiemdziesiątych i na początku lat dziewięćdziesiątych XX w, stan bezpieczeństwa przeciwpowodziowego ulegał pogorszeniu. Rażące zaniedbania pozwanych stały się podstawową przyczyną dwukrotnego zalania, w maju i czerwcu 2010r., obszaru położonego po lewej stronie W. w rejonie D. I.-D., na skutek przerwania wałów w miejscowości Ś.. Zaniedbania te składają się na czyn niedozwolony pozwanych, polegający na niezgodnym z prawem wykonywaniu władzy publicznej przez pozwanych w zakresie ochrony przeciwpowodziowej na obszarze właściwości pozwanych.

Powódka podniosła, iż zagrożenie związane ze stanem koryta W. dostrzeżono i zidentyfikowano w 2008 r. w sprawozdaniach z przeglądu stanu technicznego urządzeń przeciwpowodziowych, przeprowadzonych na terenie powiatu (...). Stosowne prace bilansujące wydobycie rumowiska przez pogłębiarki były prowadzone do połowy lat 90-tych. Później prac tych niemal zaniechano.

Spłycenie dna rzeki przyczyniło się do podwyższenia stanu wód, zniekształcenia brzegu rzeki, a w połączeniu ze złym stanem technicznym wału przeciwpowodziowego w Ś., doprowadziło do jego przerwania i w konsekwencji zalania mienia Członków Grupy. Wały przeciwpowodziowe chroniące rejon Doliny I.-D., w tym w szczególności odcinek wału w Ś., nie spełniły swojej funkcji z uwagi na niedostosowanie ich konstrukcji do specyfiki uwarunkowań geofizycznych występujących na opisywanym obszarze oraz z uwagi na zły stan techniczny. Zły stan techniczny obwałowań spowodowany był co najmniej kilkuletnimi zaniedbaniami, które doprowadziły do ich systematycznego osłabiania.

W rejonie Ś. wał przechodzi w miejscu starorzecza. Teren na zawalu (za wałem) jest niższy o około 0,8-1 metra niż poziom międzywala. Obwałowanie W. wykonane zostało z gruntu refulowanego, którego podłoże stanowią mady o różnej miąższości, w górnych zaś warstwach – częściowo grunty spoiste. Powodowało to brak należytej szczelności korpusu i podłoża wału, prowadząc do przesiąków w czasie wezbrań. Dochodziło także do przebić hydraulicznych i rozmycia skarp. Koniecznym stało się zatem zastosowanie konkretnych rozwiązań technicznych, w szczególności odpowiedniego podwyższenia terenu w miejscowości Ś. i wykonania właściwego drenażu (w celu odwodnienia wału).

Problem braku należytego drenażu wału w Ś. podnoszony był w trakcie corocznych kontroli obwałowania, jak również w lutym i w marcu 2010 r., kiedy to zaistniało zagrożenie powodziowe. Pomimo tego nie podjęto żadnych prac mających na celu remont rowów Karolińskich, by zapewnić prawidłowe odwodnienie wału. Projekt poprawy bezpieczeństwa przeciwpowodziowego W. Środkowej na odcinku od K. do P., za którego realizację odpowiedzialny był m.in. pozwany Skarb Państwa – (...) w (...) w W., został usunięty z listy programów indywidualnych dla Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko, na lata 2007-2013, z powodu niewystarczającego przygotowania projektu do realizacji.

Ponadto, wał przeciwpowodziowy w Ś. był nienależycie utrzymany i nie był w należyty sposób zabezpieczony przed destrukcyjnym działaniem zwierząt (głównie bobrów i lisów). Fakt istnienia uszkodzeń obwałowania spowodowanych budową nor przez zwierzęta był stwierdzany w kolejnych przeglądach okresowych wałów. Właściwe działania zabezpieczające nie zostały jednak podjęte. Modernizacja ochrony w tym zakresie została zaprojektowana dopiero po zalaniu w maju i czerwcu 2010r. obszaru D. I.-D..

Pozwani nie podjęli także działań związanych z naprawą oraz zabezpieczeniem, konserwacją, czy wzmocnieniem wału przeciwpowodziowego w Ś. po okresie luty-marzec 2010r., kiedy to został on uszkodzony i osłabiony na skutek napierającej na obwałowanie kry lodowej.

Występowało nienależyte utrzymanie terenów przyległych do wału (międzywala i zawala). Zadrzewienie i zakrzaczenie międzywala spowodowało zwężenie koryta rzeki. Prowadziło do spiętrzenia wody i podniesienia się jej poziomu. Wpłynęło na osłabienie stanu obwałowania. Korzenie roślin rosnących na wale, czy u jego podstawy, prowadziły do rozgęszczenia gruntu w korpusie wału, a więc do zmniejszenia jego szczelności i spoistości. Zadrzewienie i zakrzaczenie międzywala, a także korony i skarp wałów, w tym wału w Ś., nie tylko utrudniało, czy też uniemożliwiało należytą konserwację obwałowań, ale także stanowiło istotny element, który przyczynił się do wystąpienia powodzi w maju i czerwcu 2010r. Mimo świadomości tego faktu pozwani, a zwłaszcza Województwo (...) – (...) w W. nie podjęli żadnych działań w celu zmiany tego stanu rzeczy, co było ich obowiązkiem.

W dniu 21 maja 2010 r., w gminach nadwiślańskich powiatu (...), w tym w gminie G. i S., Zarządzeniem nr (...) Starosta P. ogłosił stan alarmu powodziowego.

Na skutek zaniedbań pozwanych w zakresie ochrony przeciwpowodziowej w dniu 23 maja 2010r. około godziny 9:10 W. przerwała wał przeciwpowodziowy w miejscowości Ś. w gminie S., na odcinku 10m. Doszło do zalania powierzchni ok. 6-7.000 ha obejmującej 23 miejscowości powiatu (...).

Podjęte 4 czerwca 2010 r. prace zabezpieczające polegające na układaniu opaski osłonowej (zapory) na przewalu w Ś. nie zapobiegły zalaniu terenów w Dolinie I.-D..

W dniu 8 czerwca 2010 r. napór wody z drugiej fali powodziowej na W., doprowadził do przerwania prowizorycznego wału w Ś., na skutek czego woda ponownie zalała część miejscowości w gminie S. oraz gminie G.. Sytuację udało się ustabilizować dopiero w drugiej połowie czerwca 2010 r.

W ocenie powódki w ramach powyższego stanu faktycznego spełnione zostały przesłanki ustalenia odpowiedzialności odszkodowawczej pozwanych z tytułu szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym, który stanowi tzw. delikt władzy publicznej.

Jako podstawę prawną powództwa powódka wskazała art. 77 ust. 1 Konstytucji RP (na co wskazał Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 4 grudnia 2001 r. sygn. akt SK 18/00, Dz.U. z 2001 r., Nr 145, poz. 1638) oraz art. 417 § 1 k.c.

Wyjaśniła, że pozwani są podmiotami wykonującym władzę publiczną z mocy prawa, zgodnie z hipotezą art. 417 § 1 k.c. Odpowiedzialność na gruncie art. 417 § 1 k.c. jest aktualna, gdy zarzucane zachowanie pozostaje w funkcjonalnym związku z wykonywaniem władzy publicznej.

Wszelkie działania w zakresie ochrony przeciwpowodziowej, mające na celu zapobieżenie, czy zminimalizowanie ryzyk związanych z zagrożeniem przeciwpowodziowym, poprzez stworzenie odpowiedniego systemu ochrony przeciwpowodziowej, należy uznać za należące do istoty działań państwa.

Przesłanką odpowiedzialności odszkodowawczej według normy konstytucyjnej wynikającej z art. 77 ust. 1 Konstytucji RP, której realizację na poziomie ustawowym stanowi art. 417 § 1 k.c., jest bezprawność zachowania się organu władzy publicznej. Przez „niezgodne z prawem działanie organu władzy publicznej” rozumieć należy nie tylko działanie stanowiące przejaw naruszenia prawa bądź działanie bez podstawy prawnej, ale także zaniechanie, o ile porządek prawny nakłada na władzę publiczną obowiązek działania.

Poszczególne, konkretne obowiązki pozwanych w zakresie ochrony przeciwpowodziowej, których niedopełnienie złożyło się na czyn niedozwolony, zostały zawarte w ustawie Prawo wodne oraz szczegółowych regulacjach.

Różne jednostki państwowe i samorządowe odpowiadają za różne elementy ochrony przeciwpowodziowej.

Obowiązek utrzymania w należytym stanie cieku wodnego oraz koryta W. w zakresie właściwości pozwanego Skarbu Państwa kształtuje się następująco.

Powierzchniowe wody płynące stanowią własność Skarbu Państwa. Zgodnie z art. 11 ust. 1 pkt. 2 Prawa Wodnego, Prezes Krajowego Zarządu Gospodarki Wodnej jako centralny organ administracji rządowej właściwy w sprawach gospodarowania wodami wykonuje prawa właścicielskie w stosunku do wód publicznych stanowiących własność Skarbu Państwa, istotnych dla kształtowania zasobów wodnych oraz ochrony przeciwpowodziowej. Do tej kategorii zaliczono rzekę W. w Załączniku nr 1 do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 17 grudnia 2002 r. w sprawie śródlądowych wód powierzchniowych lub ich części stanowiących własność publiczną (Dz.U. 2003 r., Nr 16, poz. 149).

W imieniu Prezesa Krajowego Zarządu Gospodarki Wodnej zadania związane z utrzymywaniem wód lub urządzeń wodnych wykonuje, w ramach gospodarowania mieniem Skarbu Państwa związanym z gospodarką wodną, dyrektor regionalnego zarządu gospodarki wodnej jako organ administracji rządowej niezespolonej właściwy w sprawach gospodarowania wodami; w tym na odcinku położonym w powiecie (...) – Dyrektor Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej w W. (art. 92 ust. 4 Prawa Wodnego oraz akty wykonawcze), który realizuje swoje zadania przy pomocy Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej w W..

Na tych jednostkach ciąży zgodnie z art. 21 ust. 1 Prawa Wodnego obowiązek realizacji zadań związanych z utrzymywaniem wód lub urządzeń wodnych. W ocenie powódki nie tylko samo utrzymanie ale i regulacja (pogłębianie koryta W., przede wszystkim zaś usuwanie nasadów, mułu, piasku), jest szczególnie istotne w rejonach dolin rzecznych, takich jak Dolina I.-D., która w sposób naturalny narażona jest na zwiększone osiadanie materiału skalnego, piasku i mułu niesionego z górnego biegu rzeki W.. Nieprawidłowo utrzymane dno i brzegi rzeki poprzez brak właściwych prac w zakresie utrzymania i regulacji, prowadząc do zmniejszenia przepustowości koryta rzeki, zmiany nurtu, osłabienia bądź nawet uszkodzenia obwałowań istotnie zwiększają zagrożenie powodzią.

Obowiązki Skarbu Państwa – Dyrektora Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej w W. , wynikające z art. 22 ust. 1, art.,26 pkt. 1, 3, 4, art. 67 Prawa wodnego , polegały na konieczności regularnego usuwania z koryta W., w zakresie jego właściwości miejscowej, w szczególności w obrębie powiatu (...), wszelkiego rodzaju osadów, utrzymywaniu koryta i brzegów rzeki w należytym stanie zapewniającym właściwą przepustowość koryta. Ich nienależyte wykonywanie, w sposób oczywisty, naruszało powołane przepisy ustawy i zagrażało bezpieczeństwu powodziowemu.

W zakresie utrzymywania odpowiedniego stanu koryta rzeki W. na terenie powiatu (...) wskazać należy na bierność pozwanego Wojewody i Starosty P..

Do obowiązków Powiatu P. w zakresie ochrony przeciwpowodziowej o charakterze ponadgminnym należało również czynienie należytych starań, by podmioty i jednostki bezpośrednio odpowiedzialne za utrzymanie dna rzeki W. i zapewnienie swobodnego jej spływu na obszarze powiatu, efektywnie wywiązywały się ze swoich obowiązków.

Powiat P. za pośrednictwem Starosty P. nie podejmował odpowiednich działań, zmierzających do usuwania nanoszonego regularnie z górnego biegu W. w rejon Doliny I.-D. mułu, piasku i materiału skalnego, co uznać należy za zachowanie sprzeczne z art.4 ust.1 pkt 12 i pkt 16 u.s.p. w zw. z art. 81 Prawa wodnego .

Ze swoich ustawowych uprawnień w zakresie kontroli nad wykonywaniem zadań publicznych przez organy administracji niezespolonej nie skorzystał również (...) .

Także Wojewoda (...) nie dopełnił swych obowiązków, zarówno dotyczących zapewnienia współdziałania wszystkich organów administracji rządowej i samorządowej, w zakresie ochrony przeciwpowodziowej oraz kontroli działań tych organów, jak i mających na celu zapobieganie powodzi i zwalczanie jej skutków. Zaniechania te są niezgodne z treścią art. 22 pkt 2) u.w.a.r. Ponadto, skoro zadaniem własnym województwa jest również zabezpieczenie obszaru województwa i jego ludności przed powodzią, niepodjęcie przez Wojewodę (...) odpowiednich działań w zakresie zapewnienia drożności W., na odcinku biegnącym przez województwo (...), w tym powiat (...), stanowi naruszenie art. 22 pkt 3) u.w.a.r.

Nawet przyjmując, że Skarb Państwa obowiązany był podjąć działania określone w art. 22 ust. 1 Prawa Wodnego nie w ramach wykonywania władzy publicznej, lecz w ramach obowiązków wynikających z prawa własności, a więc jako tzw. czynności gospodarcze ( dominium), to i tak jego odpowiedzialność – także w świetle art. 415 k.c. – nie budzi wątpliwości.

W świetle przepisów Prawa wodnego programowanie, planowanie, nadzorowanie i wykonywanie urządzeń melioracji wodnych szczegółowych i urządzeń melioracji wodnych podstawowych oraz utrzymywanie urządzeń melioracji wodnych podstawowych należy do zadań zleconych z zakresu administracji rządowej wykonywanych przez marszałka województwa (art. 75 ust. 1 w zw. z art. 74 ust. 2 w zw. z art. 70 ust. 3, art. 74b ust. 1 i 4, art. 74c Prawa wodnego ). Zadania te na obszarze województwa (...) wykonuje Marszałek Województwa (...), z pomocą właściwej jednostki organizacyjnej – Wojewódzkiego Zarządu Melioracji i Urządzeń Wodnych w W. będącego budżetową wojewódzką samorządową jednostką organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej.

Wały przeciwpowodziowe należą do kategorii urządzeń melioracji wodnych podstawowych (art. 71 Prawa wodnego ), które stanowią własność Skarbu Państwa (art. 72 Prawa Wodnego) i są wykonywane na jego koszt. Ich utrzymanie polega na ich eksploatacji, konserwacji oraz remontach w celu zachowania ich podstawowej funkcji.

Utrzymanie wałów przeciwpowodziowych rzeki W. w Dolinie I.-D. w należytym stanie stanowiło obowiązek zarządcy wału – Województwa (...) – Wojewódzkiego Zarządu Melioracji i Urządzeń Wodnych w W. w zakresie, którego to obowiązku pozwany Skarb Państwa jako właściciel wałów winien go wspierać.

Na odcinku biegnącym przez gminę S. i G. wał przeciwpowodziowy przechodzi przez starorzecze, a teren na zawalu jest niższy o ok. 0,8 – 1 m niż w międzywalu. Czynniki te powodowały wzmożoną filtrację wody przez wał oraz przebicia hydrauliczne spowodowane ciśnieniem wody. Dlatego, zapewnienie odpowiedniej konstrukcji i użyteczności wału wymagało podwyższenia terenu w miejscowości Ś., zaś pozwani nie podjęli przed dniem 23 maja 2010 r. żadnych działań w tym kierunku. Ponadto, nie odwadniali wału, nie konserwowali go należycie, m.in. nie usuwali dziur i ubytków wywołanych przez zwierzęta i ludzi, nie wycinali drzew.

Choć zadania w zakresie utrzymania terenu samego wału i terenu przyległego w należytym stanie zostały bezpośrednio powierzone samorządowi województwa (marszałkowi), aktywną rolę w zapewnieniu ich wykonania odegrać powinien powiat, działający poprzez starostę powiatu. Obowiązkiem powiatu jest podejmowanie działań o charakterze ponadgminnym w zakresie gospodarki wodnej oraz w zakresie ochrony przeciwpowodziowej. Zgodnie z art. 85 ust. 4 Prawa wodnego , starosta może, w drodze decyzji – a więc aktu o charakterze władczym, nakazać usunięcia drzew lub krzewów z wałów przeciwpowodziowych oraz terenów w odległości mniejszej niż 3m od stopy wału. Starosta P., posiadając informację od Wójta Gminy S. i Burmistrza Miasta i Gminy G., że sam wał, a także międzywale są w sposób istotny zakrzaczone, powinien był z uprawnienia tego skorzystać, czego nie zrobił. Nie miał w tym zakresie dowolności. W sytuacji, gdyby drzewa i krzewy porastające wał i międzywale zagrażały bezpieczeństwu powiatu, o czym starosta posiadał wiedzę, skorzystanie z uprawnienia, które pozwalało na usunięcie tego niebezpieczeństwa było obowiązkiem powiatu w świetle art. 4 ust. 1 pkt.16) u.s.p. w zw. z art. 34 ust. 1 i 1a u.p.s., zgodnie z którym starosta – jako reprezentant powiatu – obowiązany jest zapewnić wykonanie zadań powiatu w zakresie ochrony przeciwpowodziowej.

Starosta P. , co najmniej, nie dołożył należytej staranności w zakresie zapewnienia ochrony przeciwpowodziowej na terenie podległego jego władztwu terytorium, co stanowiło obowiązek o charakterze ponadgminnym, a zwłaszcza nie przekazywał Marszałkowi Województwa (...) i (...) informacji o nienależytym stanie wałów przeciwpowodziowych, czy koryta rzeki, ani tym bardziej nie podjął żadnych działań, które zmierzałyby do zapewnienia utrzymania, konserwacji i zabezpieczenia urządzeń ochrony przeciwpowodziowej; co jest sprzeczne z art. 4 usta. 1 pkt 12) i pkt 16) u.s.p. w zw. z art. 80 oraz z art. 81 Prawa wodnego .

Także Wojewoda (...) dopuścił się zaniedbań w zakresie ochrony przeciwpowodziowej, nie podejmując właściwych działań zmierzających do skontrolowania stanu wałów i innych urządzeń ochrony przeciwpowodziowej zlokalizowanych na ternie powiatu (...); naruszając art. 22 pkt 2) i pkt 3) u.w.a.r.

Powódka podniosła, że na terenie objętym niniejszą sprawą, zlokalizowany jest obszar specjalnej ochrony ptaków – Dolina Środkowej W. (kod (...)), a także tzw. obszar specjalnej ochrony siedlisk – K.Dolina W. (kod. (...)). Zgodnie z art. 33 ust. 1 u.o.p., na terenach objętych programem Natura 2000 (w tym na specjalnych obszarach ochrony ptaków, jakim jest od 2004 r. Dolina Ś. W.), zakazane jest podejmowanie jakichkolwiek działań mających znacząco negatywnie oddziaływać na tenże obszar, a w szczególności pogorszyć stan siedlisk przyrodniczych lub siedlisk gatunków roślin i zwierząt. Zgodnie z art. 33 ust. 2 u.p.o., ograniczenia te mają zastosowanie również do tzw. proponowanych obszarów mających znaczenie dla Wspólnoty, jakim od dnia 30 października 2009 r. do dnia 10 stycznia 2011 r. była K.Dolina W..

Zgodnie z art. 34 u.o.p., jeżeli przemawiają za tym konieczne wymogi nadrzędnego interesu publicznego, w tym wymogi o charakterze społecznym lub gospodarczym, i wobec braku rozwiązań alternatywnych, właściwy miejscowo regionalny dyrektor ochrony środowiska, może zezwolić na realizację planu lub działań, mogących znacząco negatywnie oddziaływać na cele ochrony obszaru Natura 2000 lub obszary znajdujące się na liście, o której mowa w art. 27 ust. 3 pkt. 1, zapewniając wykonanie kompensacji przyrodniczej niezbędnej do zapewnienia spójności i właściwego funkcjonowania sieci obszarów Natura 2000. Art. 34 ust. 2 u.o.p. wskazuje, że celem, dla którego można podjąć takie kroki, jest zapewnienie ochrony zdrowia i życia ludzi oraz zapewnienie bezpieczeństwa publicznego.

Niezależnie od tego, że obszary Doliny Ś. W. oraz K. Dolina W. stanowiły obszary objęte specjalną ochroną w zakresie ochrony przyrody, pozwani mieli możliwość podjęcia działań zmierzających do zapewnienia mieszkańcom pobliskich terenów bezpieczeństwa przeciwpowodziowego, co nie zostało wykonane. Pozwani powinni umieć wyważyć kolidujące interesy i podjąć stosowne działania.

Na obszarze tym zlokalizowanych jest też kilka obszarów uznanych za rezerwaty przyrody. Utworzenie tych rezerwatów przyrody nie stanowiło przeszkody do podjęcia prac związanych z konserwacją, naprawą i utrzymaniem wału przeciwpowodziowego oraz międzywala czy z utrzymaniem koryta rzeki. Z § 8 ust. 2 pkt. 3 ww. rozporządzenia MOŚ,ZN i L z dnia 2 listopada 1994 r. w sprawie uznania za rezerwaty przyrody (dotyczące np. pozyskiwania, niszczenia drzew, zmiany stosunków wodnych) nie dotyczą utrzymywania koryta rzeki, międzywala oraz konserwacji wałów i remontów urządzeń wodnych.

Dlatego zaniedbań pozwanych stanowiących czyn niedozwolony nie mogą usprawiedliwiać ewentualne argumenty związane z koniecznością ochrony przyrody, czy też brak odpowiednich środków budżetowych. Odpowiedzialność z art. 417 k.c. ma charakter obiektywny. Brak winy po stronie podmiotu odpowiedzialnego za wykonywanie władzy publicznej, nie może zwalniać z odpowiedzialności odszkodowawczej wynikającej z art. 77 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 417 k.c.

Czyn pozwanych stanowił zdarzenie złożone i ciągłe, na które składał się szereg czynności, tak działań, a przede wszystkim zaniechań, podejmowanych przez pozwanych (a ściśle – przypisywanych pozwanym). Pomiędzy bowiem poszczególnymi nieprawidłowymi działaniami i w główniej mierze zaniechaniami pozwanych występują silne powiązania o charakterze kauzalnym bądź funkcjonalnym, spajające je w ten sposób, że wszystkie łącznie doprowadziły do spowodowania określonego stanu rzeczy – wyrządzenia szkody członkom grupy, za którą to szkodę pozwani ponoszą odpowiedzialność.

Z uwagi na ograniczenie żądania do ustalenia odpowiedzialności pozwanych za określone zdarzenie (delikt władzy publicznej) – nie jest konieczne wykazywanie zarówno faktu poniesienia, jak i wysokości szkody przez każdego z członków grupy oraz istnienie związku przyczynowego między taką szkodą a zdarzeniem sprawczym.

Tym niemniej należy wskazać, iż każdy z członków grupy posiadał mienie na terenie zalanym w wyniku przerwania wału przeciwpowodziowego, które to mienie uległo uszkodzeniu lub zniszczeniu wskutek zalania. A szkody poszczególnych członków grupy pozostają w adekwatnym zawiązku przyczynowym z zarzucanym pozwanym czynem niedozwolonym.

W maju 2010 r. urządzenia ochrony przeciwpowodziowej znajdowały się w stanie, który uniemożliwiał zapewnienie realnej ochrony przeciwpowodziowej w Dolinie I.-D.. Dopiero należyte wypełnianie wszystkich obowiązków przez wszystkich pozwanych oznaczało zapewnienie gminom S. i G., a zatem również członkom grupy, ochronę ich mienia przed powodzią. Każde natomiast z uchybień w zakresie tych obowiązków stanowiło istotną przyczynę zalania. Gdyby pozwani wykonywali swe obowiązki w sposób prawidłowy, stan obwałowania W. pozwalałby na spełnianie przez niego swojej funkcji, co w połączeniu z należytym stanem koryta W., pozwoliłoby zapobiec szkodzie, jaką w wyniku zalania gmin S. i G. ponieśli członkowie grupy (pozew k. 2-84).

Pozwany Skarb Państwa – reprezentowany przez Wojewodę (...) wniósł o odrzucenie pozwu, ewentualnie o oddalenie powództwa.

Wskazał, że zarzuty kierowane wobec Wojewody (...), jako przedstawiciela rządu są bezzasadne. W okresie przed powodzią, jak również w trakcie powodzi realizował on obowiązki określone w przepisach ustawy z dnia 23.01.2009 r. o wojewodzie i administracji rządowej w województwie oraz innych aktach prawnych. Wojewoda wykonał niezbędne czynności nakreślone ustawami zapewniające współdziałanie wszystkich organów administracji rządowej i samorządowej działających w województwie (...) oraz kierował ich działalnością w zakresie zapobiegania zagrożeniu życia, zdrowia lub mienia oraz zagrożeniom środowiska, bezpieczeństwa państwa i utrzymania porządku publicznego, a także zapobiegania klęskom żywiołowym i innym nadzwyczajnym zagrożeniom oraz zwalczania i usuwania ich skutków.

W szczególności Wojewoda spełnił obowiązek opracowania „ Planu Reagowania Kryzysowego”, który zatwierdzony został 3 listopada 2008 r. przez Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji. Był on akutalizowany w 2009 r. i 2010r.

Ponadto, Wojewoda (...) wykonał obowiązek opracowania „ Planu operacyjnego ochrony przed powodzią”, który zatwierdził w styczniu 2010 r. Został on uzgodniony z Wojewódzkim Zarządem Melioracji i Urządzeń Wodnych w W. oraz Dyrektorem Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej w W.. Był on aktualizowany, szczególnie w zakresie wykazu miejsc zatorowych na terenie województwa (...) oraz wykazu sił i środków wydzielonych do akcji przeciwpowodziowej. Plan ten posiada ocenę zagrożenia powodziowego województwa (...), a także wykaz aktualnych miejsc występowania erozji brzegowej, miejsc zatorowych oraz niezbędnych wycinek drzew w korycie rzek: W., B. i N., stanowiących zagrożenie powodziowe.

W zakresie zapewnienia przez Wojewodę (...) współdziałania organów administracji rządowej i samorządowej w dziedzinie zapobiegania zagrożeniom, Wojewoda (...) zwołał w okresie od stycznia do maja 2010 r. siedem posiedzeń (...) Wojewódzkiego Zespołu Zarządzania Kryzysowego. Na posiedzeniach były poruszane zagadnienia dotyczące ochrony przed powodzią i działań przygotowujących się na jej nadejście. Wskazano także zadania do wykonania przez poszczególne organy administracji. W tym zakresie Wojewoda (...) wydał 19 zarządzeń w sprawie pogotowia przeciwpowodziowego i alarmu przeciwpowodziowego w różnych regionach województwa, co zobowiązywało organy administracji samorządowej a także administrację zespoloną i niezespoloną do realizacji zadań określonych przepisami prawa (odpowiedź na pozew k.2236-2239).

Pozwany Powiat P. – reprezentowany przez Starostę P. – w odpowiedzi na pozew - wniósł o odrzucenie powództwa, ewentualnie oddalenie powództwa oraz zasądzenie od powoda na jego rzecz kosztów procesu według norm przepisanych.

Wskazał, że nie zostały spełnione przesłanki do wniesienia pozwu, gdyż roszczenia osób wymienionych w pozwie oparte są na różnych podstawach faktycznych i prawnych

Starosta P. w zakresie obrony przeciwpowodziowej nie zaniedbał obowiązków dotyczących utrzymania w należytym stanie zarówno samego wału, jak i terenów tzw. międzywala. Każdego roku, w okresie wiosennym i jesiennym przedstawiciel Starosty brał udział w przeprowadzeniu okresowych przeglądów wałów przeciwpowodziowych. Celem przeglądów było wykrycie wszelkich usterek i rozbieżności pomiędzy faktycznym stanem terenu walów, a stanem pożądanym zgodnie z przepisami prawa. Wszelkie usterki i rozbieżności były usuwane w możliwie jak najkrótszym czasie. Tematami przeglądów m.in. były:

- stan wałów i budowli w jego korpusie;

- stan międzywala i koryta rzeki w sąsiedztwie rzeki;

- stan urządzeń zawala, odwodnienie, komunikacja.

W podsumowaniu z lat 2008 r i 2009 r. zapisano m.in. „Stan techniczny wałów przeciwpowodziowych ocenia się jako dobry i nadający się do użytku”.

Zgodnie z ustawą z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane urządzenia ochrony przeciwpowodziowej poddawane są kontroli przez Wojewódzki Zarząd Melioracji i Urządzeń Wodnych Oddział w P.:

- okresowej kontroli rocznej w postaci przeglądu wiosennego i jesiennego, polegającej na sprawdzeniu stanu technicznego poszczególnych elementów wału przeciwpowodziowego takich jak: korpus wału, podłoże w terenie przeciwległym od strony odwodnej, jak i odpowietrznej, międzywale, zawale oraz obszar chroniony, budowle wałowe tworzące (pompownie, przepusty, śluzy, przejazdy wałowe, rowy przywałowe, drogi powodziowe i dojazdowe do obwałowań);

- okresowej kontroli, co najmniej raz na 5 lat, polegającej na sprawdzeniu stanu technicznego przydatności do użytkowania.

W 2006 r. została przeprowadzona kontrola wałów przez Główny Urząd Nadzoru Budowlanego, w wyniku której oceniono stan wałów jako dobry i nadający się do użytku.

Przynajmniej raz w roku zwoływane jest posiedzenie Powiatowego Zespołu Zarządzania Kryzysowego poświęcone wyłącznie sprawom dotyczącym zabezpieczenia przeciwpowodziowego. W 2008 r. i 2009 r. takie posiedzenia odbywały się każdorazowo w miesiącu listopadzie. Udział w nich brali m.in. Starosta P., Wicestarosta, Sekretarz Powiatu, Komendant Miejski PSP, Komendant Miejski Policji, Komendant (...), Prezes (...), D. (...) Oddziału w P., Kierownik Nadzoru Wodnego (...), Dyrektor (...), Dyrektor (...), Powiatowy Inspektor Nadzoru Budowlanego, Powiatowy Lekarz Weterynarii, dyrektorzy wydziałów w Starostwie Powiatowym, wójtowie gmin powodziowych. Na posiedzeniach tych omawiano stan zabezpieczenia powodziowego na terenie powiatu (...). Z tego wynika, że zarówno służby podległe Wojewodzie (...), jak i Marszałkowi Województwa (...) brały czynny udział w pracach związanych z bezpieczeństwem przeciwpowodziowym na terenie powiatu (...).

Nie jest więc prawdą, że Starosta P. co najmniej nie dołożył należytej staranności w zakresie zapewnienia ochrony przeciwpowodziowej na terenie podległego jego władztwu terytorium.

Przedstawiciele Wojewody (...) – Kierownik Nadzoru Wodnego (...) w P., jak i Marszałka Województwa – Dyrektor (...) w P. – brali udział w posiedzeniach Powiatowego Zespołu Zarządzania Kryzysowego, na których omówione były zagadnienia ochrony przeciwpowodziowej i które to zagadnienia sami referowali.

W protokole z dnia 18.11.2008 r. „ Z przeprowadzonego przeglądu okresowego wałów przeciwpowodziowych” odnotowano m.in.: „pojedyncze krzaki zaczynają rosnąc na skarpie wału”. Pojedyncze krzaki nie stanowią zagrożenia dla konstrukcji wałów. W obrębie pasa przywałowego o szerokości co najmniej 3 m z obu stron wału, nie stwierdzono obecności drzew.

Zgodnie z art. 88 a ust. 7 Prawa wodnego – Starosta może w drodze decyzji nakazać usunięcie drzew i krzaków z wałów przeciwpowodziowych oraz terenów, o których mowa w ust. 1 pkt. 2 posadzonych w odległości mniejszej niż 3 m od stopy wału po stronie odpowietrznej.

Decyzje te wymagają uzgodnienia z Regionalnym Dyrektorem Ochrony Środowiska. Starosta P. nie korzystał z tych uprawnień, gdyż nie wystąpiły sytuacje, które wymagałyby wydania takich decyzji.

W trakcie przeprowadzonych przeglądów nie stwierdzono, aby na wałach przeciwpowodziowych i na terenach w odległości 3 m od stopy wałów od strony odpowietrznej posadzone były drzewa lub krzewy, co zagrażałoby konstrukcji wałów, a tym samym bezpieczeństwu przeciwpowodziowemu.

Tym Starosta P. samym wykonał obowiązki określone w ustawach oraz przepisach szczególnych (odpowiedź na pozew k. 2311-2314).

Pozwany Województwo (...) - Wojewódzki Zarząd Melioracji i Urządzeń Wodnych w W. – w odpowiedzi na pozew - wniósł o odrzucenie pozwu, ewentualnie oddalenie powództwa z uwagi na brak legitymacji biernej oraz bezzasadności, a nadto o zasądzenie od powodów na rzecz pozwanego kosztów postępowania według norm przepisanych.

Wskazał, że oddalenie powództwa powinno nastąpić z dwóch przyczyn. Po pierwsze – braku legitymacji biernej do występowania w niniejszym procesie. Zgodnie z art. 16 ust. 3 Prawa wodnego „Właścicielowi gruntów zalanych podczas powodzi w wyniku nieprzestrzegania przepisów ustawy przez właściciela wody lub właściciela urządzenia wodnego przysługuje odszkodowanie na warunkach określonych w ustawie”. Zgodnie z art. 72 ust. 1 urządzenia melioracji wodnych (takimi są m.in. wały przeciwpowodziowe) stanowią własność Skarbu Państwa. Roszczenia związane z powodzią winny być zatem kierowane wyłącznie w stosunku do właściciela wody lub właściciela wody lub właściciela urządzeń wodnych, którym pozwany nie jest.

Nadto, zgodnie z art. 188 ust. 1 Prawa wodnego „Do naprawienia szkody, o której mowa w art. 16 ust. 3 i art. 17 ust. 1, stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu cywilnego, z tym że odszkodowanie obejmuje koszty sporządzenia projektu, o którym mowa w art. 15 ust. 3”.

W kontekście art. 16 ust. 3 Prawa wodnego stanowiącego, że odszkodowanie przysługuje za nieprzestrzeganie przepisów ustawy Prawo wodne a przepisy kodeksu cywilnego stosuje się jedynie do naprawienia szkody, zawężeniu w ewentualnym postępowaniu winno ulec badanie przesłanek odpowiedzialności stron, do odpowiedzialności za ewentualne nieprzestrzeganie przepisów Prawa wodnego . Podstawą materialno-prawną powództwa jest zaś wyłącznie art. 417 k.c., powód nie wskazał natomiast konkretnych przepisów prawa wodnego, które naruszył pozwany.

Stan techniczny infrastruktury i stan bezpieczeństwa wałów w rejonie jego przerwania w Ś. był prawidłowy.

Badania przeprowadzone po powodzi wskazują na to, że w przekrojach badawczych najbliższych przerwania wału w Ś. stwierdzono, że korpus wału zbudowany został z materiału lokalnego pod postacią piasków różnoziarnistych i pyłów piaszczystych o bardzo dobrym wskaźniku zagęszczenia. Również podłoże wału wykształcone pod postacią piasków różnoziarnistych, glin i glin piaszczystych było dostatecznie zagęszczone. Nie budziły też wątpliwości warunki filtracji przez korpus wału. W granach norm oceniono również geometrię wałów. Wał w miejscu przerwania, w latach 80-tych XX wieku został przebudowany. Przebudowa polegała na jego częściowej rozbiórce od strony odwodnej i nadbudowie od strony odpowietrznej oraz podwyższeniu o około 1,5 m. Jedyne miejsce wymagające pilnej interwencji to odległy o 2,2 km od wyrwy w Ś. km. 21+803, gdzie stwierdzono po powodzi w maju 2010 r. uszkodzenie skarpy odwodnej oraz niskie parametry wytrzymałościowe gruntów wbudowanych w korpus wału. Podczas wezbrania marcowego i majowego były w tym rejonie prowadzone obserwacje piezometryczne, z których wynika, że wał w tym miejscu nie wykazywał niepokojących objawów. W miejscu tym (km. 21+740-21+940) jest również zainstalowana w 2006 r. przesłona bentonitowo-cementowa na głębokość 12m od korony wału (lokalizacja wynikająca z protokołu odbioru została skorygowana o 110m po pomiarach całego wału wykonanych przez (...)).

Bezpośrednią przyczyną katastrofy budowalnej było osłabienie korpusu wału norami bobrowymi lub lisimi - od strony odwodnej sięgającymi skarpy odpowietrznej wału. Dewastacji korpusu wału przez bobry sprzyjał wysoki stan wód w okresie zimowym, w wyniku czego zwierzęta te uaktywniają się, ryjąc dodatkowe koryta.

W sprawie katastrofy budowlanej w Ś. Prokuratura Rejonowa w P. odmówiła wszczęcia śledztwa wobec braku znamion czynu zabronionego.

Po wezbraniu zimowym rzeki W. w 2005 r., które było o 90 cm niższe od wezbrania powodziowego w maju 2010 r., okazało się, że na 200 m odcinku wału przebiegającego w tym miejscu przez starorzecze rzeki W. km. 21+650-21+850 występują intensywne przesiąki przy stopie skarpy odpowietrznej. Na tym odcinku w 2006 r., w ramach inwestycji w km. 21+740-21+940 (lokalizacja wynikająca z protokołu odbioru została skorygowana o 110 m po pomiarach całego wału wykonanych przez (...)) wykonano przeciwfiltracyjną przesłonę bentonitowo-cementową metodą iniekcji niskociśnieniowej oraz żwirowy filtr na skarpie odpowietrznej. Uszczelniono podłoże i korpus wału na przejściu przez łachę wiślaną. Natomiast na przełomie lat 2006 i 2007 wykonano humusowanie i obsiew skarp wału mieszanką traw. W styczniu 2010 r. stwierdzono nadal intensywne przesiąki w miejscu założenia przesłony. Dlatego założono w korpus wału km. 21+850 – 4 piezometry w celu prowadzenia dalszych obserwacji. Podczas kolejnego wezbrania na początku marca 2010 r. prowadzono obserwacje piezometryczne i okazało się, że korpus wału i podłoże na tym odcinku uszczelniły się i nie przeciekają. Przesiąki występowały poza przesłoną na 50m odcinku w km. 21+690-21+740, jednak były znacznie mniejsze niż poprzednio, a stany wód były tylko o 13 cm niższe niż w maju 2010 r. Podobne zachowanie się wału obserwowano podczas pomiarów w dniach 21-23 maja 2010 r. Przesiąki na tym odcinku podczas wezbrania powodziowego w maju 2010 r. były kontrolowane i na bieżąco zabezpieczane przez straż pożarną z gminy S. pod nadzorem pracowników (...) aż do przerwania wału z zupełnie innych przyczyn w odległości 2,2 km do tego miejsca.

Od zatorowej powodzi marcowej do powodzi letniej 2010 r. upłynęły tylko 2 miesiące. W czasie tym podejmowane były pilniejsze interwencje, takie jak zabudowa wyrw w wałach Dolin C., R.-D. i K.. Natomiast w pozostałych wałach, które wytrzymały wezbranie zimowe ograniczono się do działań doraźnych, czyli zabudowy dziur po bobrach workami z piaskiem.

Na przerwanie wału w Ś. żadnego wpływu nie miał stan techniczny Rowów K., gdyż wody z rowów przywałowych w rejonie powstałej wyrwy należą do kompleksu rowów W. i są odprowadzane do Kanału S. II. Cały ich system był drożny (została wykonana ich konserwacja w roku 2009).

Do czasu wystąpienia katastrofalnych i rekordowo wysokich wezbrań w 2010 r. nie było oczywistej potrzeby modernizacji wału przeciwpowodziowego Doliny I.-D.. Świadczy o tym ocena dokonana w 2006 r. przez Główny Urząd Nadzoru Budowlanego w W.. Wały były w dobrym stanie technicznym, z wyjątkiem przebić hydraulicznych pod stopą wału w km. 21+700 zabezpieczonych doraźnie workami z piaskiem, gdzie niezwłocznie po kontroli wykonano przesłonę betonitowo-cementową, lokalnych uszkodzeń korony wału w km. 32+900-32+800 oraz lokalnych uszkodzeń ławy przywałowej w km. 22+00-25+000, które zostały usunięte podczas przeprowadzonej w 2006 r. konserwacji bieżącej. Dlatego nie było potrzeby, aby je umieszczać w „ Programie poprawy bezpieczeństwa przeciwpowodziowego od K. do P. ”.

Nikt nie był w stanie przewidzieć takiego wzrostu populacji bobrów i lisów, które niszczyły wał podczas rekordowo wysokich stanów wód rzeki W. w marcu i maju 2010 r. Również nikt nie był w stanie przewidzieć tak wysokich stanów wód na wodowskazie w K..

Wały przeciwpowodziowe były systematycznie konserwowane i przeglądane.

Do 2010 r. nie było brane pod uwagę zabezpieczenie wałów przed destrukcyjną działalnością bobrów, gdyż problemy te występowały sporadycznie, a koszt zabezpieczenia siatką 1 km skarpy odwodnej wału jest znaczny. Do powodzi 2010 r. zabezpieczono siatką przed bobrami 2 km wałów Doliny I.-D. w miejscach największych uszkodzeń na terenie gmin I. i M. pow. (...). W czasie zimowego wezbrania w 2005 r. naprawiono 68 uszkodzeń wałów przez bobry, z czego na lewym wale I.-D. na terenie gminy G. i S. zaledwie 4. Natomiast w czasie wezbrań w 2010 r. naprawiono 854 uszkodzenia wałów przez bobry, z tego w lewym wale I.-D. na terenie gmin G. i (...). Przy czym, w protokole z dnia 22.10.2009 r. nie stwierdzono dziur bobrowych.

Dziury bobrowe w wale były na bieżąco zabudowywane – prace polegały na rozkopaniu istniejących dziur, zasypaniu dowiezionym gruntem z zagęszczeniem, następnie były wykonywane plantowanie oraz obsiew mieszanką traw i nawozami.

Wał był w dobrym stanie technicznym, co potwierdzają kontrole Głównego Urzędu Nadzoru Budowlanego, wykonywane dwa razy do roku przez (...) Inspektorat w G. oraz protokół z dnia 18.06.2010 r. sporządzony na okoliczność zakończenia postępowania wyjaśniającego przez Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego.

Przedmiotowy odcinek wału był cały czas monitorowany przez pracowników (...) Inspektorat G. oraz przez pracowników UG S.. Był też konserwowany, nie stwierdzono na nim żadnych uszkodzeń, spowodowanych krą lodową lub przez bobry, wymagających natychmiastowego działania. W miesiącu maju nie wykonuje się prac konserwacyjnych, ponieważ nie ma takiej potrzeby (nie ma czego kosić).

Uszkodzenia stwierdzone w protokole przeglądu wału z dnia 28.04.2010 r. zostały zabezpieczone doraźnie przez strażników wałowych oraz w dniu 20.05.2010 r. przez Państwową Straż Pożarną z R. pod nadzorem pracowników (...) Inspektorat G.. Do 20 maja wszystkie dziury po bobrach zostały zabezpieczone workami z piaskiem.

Na terenie gmin G. i S. wał przechodzi w 6 miejscach przez starorzecze. W jednym z nich występowały przecieki podłoża, które zostały prawie całkowicie zlikwidowane przesłoną bentonitowo-cementową wykonaną w 2006 r. W maju 2010 r., na terenie gmin G. i S. występowało niewiele przecieków, a konstrukcja wału z wyjątkiem wyrwy w Ś. nie uległa deformacji. W rejonie wału w Ś. znajdują się rowy przywałowe (rowy W.), które mają na celu odprowadzanie wód filtracyjnych z wału wiślanego w sposób kontrolowany. W wał wbudowane są filtry żwirowe w otulinie z geowłókniny, które są połączone co 10 m z przylegającymi rowami. Filtry mają za zadanie zmniejszenie ciśnienia w wale podczas wezbrań na rzece W.. Wody filtracyjne odprowadzane są za pośrednictwem rowów W. do Kanału S. II. Rowy w momencie przerwania wału były drożne. Ich konstrukcja została wykonana w 2009 r.

Na skarpie i koronie wału rosną jedynie pojedyncze krzaki samosiejki, które są bieżąco rokrocznie usuwane podczas wykonywania prac konserwacyjnych.

Podstawową przyczyną powodzi z maja/czerwca 2010 r. była sytuacja hydrologiczno-meteorologiczna w Polsce w czasie zimy 2009/2010. W konsekwencji przed powodzią w maju 2010 r. możliwość retencji gruntowej była mała. Sytuacja hydrologiczna w dorzeczu W. przed wystąpieniem krytycznych opadów deszczu w połowie maja była szczególnie niekorzystna – wysokie stany wód zarówno powierzchniowych, jak i gruntowych oraz znikoma retencja gruntowa pozwalają na przypuszczenie, że już znacznie mniejsze opady deszczu przyczyniłyby się do powstania wezbrania. To skala powodzi, a nie rzekome zaniedbania pozwanego miały wpływ na powstałe w majątkach powodów szkody.

Przyczyny przerwania wału w Ś. związane były również ze wzrastającą w sposób wyjątkowy na terenie obszaru chronionego, w tym rejonie, populacją bobra. Wzrost, w stosunku do 2005 r., był 12 krotny. Stan wody w rejonie Ś. utrzymujący się przez marzec, maj i czerwiec 2010 r. spowodował przeniesienie siedlisk i nor bobrowych na terenie wałów przeciwpowodziowych usytuowanych dużo powyżej dotychczasowych siedlisk bobrów na kępach wiślanych. Niemożliwym do wykrycia była dziura bobrowa wydrążona w wale w Ś., która spowodowała jego przerwanie w tym miejscu, na którą to okoliczność bezpośrednio przed nieszczęśliwym zdarzeniem nic nie wskazywało.

Przerwanie wału w Ś. nastąpiło w wyniku katastrofalnej powodzi z 2010 r. To siła wyższa, która wyłącza odpowiedzialność pozwanego. Pozwany wykonywał należycie przypisane mu właściwymi przepisami prawa obowiązki w zakresie utrzymywania wałów (odpowiedź na pozew k.2321-2338).

Pozwany Skarb Państwa – reprezentowany przez Wojewodę (...) i Dyrektora Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej w W. – zastępowany przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa – w piśmie z dnia 23.07.2012r. (data wpływu) – podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko. Wniósł o zasądzenie od powódki na rzecz pozwanego Skarbu Państwa kosztów procesu według spisu, w tym kosztów zastępstwa procesowego w wysokości sześciokrotności stawki minimalnej.

Podniósł, że podanie konkretnych działań lub zaniechań i umiejscowienie ich w czasie pozwala na określenie, przez pryzmat jakich przepisów będzie oceniana odpowiedzialność pozwanych.

Zaniechanie uzasadnia odpowiedzialność tylko wówczas, gdy stanowi prawnie zarzucalny brak czynu. Może być potraktowane jako sprawstwo wyłącznie wówczas, gdy istniał obowiązek działania. Wymagane przez prawo działanie, którego zaniechano musi mieć postać obowiązku jednostkowego, tzn. powstawać i wiązać określoną osobę w określonej sytuacji. Obowiązek ten musi być dostatecznie skonkretyzowany i zaadresowany do określonej grupy osób. Ogólne wskazanie przez stronę powodową przepisów ustawy z dnia 18 lipca 2001 r. Prawa wodnego , w szczególności przepisów działu V dotyczących ochrony przed powodzią i suszą, nie może stanowić wyszczególnienia zaniechań, których dopuścić miałby się Skarb Państwa.

W sprawie istnienie szkody po stronie powodowej jest wątpliwe w przypadku powódki W. S. (1) oraz członków grupy: R. G. (2), B. J. (1), Z. J., D. K., H. N., R. O., M. O., Z. O., R. S., B. T., B. W., M. W., L. Ż. (2). Skorzystali oni bowiem z zasiłków celowych bądź z pomocy pieniężnej przyznanej przez Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, bądź uzyskali odszkodowanie od ubezpieczyciela, co wynika z dokumentów załączonych do pozwu. W ten sposób uszczerbek w ich mieniu został zrekompensowany.

Ponadto, brak jest podstaw do przyjęcia odpowiedzialności solidarnej po stronie pozwanych.

Różnorodność podstaw faktycznych roszczeń i zgłoszonych do kompensacji postaci szkody wskazuje na konieczność powiązania poszczególnych zdarzeń (źródeł szkody) z działaniami konkretnych podmiotów – pozwanych i przypisania odpowiedzialności za uszczerbek wywołany właśnie tym zakresem zachowań.

Ochrona przed powodzią, zaliczona do zadań gospodarki wodnej, oznacza przeciwdziałanie w zakresie możliwości technicznych i organizacyjnych zdarzeniom żywiołowym powodującym poważne zniszczenia środowiska, utratę mienia i niebezpieczeństwo dla zdrowia i życia ludzi (k.2537-2543).

Powódka W. S. (1) działając jako reprezentant członków grupy, w piśmie z dnia 12.02.2013r. (data wpływu), podtrzymała dotychczasowe stanowisko.

Podkreśliła, że podstawę odpowiedzialności pozwanych stanowi art. 417 § 1 k.c. Przepisy ustawy z dnia 18 lipca 2001 r. – Prawo wodne są relewantne jedynie w zakresie oceny bezprawności ich zachowania, a nie w kontekście podstawy faktycznej roszczeń. Konieczność objęcia jednym czynem niedozwolonym zaniedbań wszystkich pozwanych (tj. naruszenia przez nich różnych obowiązków) wynika z przyjętego przez polskiego ustawodawcę modelu ochrony przeciwpowodziowej.

Każdemu z członków grupy wyrządzona została szkoda majątkowa na skutek takich samych zaniechań, stanowiących niewykonanie takich samych obowiązków z naruszeniem tych samych norm prawnych przez tych samych pozwanych.

Podstawę solidarności biernej pozwanych stanowi art. 441 § 1 k.c. Brak jest podstaw celowościowych jaki i normatywnych, aby wyłączyć stosowanie art. 441 § 1 k.c. do deliktów władzy publicznej popełnionych wspólnie przez kilka podmiotów. Wystarczy, że wszystkie podmioty przyczyniły się do powstania niebezpiecznej sytuacji, z której szkoda wynikła.

Trudno uznać, by jak twierdzi pozwany Powiat P., należycie kontrolowano stan wszystkich elementów ochrony przeciwpowodziowej, skoro ograniczano się jedynie do omawiania zagrożeń.

Strona powodowa nie dochodzi odszkodowania za „zalanie gruntów podczas powodzi” w rozumieniu art. 16 ust. 3 Prawa wodnego , a ustalenia odpowiedzialności odszkodowawczej wynikającej z czynu niedozwolonego, szczegółowo opisanego w pozwie.

Wszelkie obowiązki nałożone przez ustawodawcę na organy administracji rządowej i samorządowej, których celem jest zapewnienie bezpieczeństwa ludzi i mienia wielu osób (wewnętrznego bezpieczeństwa państwa), w tym również ochrona przed powodzią, muszą być oceniane jako typowe dla sfery imperium.

Wszyscy pozwani, jako podmioty współodpowiedzialne (współsprawcy) za czyn niedozwolony posiadają bierną legitymację procesową. Wprawdzie brzmienie art. 72 ust. 1 Prawa wodnego przesądza, że to Skarb Państwa jest właścicielem wód rzeki W. i urządzeń melioracyjnych, jednakże solidarna odpowiedzialność odszkodowawcza Województwa wespół z pozostałymi pozwanymi wynika z naruszenia wykonywania obowiązków z zakresu ochrony przeciwpowodziowej i nie jest w żaden sposób powiązana z kwestią wykonywania uprawnień właścicielskich.

Przeprowadzając test conditio sine qua non, trzeba dojść do wniosku, że przy prawidłowym wypełnianiu obowiązków z zakresu ochrony przeciwpowodziowej przez pozwanych, tj. w sytuacji utrzymywania w należytym stanie urządzeń melioracji wodnej, w tym wałów przeciwpowodziowych oraz terenu międzywala, czy samego koryta rzeki, nie doszłoby do skutku w postaci szkody majątkowej poszkodowanych członków grupy.

Nie może budzić wątpliwości fakt poniesienia przez każdego z członków grupy szkody majątkowej. Okoliczność, że niektórzy członkowie grupy otrzymali świadczenia z umów ubezpieczenia ich mienia, zasiłki celowe czy dopłaty do oprocentowania udzielonych kredytów na wznowienie działalności rolniczej, nie zmienia powyższego, bo świadczenia te nie rekompensowały w pełni poniesionej przez nich szkody (pismo k.2680-2723).

Pozwany Starosta P. – w piśmie z dnia 28.02.2013 r. – dodatkowo wskazał, że zarzuty skierowane wobec niego wykraczają poza ustawowe zadania oraz kompetencje Powiatu P. w zakresie ochrony przeciwpowodziowej. Wykonywane przez powiat zadania publiczne mają charakter ponadgminny. W ustawie o samorządzie powiatowym przyjęto koncepcję wyczerpującego wyliczenia zadań powiatu (art. 4). Wyliczenie to ma charakter przedmiotowy, gdyż konkretne kompetencje organów powiatu wynikają z przepisów administracyjnego prawa materialnego, głównie z tzw. ustaw kompetencyjnych. Zadania publiczne wykonywane przez powiat zostały enumeratywnie wymienione w ust. 1 art. 4 ustawy o samorządzie powiatowym . Zadania powiatu mają charakter dopełniający w stosunku do zadań gminy. Wynika to z domniemania kompetencji gminy jako jednostki podstawowej, zawartego zarówno w art. 164 ust. 3 Konstytucji RP, jak i w art. 4 Europejskiej Karty Samorządu Lokalnego (EKSL).

Podległe Staroście P. służby, zarówno przed powodzią, jak i w trakcie jej występowania dokładały wszelkich starań, mających na celu ograniczenie skutków zgubnego żywiołu.

Pomimo tego, że to nie należy do zadań powiatu, pracownik Starostwa Powiatowego, uczestniczył jako członek komisji w okresowym przeglądzie wałów przeciwpowodziowych na terenie gminy G. i S..

Obowiązek utrzymania wałów przeciwpowodziowych oraz dokonywanie ich przeglądów należy głównie do Wojewódzkich Zarządów Melioracji i Urządzeń Wodnych oraz innych zakładów posiadających w zarządzie wały przeciwpowodziowe. Fakt, iż w przeglądach wałów przeciwpowodziowych, zlokalizowanych na terenie Powiatu P., brali udział pracownicy Starostwa Powiatowego w P. świadczy jedynie o pewnej zapobiegliwości i trosce o bezpieczeństwo przeciwpowodziowe ze strony Starosty P..

Wały przeciwpowodziowe są budowlami hydrotechnicznymi okresowo piętrzącymi wodę i w zależności od wielkości obszaru chronionego, zaliczane są do I, II, II lub IV klasy ważności. Od klasy ważności wału zależą parametry wału, jak również obowiązki jego właściciela w zakresie prowadzenia okresowych badań i pomiarów umożliwiających ocenę stanu oraz bezpieczeństwa budowli.

Przepis Prawa wodnego nie formułuje obowiązku utrzymania urządzeń wodnych, gdyż wynika to z przepisów Prawa budowlanego . Stosownie do przepisu art. 61 Prawa budowlanego właściciel lub zarządca obiektu budowlanego jest obowiązany utrzymywać i użytkować obiekt zgodnie z zasadami, o których mowa w art. 5 ust. 2 Prawa budowlanego , tj. w sposób zgodny z jego przeznaczeniem i wymaganiami ochrony środowiska, oraz utrzymywać go w należytym stanie technicznymi i estetycznym, nie dopuszczając do nadmiernego pogarszania jego właściwości użytkowych i sprawności technicznej. W myśl art. 62 ust. 1 Prawa budowlanego , obiekt budowlany powinien być w czasie jego użytkowania poddawany przez właściciela lub zarządcę okresowej kontroli stanu technicznego. Jak wynika z powyższego ten obowiązek nie dotyczy powiatów.

Nie doszło do naruszenia przez Powiat art. 85 ust. 4 Prawa wodnego . Decyzję o wycięciu drzew lub krzewów, znajdujących się na wale przeciwpowodziowym Starosta może wydać na wniosek odpowiedniego podmiotu. Jak wynika z art. 61 § 1 k.p.a. postępowanie wszczyna się m.in. na żądanie strony. Zgłoszone żądanie zakreśla granice postępowania administracyjnego. Skoro nie ma ustawowego obowiązku monitorowania wałów przez służby podległe Staroście, to nie może on wydawać z urzędu decyzji w przedmiocie usunięcia zakrzaczenie lub zadrzewienia wałów. Ponadto, powodowie nie wykazali żadnego związku przyczynowego pomiędzy przerwaniem wałów a obowiązkiem istniejącym w art. 85 ust. 4 Prawa wodnego . W tym zakresie nie było żadnych uchybień, a także Starosta P. nie otrzymał żadnego wniosku ze strony odpowiednich podmiotów, uzasadniających wydanie takich decyzji (k.2873-2877).

Pozwany Województwo (...) – Wojewódzki Zarząd Melioracji i Urządzeń Wodnych w W. – w piśmie z dnia 01.03.2013 r. – podtrzymał swoje stanowisko. Podkreślił, że nie sprawuje władzy publicznej w sferze imperium a jedynie w sferze dominium, tym samym jego działania nie mieszczą się w zakresie dyspozycyjności art. 417 k.c. Ewentualna solidarna odpowiedzialność pozwanych winna być rozpatrywana w kontekście art. 417 § 2 k.c., a nie wskazanego art. 441 § 1 k.c. Sprawy związane z powodzią regulują przepisy Prawa wodnego , a nie przepisy kodeksu cywilnego, zgodnie z art. 188 ust. 1 Prawa wodnego .

„ Ocena stanu technicznego obwałowań przeciwpowodziowych” wykonana w II połowie 2011 r. stwierdza, że usterki wału zostały usunięte w ramach likwidacji skutków powodzi, natomiast stwierdzona konieczność pilnej interwencji technicznej w km. 21+803 wału ze względu na niskie parametry wytrzymałościowe gruntów wbudowanych w korpus wału w trakcie powtórnych badań nie potwierdziła się.

Do roku 2010 r. nie było brane pod uwagę zabezpieczenie wałów doliny I.-D. przed destrukcyjną działalnością bobrów siatką stalową ze względu na niewielki rozmiar tych zjawisk. W 2009 r. stwierdzono jedną dziurę bobrową (protokół z 5 maja 2009 r.), w 2010 r. – 9 dziur bobrowych. Natomiast, w 2010 po powodzi – 25 dziur bobrowych. Ani razu nie zdarzyło się, aby nastąpiło uszkodzenie skarp wału przez bobry w miejscu naprawionym. Stany wód, jakie wystąpiły w marcu i maju 2010 r. były natomiast najwyższe w historii.

Pomimo tego, że zadrzewienie i zakrzaczenie miedzywala utrudniały konserwację skarpy odwodnej wału, to jednak konserwacja ta była wykonywana. Jeśli kiedykolwiek stwierdzono na wale odrosty krzaków, były one na bieżąco usuwane przez strażników wałowych (k. 2901-2908).

Pełnomocnik pozwanego Skarbu Państwa – w piśmie z dnia 28.02.2013 r. – dodatkowo podniósł, że zdarzeniem pierwotnym, uprzedzającym inne działania, był opad atmosferyczny, mający postać siły wyższej, za który żaden z pozwanych nie ponosi odpowiedzialności. W sprawie konstrukcja deliktu złożonego jest nieprzekonująca. Przyczyny powodzi – bezpośrednie – wiążą się z działaniami siły natury, jest zatem wątpliwe upatrywanie w ich powstaniu działania człowieka, czy ściślej zachowań funkcjonariuszy Skarbu Państwa.

Trudno jest uznać, że przy tak szeroko zakreślonej przez powódkę gamie zachowań, działań i zaniechań, różnych podmiotów – podejmowanych w różnym czasie, na przestrzeni dziesięcioleci – zachodził jeden czyn w rozumieniu art. 441 k.c.

Nie sposób uchwycić między każdym z ogólnie nakreślonych zachowań pozwanych przesłanki występowania normalnego, adekwatnego związku przyczynowego. Pozwany Skarb Państwa kwestionuje nawet hipotetyczność możliwości podjęcia takich działań przez funkcjonariuszy pozwanego Skarbu Państwa, które by pochłonęły pierwotną przyczynę zasadniczą szkód pozwanych – opad atmosferyczny (k. 2911-2917).

Postanowieniem z dnia 15 marca 2013 r. Sąd Okręgowy w Płocku postanowił rozpoznać sprawę w postępowaniu grupowym (k. 2948; uzasadnienie k.2952-2958v). Sąd Apelacyjny w Łodzi postanowieniem z dnia 3 grudnia 2013 r. oddalił zażalenia pozwanych (k. 3171; uzasadnienie k. 3178-3194).

W dniu 21.01.2013 r. zmarł Z. J. (k. 3085, 3097).

Postanowieniem z dnia 25 marca 2014 r. Sąd Okręgowy w Płocku zarządził ogłoszenie o wszczęciu postępowania grupowego (k. 3248-3249v).

Postanowieniem z dnia 13 listopada 2014 r. Sąd Okręgowy w Płocku ustalił, że w skład grupy wchodzą następujące osoby: W. S. (1), L. B. (1), R. G. (1), R. G. (2), C. G., B. J. (1), B. J. (2), M. J. (1), D. K., P. K. (1), M. L., H. N., M. N. (1), R. O., M. O., Z. O., R. R. (1), (...) sp. z o.o. w P., J. S., A. S. (1), R. S., B. T., B. W., M. W., A. S. (2), M. Z., L. Ż. (1), Z. Ż. (k. 3545-3547).

Postanowieniem z dnia 11 grudnia 2014 r. Sąd Okręgowy w Płocku nakazał powódce złożenie do depozytu sądowego kaucji w kwocie 43.200 zł na zabezpieczenie pozwanemu Skarbowi Państwa reprezentowanemu przez Wojewodę (...) oraz Dyrektora Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej w W. kosztów procesu (k. 3552-3557v). Zażalenie powódki zostało oddalone postanowieniem Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 26 lutego 2015 r. (k. 3600-3600v; uzasadnienie k. 3601-3603).

W piśmie z dnia 27.05.2015 r. – pełnomocnik powódki – podsumował stanowisko w sprawie. Wskazał zaniedbania każdego z pozwanych. Mianowicie, w jego ocenie:

Pozwany Skarb Państwa – Wojewoda (...) w okresie od 2001 r do 2010 r. nie podejmował koniecznych działań zmierzających do opracowania kompleksowego długofalowego planu zabezpieczenia Doliny I.-D. przed powodzią, nie kontrolował i nie koordynował w należyty sposób działań wszystkich jednostek państwowych i samorządowych na obszarze Województwa w zakresie ochrony przeciwpowodziowej, a nadto, nie podejmował potrzebnych działań zmierzających do pozyskania odpowiednich środków finansowych na realizację zadań z zakresu ochrony przeciwpowodziowej na obszarze swojej właściwości, w tym w odniesieniu do wału przeciwpowodziowego w Ś. oraz koryta i dna rzeki W.. Brak tych działań jest sprzeczny z art. 22 pkt. 2 oraz art. 25 ust. 1 ustawy z dnia 23 stycznia 2009 r. o wojewodzie i administracji rządowej w województwie .

Pozwany Skarb Państwa – Dyrektor Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej w W. zaniechał działań mających na celu utrzymanie przepływu (przepustowości) koryta rzeki W.. W latach 2001-2010 nie prowadził, a nawet nie planował prac melioracyjnych, regulacyjnych czy pogłębiarskich, mających na celu usuwanie gromadzących się na dnie rzeki osadów, jaki i prac mających usunąć roślinność w obrębie koryta W., czym naruszył art. 22 ust. 1, art. 22 ust. 1, art. 26 pkt. 1), 3), 4) oraz art. 67, art. 80 pkt. 4) ustawy z dnia 18 lipca 2001 r. – Prawo wodne .

Nadto, nie podejmował, także w okresie 2001-2010, we właściwym stopniu, działań zmierzających do utrzymywania w należytym stanie (tj. stanie niestwarzającym, czy zwiększającym stopień zagrożenia powodziowego) ternu międzywala. Zwłaszcza, mimo władczych kompetencji wynikających z art. 82 ust. 3 pkt. 3 Prawa wodnego , co najmniej w latach 2001-2010 na obszarach bezpośredniego zagrożenia nie nakazywał w wystarczającym zakresie usunięcia roślinności krzaczastej i wycinki drzew, czym naruszył art. 75 ust. 1 w zw. z ar. 70 ust. 1 oraz art. 64 ust. 1 w zw. z art. 80 i 81 Prawa wodnego .

Pozwany Województwo (...) – Wojewódzki Zarząd Melioracji i Urządzeń Wodnych w W. w okresie 2001-2010 nie zapewnił odpowiedniej konstrukcji i parametrów technicznych obwałowania W., w tym w szczególności wału poprzez zastosowanie odpowiednich rozwiązań technicznych, w szczególności odpowiedniego podwyższenia terenu i wykonania właściwego drenażu w celu odwodnienia wału oraz poprzez podwyższenie korony wałów w związku z wypłyceniem rzeki spowodowanym wieloletnią akumulacją niewydobywanych osadów i rumowiska. Nadto, nie utrzymywał wału przylegającego do Doliny I.-D. w należytym stanie. Nie wykonywał koniecznych modernizacji wału, remontów, nie usuwał na bieżąco uszkodzeń i nie zapobiegał dalszym uszkodzeniom wału, w tym wywołanych naporem kry lodowej w okresie roztopów nie usuwał również zagrażających stateczności wałów przeciwpowodziowych skutków degradującej aktywności zwierząt, zwłaszcza bobrów, ani nie zabezpieczał wału przed tym zjawiskiem. Nie wykonywał więc należycie obowiązków wynikających z art. 70 ust. 1, art. 80 pkt. 2 i art. 81, art. 82 oraz art. 85 Prawa wodnego , a także § 6 rozporządzenia Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa z dnia 20 grudnia 1996 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać obiekty budowlane gospodarki wodnej i ich usytuowanie .

Nadto, nie podejmował odpowiednich działań zmierzających do utrzymywania w należytym stanie terenu międzywala, w tym usuwania roślinności krzaczastej i wycinki drzew, czym naruszył art. 75 ust. 1 oraz art. 64 ust. 1 w zw. z art. 80 i 81 Prawa wodnego .

Jako zarządca wału, mając świadomość złego stanu terenów międzywala oraz dana i koryta rzeki nie alarmował o tej sytuacji innych współodpowiedzialnych za ochronę przed powodzią podmiotów, jak choćby starosty lub właściwego Dyrektora (...) do podjęcia działań zmierzających do wycinki porastających międzywale drzew i doprowadzenia do należytego stanu dna, koryta i brzegów rzeki. Działania takie podjął dopiero po maju 2010 r. Tym samym nie realizował także zadań własnych województwa, do których zalicza się gospodarka wodna i ochrona przeciwpowodziowa (art. 14 ust. 1 pkt. 9 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie województwa ).

Pozwany Powiat P. nie monitował w sposób prawidłowy stanu zabezpieczenia przed powodzią, nie podejmował działań ponadgminnych, nie koordynował działań z zakresu ochrony przeciwpowodziowej na tym terenie, nie alarmował wystarczająco o złym stanie zabezpieczenia przed powodzią innych współodpowiedzialnych za ochronę przed powodzią podmiotów, co stoi w sprzeczności z art. 80 i 81 Prawa wodnego . Tym samym nie realizował także w sposób prawidłowy zadań własnych wskazanych w art. 4 ust. 1 pkt. 16) ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym . Pomimo tego, że posiadał podstawę w art. 85 ust. 4 w zw. z art. 80 i 81 Prawa wodnego , nie doprowadził do wycinki drzew porastających wał przeciwpowodziowy i międzywale.

Wszyscy pozwani nie podjęli w okresie 2001-2010 innych działań, które mogłyby wpłynąć na stan bezpieczeństwa powodziowego np. tworzenia polderów, co narusza m.in. art. 80 i 81 w zw. z art. 26 pkt. 3), art. 92 ust. 3 oraz art. 75 ust. 1 Prawa wodnego .

Niewłaściwy stan zabezpieczenia Doliny I.-D. przed powodzią potwierdzają dokumenty pt. „ Program (...) Powodziowego w Regionie Wodnym Środkowej W.-projekt” z XII 2012 r. oraz „ Prognoza oddziaływania na środowisko Programu Ochrony Środowiska Województwa (...) na lata 2011-2014 z uwzględnieniem perspektywy do 2018 r.” (pismo k. 3625-3667).

Pełnomocnik pozwanego Skarbu Państwa – w piśmie z dnia 12.06.2015 r. – podniósł zarzut przedawnienia roszczeń B. J. i A. S. (1), wskazując, że przystąpiły do grupy po upływie terminu przedawnienia zgłaszanych roszczeń odszkodowawczych, na mocy art. 188 ust. 2 Prawa wodnego , ewentualnie art. 442 1 § 1 k.c. Termin ten upłynął najpóźniej 18 czerwca 2013., zaś zgłosiły one swój akces do grupy odpowiednio 13 i 24 czerwca 2014 r.

Nadto, wskazał, że samo zalanie wodami powodziowymi rzeki W. jest zdarzeniem nadzwyczajnym, mającym charakter siły wyższej, za które Skarb Państwa nie ponosi odpowiedzialności.

Fala powodziowa zmieściła się w obwałowaniach, a stan wody w miejscowości Ś. nie przekroczył korony wału. Przyczyną zalania terenów było przerwanie wału. Było ono spowodowane złym stanem technicznym wału, za co nie ponosi odpowiedzialności Skarb Państwa, lecz jego zarządca, którym jest marszałek województwa (art. 75 Prawa wodnego ). Na wylanie wody nie miał zatem żadnego wpływu stan koryta rzeki ani roślinność.

Podniósł również fakt opracowania stosownych planów: „ Planu Reagowania Kryzysowego”, który został zatwierdzony w dniu 3 listopada 2008 r. przez Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji, a także „ Planu operacyjnego ochrony przed powodzią”, który zatwierdził w styczniu 2010 r. (k. 5759-5765; 5798-5815).

Pozwany Skarb Państwa – reprezentowany przez Wojewodę (...) oraz Dyrektora Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej w W. – w piśmie z dnia 2 lipca 2014 r. – wskazał, że Wojewoda (...) w okresie przed powodzią 2010 r. jak i po niej, realizował swojej obowiązki określone w przepisach prawa. Poza opracowaniem stosownych planów, zwołał w okresie od stycznia do maja 2010 r. siedem posiedzeń (...) Wojewódzkiego Zespołu (...) . Na posiedzeniach poruszane były zagadnienia dotyczące ochrony przed powodzią i działań przygotowujących na jej nadejście. Wskazano także zadania do wykonania przez poszczególne organy administracji. W posiedzeniach uczestniczył Dyrektor (...) w W..

Nadto, Wojewoda wydał kilkanaście zarządzeń w sprawie pogotowia przeciwpowodziowego i alarmu przeciwpowodziowego w różnych regionach województwa, które zobowiązywało organy administracji samorządowej, a także administrację zespoloną i niezespoloną do realizacji zadań określonych przepisami prawa w zakresie ochrony przeciwpowodziowej.

W ramach koordynowania działań w trakcie akcji powodziowej Wojewoda (...) skierował szereg pism do Ministra Obrony Narodowej, Komendanta Nadwiślańskiego Oddziału Straży Granicznej i Szefa Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego w W. dotyczących udostępnienia i użycia sprzętu, sił i środków. Nadto, wydał decyzję z dnia 24 maja 2010 r. w sprawie wysadzenia wału przeciwpowodziowego na odcinku 24 metrów w D., w celu skierowania wody do koryta rzeki.

Opracowanie długofalowego planu zabezpieczenia dolin rzecznych przed powodzią nie leży w zakresie obowiązków wojewody; niemniej jednak Wojewoda (...) brał udział w opracowaniu „ Programu Bezpieczeństwa Powodziowego w Regionie (...) W. ” z własnej inicjatywy, z upoważnienia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji jako zadanie dodatkowe.

W zakresie zarzutów sformułowanych przeciwko Dyrektorowi (...) wskazał, że w 1999 r. na lecenie (...) w W. opracowany został kompleksowy, regionalny program ochrony przeciwpowodziowej dorzecza środkowej W. na terenie (...) w W. . Dokonano w nim oceny stanu zagrożenia powodziowego w dorzeczu W. Środkowej dla 7 rzek, określając tzw. kompleksy zagrożenia powodziowego poszczególnych dolin rzecznych. Na ich podstawie oceniono powierzchnię i stopień zagrożenia powodziowego, w tym rzędne Wody 1% (tzw. woda 100-letnia). Rzędne te były podstawą do wydawania decyzji, opinii i uzgodnień.

Zgodnie z art. 80 ust. 4 Prawa wodnego w 1999 r. na zlecenie (...) w W. opracowana została „ Koncepcja programowo-przestrzenna zagospodarowania doliny i regulacji W. , w tym odcinek (...) od ujścia N. do P. wraz ze zbiornikiem W.”. Koncepcja obejmowała opracowania przyrodnicze, urbanistyczne, hydrologiczne, hydrauliczne, wariantowanie zabudowy koryt rzecznych i wytyczne dla gmin do wprowadzenia do miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego.

Na podstawie art. 92 ust. 3 pkt. 1 Prawa wodnego Dyrektor (...) w W. w 2004 r. opracował „ Analizę stanu ochrony przed powodzią w regionie wodnym środkowej W.” na terenie administrowanym przez Regionalny Zarząd gospodarki Wodnej w W..

Wywiązując się z obowiązków określonych w art. 92 ust. 3 pkt. 5 i art. 79 ust. 2) Dyrektor (...) w W. opracował w 2006 r. „Studium ochrony przeciwopowodziowej ” (woda 200-letnia, woda 100-letnia i woda 20-letnia) i stały się podstawą do wydawania decyzji i opinii oraz prowadzenia uzgodnień, zgodnie Prawem wodnym . Obowiązywało ono do 22 grudnia 2013 r.

Zgodnie z art. 120 ust. 1 oraz art. 113 ust. 1 pkt. 1a Dyrektor regionalnego zarządu w 2008 r. rozpoczął prace nad opracowaniem „ Planu zagospodarowania wodami na obszarze dorzecza”. Został on zatwierdzony w 2011 r.

W zakresie współpracy pomiędzy Wojewodą (...) a Dyrektorem (...) w W. podkreślił, że Dyrektor (...) w W. jest członkiem (...) Wojewódzkiego Zespołu (...) i uczestniczy w posiedzeniach tego zespołu oraz w wizjach terenowych współorganizowanych z Wojewodą. Współpracowali również przy opracowywaniu szeregu dokumentów istotnych z punktu widzenia ochrony przeciwpowodziowej.

W ocenie Skarbu Państwa stan koryta rzeki i dna rzeki pozostawał bez wpływu na przerwanie wału przeciwpowodziowego. Fala powodziowa na W. zmieściła się w obwałowaniach.

Corocznie na odcinku od tamy zbiornika wodnego we W. do W., w okresie zimowym, prowadzona jest akcja lodołamania. Nadto, wykonywane są prace konserwacyjne i remontowe istniejących urządzeń melioracyjnych, a także udrażniające koryto rzeki. Na zakres prac utrzymaniowych miały wpływ ograniczone środki finansowe, a przede wszystkim powołanie w nurcie rzeki W. szeregu rezerwatów przyrody i stref chronionych oraz wprowadzenie obszarów Natura 2000, co w bardzo poważnym stopniu ogranicza możliwość interwencyjnych działań przeciwpowodziowych.

Rzeka W. od ujścia N. do zbiornika we W. jest rzeką nieuregulowaną, charakteryzującą się brakiem równowagi dynamicznej koryta. Po kolejnych wezbraniach następują zmiany w układzie nurtu. Trudność stanowi również oczyszczanie międzywala W. z porostu drzew i krzewów, co wynika z niewystarczających środków finansowych, ale także z presji środowisk ekologicznych, co wpływa na przepustowość koryta W..

Koryto W. wymaga udrażniania na całej długości od ujścia N. do partii cofkowej zbiornika (...), tj. od km 551 do km 637. Skala potrzeb jest bardzo duża.

W 2010 r. (...) w W. podjął działania w celu pozyskania środków na realizację zadań związanych z usuwaniem skutków powodzi i ochroną przeciwpowodziową, dzięki czemu otrzymał środki w ramach rezerw celowych MSWiA, które pozwoliły na wykonanie najpilniejszych prac na W.. W 2010 r.- 2014 r. zrealizowano m.in. roboty pogłębiarskie w korycie W., prace związane z udrożnieniem W..

Po powodzi w 1982 r. na obszarze obecnego powiatu (...) ówczesna Okręgowa Dyrekcja Gospodarki Wodnej w W. opracowała „ Koncepcję programowo-przestrzenną regulacji W. w km 594-601”. W październiku 1998 r. rozpoczęto realizację programu od remontu trzech budowli regulacyjnych (ostróg) na prawym brzegu na odcinku R.-D.. Wyrokiem z dnia 10 listopada 2004 r. w sprawie z powództwa (...) Towarzystwa Ochrony (...) w G. i Ligi Ochrony (...) w W., sygn. I C 767/98, o zaniechanie naruszania środowiska, Sąd Rejonowy w Płocku:

- nakazał Skarbowi Państwa – (...) w W. zaniechanie naruszania środowiska na odcinku rzeki W. w km 594-601 w ten sposób, że: zakazał Skarbowi Państwa prowadzenia działalności w strefie korytowej rzeki W. polegającej na:

a) budowie, rozbudowie, modernizacji oraz remontów budowli hydrotechnicznych przewidzianych w wariancie II c, odnośnie planowanych do wykonania budowli, w tym: tam poprzecznych (ostróg) i przetamowań;

b) budowie, rozbudowie, modernizacji oraz remontów budowli hydrotechnicznych przewidzianych w wariancie II c odnośnie budowli planowanych w miejscowościach: A., Ł., P., P. i Ł.-S. w gminie I., w tym: tam równoległych, tam poprzecznych (ostróg), przetamowań;

c) wycince drzew i krzewów na wyspach i kępach rzecznych położonych w km. 594-601 w ww. miejscowościach i prowadzenia na tym odcinku prac bagrowniczych;

- nakazał pozwanemu Skarbowi Państwa – (...) w W. przywrócenie do stanu poprzedniego, sprzed sierpnia 1998 r., prawej części koryta rzeki W. w miejscowości R. gmina W. w ten sposób, aby rozebrał odbudowane tamy (poprzeczne ostrogi).

Wyrok ten uprawomocnił się wobec oddalenia apelacji (...) przez Sąd Okręgowy w Płocku wyrokiem z dnia 9 marca 2005 r., w sprawie sygn. IV Ca 67/05. Z tych wyroków wynika, że wszelkie działania (...) były skutecznie stopowane przez (...) Towarzystwo Ochrony (...).

(...) w W. podejmowało starania o wykonanie przegrody dolinowej P. – G. , która miała służyć poprawie bezpieczeństwa powodziowego na terenie Doliny I.-D.; poprzez podzielenie doliny na poldery, co uchroniłoby część doliny przed potencjalnym zalaniem. Realizacji tego planu sprzeciwili się Rada Gminy w I., mieszkańcy okolicznych wsi (pismo z 16.12.2008 r.). (...) zwracało się także do Wójta gminy I. o wdanie zgody na wycinkę drzew na K. P., ale takiej zgody nie otrzymał. Po powodzi zaproponowano budowę przegrody dolinowej D. – z takimi samymi protestami.

(...) podejmowało także działania w zakresie utrzymania infrastruktury przeciwpowodziowej w należytym stanie.

Brak jest podstaw do przyjęcia, że roślinność znajdująca się w międzywalu i zawalu wpłynęła w jakikolwiek sposób na zalanie doliny.

W ramach działań statutowych Dyrektor (...) w W. prowadził inwentaryzację miejsc nadmiernego rozwoju roślinności w międzywalu, w których roślinność ogranicza swobody przepływ wód wezbraniowych. W miejscach wytypowanych prowadzono działania jednostkowe w zakresie wycinki drzew i krzewów w regionie. Część z wydanych decyzji nakazujących wycinkę drzew i krzewów, w międzywalu wykonano z rygorem natychmiastowej wykonalności. Znaczna ilość decyzji została zaskarżona przez TOP i (...) Towarzystwo Ochrony (...), a następnie uchylona przez Krajowy Zarząd Gospodarki Wodnej i przekazana do ponownego rozpatrzenia.

Po powodzi 2010 r., realizując zadania zlecone Regionalnej Dyrekcji Ochrony (...), Dyrektor (...) w W. zlecił opracowanie programu wycinki drzew i krzewów na obszarach szczególnego zagrożenia powodzią dla (...) w W. wraz ze strategiczną oceną oddziaływania na środowisko dotyczącą zaplanowanych w tym programie działań.

Naturalnie wykształcona roślinność nadrzeczna na przedmiotowym odcinku W. podlegała już przed 2010 r. szczególnej ochronie, a jej wycinka, uwzględniając treść przepisu art. 33 ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody oraz aktywną działalność pozarządowych organizacji ekologicznych, była w zasadzie niemożliwa.

Samo zalanie wodami powodziowymi nie jest źródłem obowiązku odszkodowawczego pozwanych. Nietypowe warunki hydrologiczne i wyjątkowe, ekstremalne opady deszczu o niespotykanym rozkładzie, jakie wystąpiły w dorzeczu W. w maju i czerwcu 2010r. Okoliczność ta ma charakter siły wyższej, za którą pozwani nie mogą ponosić odpowiedzialności.

Przyczyną przerwania wałów przeciwpowodziowych w Ś., poza stanem technicznym tych budowli były zatem długotrwałe i ekstremalne opady deszczu występujące w dorzeczu rzeki W., które spowodowały utrzymywanie się przez długi czas katastrofalnego, wysokiego stanu wody w W., jak i na jej dopływach, wpływając w znacznym stopniu również na stan wałów przeciwpowodziowych.

Wody rzeki W. stanowią własność publiczną, prawa właścicielskie w stosunku do tych wód wykonuje Prezes Krajowego Zarządu Gospodarki Wodnej, a jego imieniu, Dyrektor Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej, który wykonuje swoje zadania przy pomocy Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej. Na tych jednostkach ciąży obowiązek realizacji zadań związanych z utrzymywaniem wód lub urządzeń wodnych. Te działania Skarb Państwa jest obowiązany podejmować nie w ramach wykonywania władzy publicznej, lecz w ramach obowiązków wynikających z prawa własności (wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 25 czerwca 2008 r., I ACa 443/08, LEX nr 446193). Czynności właściciela wód śródlądowych nie można uznać za działania władcze, nawet jeśli są one wykonywane przez Skarb Państwa wyposażony w prerogatywy władzy publicznej. Wykonywanie władczych działań musi się wiązać z władczym kształtowaniem praw i obowiązków innych podległych podmiotów, sytuacji obywatela.

W konsekwencji odpowiedzialność za szkody wyrządzone przy wykonywaniu zadań niezwiązanych z wykonywaniem władzy publicznej ( dominalnych) uzależniona jest od winy funkcjonariusza. W przypadku szkód wyrządzonych przez organy państwowe lub jednostki samorządu terytorialnego poza sferą imperium, nie odpowiadają one na podstawie art. 417 k.c., lecz na ogólnych zasadach prawa cywilnego (art. 415, 427, 433-436 k.c.).

Czynności państwowej jednostki organizacyjnej zarządzającej wodami płynącymi, których celem jest utrzymanie koryta rzeki oraz roślinności w obrębie międzywala w taki sposób, aby zminimalizować wszelkie zagrożenia powodziowe, także należy do sfery działalności organizacyjno-gospodarczej pozwanego Skarbu Państwa.

Dla wykazania zaniechania obowiązków uregulowanych w art. 22 ust. 1 i art. 26 Prawa wodnego konieczne jest wskazanie czasu (okresu), ściśle określonego miejsca i zakresu czynności, które winien był podjąć zobowiązany podmiot.

Przedstawiony „ Program Bezpieczeństwa Powodziowego w Regionie Wodnym (...) W. - projekt” z 2012 r. nie wszedł w życie.

Zachodzi sprzeczność konkurujących ze sobą przepisów obowiązującego prawa oraz dóbr przez nie chronionych. Z jednej strony Skarb Państwa obowiązany jest do podejmowania szeregu działań służących ochronie przeciwpowodziowej, z drugiej zaś – do zaniechania tych samych działań w celu ochrony różnych form przyrody (k. 5943-5968).

Pełnomocnik pozwanego Województwa (...) – Wojewódzkiego Zarządu Melioracji i Urządzeń Wodnych w W. – w piśmie z dnia 09.07.2015r. wskazał, że w zakresie działań mających zapobiegać powodzią, w Dolinie I.-D., w latach 2004-2006, wykonano następujące prace:

- wyremontowano suchy Zbiornik T. w gm. G. i S. o poj. 5,1 mln m 3;

- utworzono 1 mln m 3 rezerwy powodziowej w jez. Z., co zostało skutecznie wykorzystane podczas powodzi w Dolinie I.-D. w 2010 r. ;

- podejmowano próby przegrodzenia Doliny I.-D..

Prace nad „ Programem Bezpieczeństwa Powodziowego w Regionie (...) W.” zostały przerwane w 2013 r. Od 2014 r. jedynym oficjalnym dokumentem w zakresie ochrony przed powodzią jest „ Plan zarządzania ryzykiem powodziowym dla Regionu Wodnego Środkowej W. ” koordynowany przez Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej w W..

Wał chroniący Dolinę I.-D. został gruntownie zmodernizowany w latach 1984-1985 na podstawie projektu technicznego opracowanego przez Biuro (...) w W. z 1983 r. W 1987 r. uznano, że uzyskane parametry zagęszczenia wału są wysokie i spełniają wymagania. Żadna z ocen dokonywanych w latach 2011 r. i 2014 r. przez uprawniony Instytut Meteorologii i Gospodarki w W. nie potwierdzają złego stanu wałów.

Dopiero w kwietniu 2015 r. ustalono wg danych (...) rzędne wód prawdopodobnych, na podstawie których można będzie projektować przebudowę części wałów przeciwpowodziowych, które są za niskie. Aktualnie na odcinku od km 17+668-23+730, tj. około 6 km wał powinien być podwyższony średnio o 0,3 m. Wał wyposażony jest ponadto w skuteczny i sprawny system odwadniający zawale odprowadzony do 4 pompowni melioracyjnych, w tym rowy opaskowe, drenaże płaskie, drenaże rurowe, kanały itp. wykonane w 1995 r. na podstawie Projektu odwodnienia zawala opracowanego przez Biuro (...) w W. 1987 r. Wg stanu na lata 1984-1990 wały te były przebudowywane z zapasem około 1 m.

Od 2001 r. od 2010 r. w wale Doliny I.-D. szkody bobrowe był sporadyczne. Po opadnięciu wezbrań dziury były natychmiast zabudowywane. Z uwagi na bardzo ograniczone środki finansowe na utrzymanie wód i urządzeń melioracji podstawowych temat ten był traktowany drugorzędnie.

Uszkodzenia związane z osłabieniem wałów Doliny R.-D. i K. powstałe na skutek wiosennych roztopów z naporem kry lodowej w 2010 r. zostały usunięte w 2010 r.

W ramach zadania pn. „ Odcinkowa likwidacja przecieków wałów Doliny I.-D. Etap II gm. G. i S. pow. (...) ” w 2012 r. za kwotę 2881031,66 zł uszczelniono 2,040 km wału betonitowo-cementową przesłoną przeciwfiltracyjną. Ponadto, w ramach 3 zadań w latach 20112-2014, za kwotę 1.164.169,05 zł zabezpieczono 3,73 km skarp odwodnych tego wału przed penetracją bobrów siatką stalową.

Zaawansowane prace projektowe nad budową przegród dolinowych prowadzone w latach 2004-2006 (P.-G.) gm. Iłów, oraz 2010-2012 (D.) zostały przerwane po protestach mieszkańców oraz Stowarzyszenia (...). Natomiast aktualny stan R. Karolińskich, R. W. i R. K. jest wystarczający do odprowadzania wód infiltracyjnych z wałów przeciwpowodziowych.

Przed majem 2010 r., za kwotę 849.855,48 zł, zrealizowano zadanie inwestycyjne pn. „ Przebudowa (modernizacja) wału przeciwpowodziowa w km 21+650-21+100 odc. Ś. w tym likwidacja szkód powodziowych w km 31+650-22+050 ”, które odebrano protokołem z 26.10.2010 r., gdyż podczas wezbrań w latach 2005-2006 wystąpiły takie potrzeby.

Podczas wezbrań roztopowych w latach 2005, 2006 i 2010, poza 550 m odcinkiem wału w Ś. km 21+650-21+100 nie stwierdzono żadnych przesiąków.

Po powodzi z 2010 r. wykonano opracowanie „ Koncepcji dostosowania wałów Doliny I.-D. w km 1+210-35+215 do aktualnych przepływów ekstremalnych w korycie W. ”. Prace te trwają (k. 6652-6660).

Pozwany Powiat P. – w piśmie z dnia 30.07.2015 r. – wskazał, że podnosi zarzut przedawnienia w stosunku do tych członków grupy, którzy przystąpili do niej po upływie okresu przedawnienia, związanym z roszczeniem odszkodowawczym. Wskazał, że Powiat P., jako jednostka samorządu terytorialnego, posiadająca ściśle określone w ustawach zadania z zakresu ochrony przeciwpowodziowej nie może ponosić odpowiedzialności za czyn niedozwolony, którego następstwem mogło być przerwanie wału przeciwpowodziowego. Wykonywane przez powiat zadania publiczne mają charakter ponadgminny. W ustawie o samorządzie powiatowym przyjęto koncepcję wyczerpującego wyliczenia zadań powiatu (art. 4). Błędne jest wskazywanie, jako podstawy obowiązków powiatu, art. 85 ust 4 Prawa wodnego . Starosta nie może wydawać decyzji w odniesieniu do obszarów pasa nadbrzeżnego oraz strefy przepływów wezbrań powodziowych.

Służby podległe Staroście P., zarówno przed powodzią, jak i w trakcie jej występowania, dokładały wszelkich starań, mających na celu ograniczenie skutków zgubnego żywiołu. Z inicjatywy ówczesnego Starosty P. było zwoływane liczne posiedzenia Komisji (...) i Porządku oraz Powiatowego Zespołu Zarządzania Kryzysowego, na których koordynowano działania związane z istniejącym zagrożeniem przeciwpożarowym oraz konsultowano sprawy bezpieczeństwa powodziowego na terenie powiatu (...) z udziałem przedstawicieli wszelkich rodzajów służb powiatowych, inspekcji, straży, wójtów gmin, burmistrzów miast, pracowników (...), (...) w W., w tym: w dniu 19.01.2010 r., 11.02.2010 r., 03.03.2010 r., 22.03.2010 r., 17.05.2010 r., 20.05.2010 r, 21.05.2010 r.

Przedstawiciele Starostwa Powiatowego w P. uczestniczyli również w spotkaniach (...) Wojewódzkiego Zespołu Zarządzania Kryzysowego w W., które odbyły się m.in. w styczniu i marcu 2010 r.

Tereny znajdujące się w obszarze międzywala na terenie Gminy S. stanowią prywatną własność gospodarujących tam rolników, co utrudniało prowadzenie działalności związanej z ochroną przeciwpowodziową.

Nie da się ustalić odpowiedzialności solidarnej pozwanych z uwagi na różny zakres kompetencji i obowiązków poszczególnych pozwanych – wynikających wprost z ustaw. Do zastosowania art. 441 § k.c. konieczne jest ustalenie wszystkich przesłanek odpowiedzialności poszczególnych osób za delikt, w tym związku przyczynowego. Aby ustalić przesłanki odpowiedzialności należy określić zakres obowiązków ustawowych jakie zostały nałożone na powiaty. Z unormowań prawnych nie można wywieść obowiązku powiatu do utrzymywania wałów przeciwpowodziowych w odpowiednim stanie (k. 7562-7568).

Pozwany Skarb Państwa – reprezentowany przez Wojewodę (...) oraz Dyrektora (...) w W. – w piśmie z dnia 29.07.2015r. – wskazał, że na (...) odcinku W. od zawsze obserwowane było zjawisko odkładania się rumowiska rzecznego, tworzenia się łach piaszczystych i wysp. Na to zjawisko nie miało żadnego znaczenia wybudowanie Zbiornika W., który powstał dopiero w 1970 r.

Przy całkowitej wycince drzew i krzewów z obszaru międzywala poziom lustra wody uległyby obniżeniu maksymalnie o 13 cm lub w ogóle. Dlatego prace takie nie mają wpływu na bezpieczeństwo powodziowe (k. 7613-7616).

Powódka – w piśmie z dnia 28.09.2015 r. – podtrzymała dotychczasowe stanowisko. Podkreśliła, że żaden z pozwanych nie wykazał, by podejmował szerzej zakrojone działania, czy choćby starania, by skorzystać z istniejących możliwości prawnych, pozwalających na wyważenie interesu nadrzędnego, jakim jest ochrona ludzi przed powodzią i konieczność ochrony przyrody.

„Plan Operacyjny (...)” powstał dopiero w styczniu 2010 r. Brak w nim jakiejkolwiek całościowej analizy stanu zagrożenia powodziowego w województwie (...) i płynących z niej wniosków.

Sprawozdania Dyrektora (...) z lat 200-2010 potwierdzają, że na odcinku W. w gminach S. i G. nie wykonywano żadnych prac pogłębiarskich, zaś w pozostałej części ich zakres był szczątkowy, nie odpowiadający istniejącym potrzebom.

Skoro po powodzi 2010 r. (...) prowadził prace udrożnieniowe koryta W., tym samym były one możliwe do wykonania i konieczne wcześniej; pomimo wskazywanych ograniczeń finansowych, czy przyrodniczych.

Brak było strategicznego, kompleksowego planu działań we wszystkich istotnych, wzajemnie powiązanych sferach ochrony przeciwpowodziowej.

W okresach zimowych znacząco podniesiony poziom wody osłabiał stateczność wału, a napierająca na wał kra lodowa powodowała jego uszkodzenia.

Nie ma wystarczających podstaw do tego, by przyjąć za pewnik, iż w dniu 23 maja 2010 r. w przerwanym wale przeciwpowodziowym istniała nora wykopana przez bobry (czy inne zwierzęta). A jeśli tak to, że nastąpiło to bezpośrednio przed samym przerwaniem wału. Dopiero 20.05.2010 r. po ogłoszeniu alarmu powodziowego zostały zabudowane doraźnie dziury bobrowe workami z piaskiem na skarpie odwodnej wału.

Od strony zawala, na wysokości przerwanego wału, występował obszar starorzecza. Wał należało odpowiednio wzmocnić.

Ograniczeniom wynikającym z tzw. dyrektyw środowiskowych podlegają tylko takie działania na obszarach objętych programem Natura 200, które mogą negatywnie wpływać na stan gatunków lub siedlisk objętych ochroną. Unijne prawo dopuszcza możliwość ingerencji w obszary poddane ochronie w ramach programu Natura 2000 i odstępstwa od zobowiązań wynikających z dyrektyw środowiskowych, w szczególności wówczas, gdy w grę wchodzi nadrzędny interes publiczny, czyli konieczność zapewnienia bezpieczeństwa m.in. publicznego, ludzi i infrastruktury (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 26 kwietnia 2007 r., IV SA/Wa 2319/06). Do prawa polskiego zasady te zostały implementowane przede wszystkim w art. 34 ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody .

To pozwani powinni dążyć do zapewnienia właściwego wyważenia interesu publicznego związanego z bezpieczeństwem powodziowym z interesami reprezentowanymi przez organy odpowiedzialne za ochronę przyrody i organizacje ekonomiczne w ramach istniejących procedur. Zaniechanie prób znalezienia i wdrożenia rozwiązań zwiększających stopień ochrony przed powodzią z uwagi na utrudnienia związane z ochroną przyrody czy „presją środowisk ekologicznych” nie znajduje tym samym uzasadnienia. Powinna to być aktywna postawa w poszukiwaniu właściwych rozwiązań dla zapewnienia ochrony przeciwpowodziowej. Nie sposób uznać, aby sprawa ostróg R.-D. sygn. akt I C 767/98 uzasadniała bierność pozwanego Skarbu Państwa w zakresie jakichkolwiek innych prac regulacyjnych, pogłębiarskich, melioracyjnych, czy dotyczących wycinki drzew i krzewów na całym obszarze jego właściwości.

To zaniedbania pozwanych powodowały sprzeciw społeczności lokalnych wobec planów budowy przegród dolinowych. Taka budowa nie może stanowić substytutu dla innych działań stanowiących realizację ustawowych obowiązków podmiotów odpowiedzialnych za ochronę przeciwpowodziową.

Niezasadny jest zarzut przedawnienia roszczeń przystępujących do grupy B. J. i A. S. (1). Roszczenia odszkodowawcze wszystkich członków grupy wynikające z czynu niedozwolonego, przedawniają się na ogólnych zasadach wynikających z art. 442 1 § 1 k.p.c., tj. z upływem 3 lat od dnia, gdy osoba poszkodowana dowiedziała się o szkodzie i osobie obowiązanej do jej naprawienia. Bieg terminu przedawnienia roszczeń odszkodowawczych dochodzonych przez A. S. (1) oraz B. J. (2), został przed upływem tego terminu przerwany (art. 123 § 1 pkt. 1 k.p.c.).

Bieg przedawnienia roszczenia dochodzonego przez B. J. (2) został przerwany w dniu 2 maja 2012 r., poprzez wniesienie pozwu w niniejszej sprawie. Roszczenie przysługiwało wówczas Z. J. (który złożył oświadczenie o przystąpieniu do grupy w dniu 24 kwietnia 202 r.) i zostało nabyte przez B. J. (2) na podstawie dziedziczenia oraz umowy darowizny.

A. S. (1) w dniu 20 maja 2013 r. złożyła wnioski o zawezwanie każdego z pozwanych do próby ugodowej, w sprawie o roszczenie, którego dochodzi w niniejszej sprawie, co na mocy art. 123 § 1 pkt. 1 k.p.c., przerwało bieg terminu przedawnienia.

Wszelkie obowiązki nałożone przez ustawodawcę na organy administracji rządowej i samorządowej, których celem jest zapewnienie bezpieczeństwa ludzi i mienia wielu osób (wewnętrznego bezpieczeństwa państwa), w tych również ochrona przed powodzią, muszą być oceniane jako typowe dla sfery imperium (k. 7664-7705).

Na rozprawie w dniu 22.02.2018 r.:

- pełnomocnik powódki - wniósł, na mocy art. 67 par. 2 k.p.c., o oznaczenie przez Sąd z urzędu właściwej reprezentacji Skarbu Państwa, wobec nowelizacji Prawa wodnego , które weszło w życie od dnia 01.01.2018 r. Podniósł, że na mocy art. 525 ust. 1 ustawy z dnia 20.07.2017 r. Prawo wodne, Regionalne Zarządy Gospodarki Wodnej zostały zniesione. Dlatego, z mocy prawa, w miejsce Skarbu Państwa reprezentowanego przez Dyrektora (...) w W. stroną postępowania stało się Państwowe Gospodarstwo (...) reprezentowane przez jednostkę organizacyjną (...) w W. . W stan likwidacji została też postawiona jednostka organizacyjna Województwa (...) Urząd Melioracji i Urządzeń Wodnych na mocy uchwały Sejmiku Województwa (...) nr 239/17 z dnia 4 grudnia 2017 r. (k. 11225v, czas adnotacji 00:03:28). Wskazał, że pozwanym ad. 2 jest Województwo (...) bez wskazania konkretnej jednostki reprezentowanej przez Wojewodę (k. 11256, czas adnotacji 00:09:29). Dotychczasowe państwowe jednostki budżetowe stały się jednostkami organizacyjnymi Wód Polskich. Zgodnie z art. 527 zobowiązania i obowiązki Krajowego Zarządu Gospodarki Wodnej oraz (...) będących państwowymi jednostkami budżetowymi stają się odpowiednio należnościami, zobowiązaniami prawami o obowiązkami Wód Polskich. Zgodnie z art. 534 ust. 5 Wody Polskie przystępują do toczących się postępowań sądowych i administracyjnych, w których stroną są m.in. dyrektorzy (...), z mocy prawa. To sukcesja generalna. Pozwany ad. 1 to więc Państwowe Gospodarstwo (...) (k. 11255v, czas adnotacji 00:00:00). Wskazał, że podtrzymuje dotychczasowe stanowisko w sprawie, z uwzględnieniem powyższych modyfikacji (k. 11255, czas adnotacji 00:16:49);

- pełnomocnik pozwanego ad. 1 (SP reprezentowanego uprzednio przez Wojewodę (...) i Dyrektora (...) w W.) - wskazał, że nie ma umocowania do reprezentowania Wód Polskich jako osoby prawnej, gdyż zgodnie z jego wykładnią nowelizacji w związku z likwidacją (...) w W. ulegnie zmianie statio fisci Skarbu Państwa - (...) w W. na Wody Polskie, które są powierniczo reprezentowane przez Skarb Państwa (k. 11256, czas adnotacji 00:17:11);

- pełnomocnik pozwanego ad. 2 (Województwa (...) reprezentowanego uprzednio przez (...) w W. ) potwierdził stanowisko pełnomocnika powódki, co do tego, że po likwidacji jednostki organizacyjnej Województwa (...) - (...) w W. do toczących się postępowań przystępuje z mocy prawa Przedsiębiorstwo (...) . Jednak jako Województwo pozwany nie jest zwolniony z uczestniczenia w tym postępowaniu. Nie ma w ustawie przepisów dotyczących przejęcia zobowiązań z toczących się postępowań. Podtrzymał dotychczasowe merytoryczne stanowisko w sprawie (k. 11256, czas adnotacji 00:21:54);

- pełnomocnik pozwanego ad. 3 (Powiatu P.) - podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wskazał, że Powiat P. jako odrębna jednostka samorządu terytorialnego nie może zająć stanowiska w zakresie zmian podmiotowych i zmian w przepisach Prawo wodne , gdyż ta tematyka go nie dotyka (k. 11226, czas adnotacji 00:24:14).

Postanowieniem z dnia 22 lutego 2018 r. Sąd Okręgowy w Płocku oznaczył, na mocy art. 67 par. 2 k.p.c., jako stronę pozwaną w miejsce Skarbu Państwa reprezentowanego przez Dyrektora Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej w W. - Skarb Państwa reprezentowany przez Państwowe Gospodarstwo (...) . Wezwał do udziału w sprawie w charakterze pozwanego Skarb Państwa reprezentowany przez Państwowe Gospodarstwo (...) (k. 11256-1126v, czas adnotacji 00:26:31). Na mocy ustawy z dnia 20.07.2017 r. Prawo wodne art. 525 ust. 1 pkt. 2 w zw. z art. 525 ust. 2 w zw. z art. 526 w zw. z art. 527 w zw. z art. 528 ust. 1 w zw. z art. 529 ust. 1 w zw. z art. 534 ust. 1 i ust. 5 pkt. 2). Mianowicie, z dniem 01.01.2018 r. Wody Polskie:

- wstąpiły w prawa i obowiązki wynikające z wymienionych w przepisach: umów, porozumień, koncesji i zezwoleń zawartych przez dyrektorów (...) oraz przez Marszałków Województw (w sensie materialnoprawnym);

- przystąpiły do toczących się postępowań sądowych, w których stroną są m.in. dyrektorzy (...), dotyczących spraw wynikających z ustawy uchylanej Prawo wodne (w sensie formalnoprawnym).

Na rozprawie w dniu 09.04.2018 r. pełnomocnicy stron podtrzymali swoje stanowiska (k. 11273-11274).

Sąd ustalił, co następuje

A. System obszarów chronionych oraz specyfika warunków geograficznych/geologicznych obszaru Doliny I.-D. i W. Środkowej.

Dolina I.-D. jest fragmentem lewostronnej, zalewowej części doliny W. Środkowej na odcinku od W. do P.. Jej w miarę bezpieczne gospodarcze użytkowanie jest możliwe dzięki istniejącemu systemowi zabezpieczeń przeciwpowodziowych. System ten został przebudowany według koncepcji technicznych opracowanych, zatwierdzonych do realizacji i realizowanych w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku, po powodzi zimowej w 1982 r. W kolejnych latach system był na bieżąco utrzymywany i modernizowany. To system stosunkowo nowy, wykonany i otrzymywany według wówczas obowiązujących przepisów/wymagań technicznych (opinie I. F. k. 10840-10913; płyta 10914, 11086v-11093).

Dolina I.-D. położona jest w rejonie Doliny (...) W.. Poza krótkim, 1,5 kilometrowym odcinkiem rzeki poniżej K., całe koryto W. od W. do P. zostało włączone do obszarów chronionej przyrody. Jest to pięć faunistycznych (ornitologicznych rezerwatów przyrody: K. R., K. A., W. Z., W., K. W., Ł. T. . Ponadto, cała dolina W., łącznie z otoczeniem na tarasach nadzalewowych i wysoczyźnie jest włączona do Nadwiślańskiego Obszaru Chronionego Krajobrazu. Całe międzywale W. jest objęte obszarem specjalnej ochrony ptaków Natura 2000 (...) . Obszar ten wykracza miejscami kilkaset metrów poza obecne międzywale (opinie Instytutu T. F. k. 10840-10913; płyta 10914, 11086v-11093). Mieszczą się tu: rezerwaty przyrody, parki krajobrazowe, obszary chronionego krajobrazu, obszary Natura 2000 (OSO – obszar specjalnej ochrony gatunków ptaków oraz SOO – ochrona siedlisk), objęte ochroną wyspy i kępy (niesporne). Poniżej przekroju rzeki w Ś., w korycie rzeki na długości około 7 km, zlokalizowane są następujące rezerwaty przyrody: Rezerwat K. W., Rezerwat Ł. T., Rezerwat W. (niesporne). W tym rejonie rezerwaty obejmują 8 kęp porośniętych lasami łęgowymi oraz mielizny i ławice piaszczyste. K. oraz łacha piaszczysta położone na wysokości miejscowości Ś. mieszczą się w otulinie K. i objęte są obiema formami ochrony w ramach Natura 2000 (OSO i SOO) (niesporne).

Pod koniec lat 80-tych w rejonie D. I.-D. zaczęły się osiedlać bobry. Mieszkańcy widywali je na kępach i wyspach. Po 2000 r. ich nory pracownicy (...) lokalizowali głównie po prawej stronie W.. Do czasu powodzi z 2010 r. w rejonie D. nie stosowano żadnych działań prewencyjnych, zapobiegających osiedlaniu się bobrów i lisów w wałach (siatek na skarpach odwodnych); pomimo tego, że systematycznie zwiększała się liczba wykrytych w wałach nor, po opadnięciu kolejnej wody wezbraniowej sięgającej wałów (zeznania świadków: A. G. k. 7519, czas adnotacji 02:34:02; S. M. k. 7522v, czas adnotacji 03:45:13, 03:47:22; S. K. k. 9066, czas adnotacji 01:26:27; K. M. k. 9071, czas adnotacji 03:42:11; R. W. k. 9304, czas adnotacji 00:28:25).

Rozrost populacji bobrów stał się problemem ogólnopolskim, gdyż jedna bobrza rodzina złożona z kilku osobników kopie swoje jamy w wałach liczące od 10 do 35 m ( 3) pojemności. Sięgają one w pobliże skarpy odpowietrznej wału. W czasie wezbrania rzeki jamy te wypełnia woda, a cienka warstwa gruntu między jamą a powierzchnią skarpy wału poddana ciśnieniu wody ulega gwałtownemu wyparciu, co w krótkim czasie skutkuje rozmyciem wału. Jamy bobrowe są drążone z kierunku od wody i ich wloty, czasem odległe od stopy skarpy wału, nie są praktycznie widoczne, bo kryje je mętna woda, roślinność lub warstwa lodu. Nory lisa są nieco mniejsze. Występują w suchych fragmentach wałów, łatwiej je zauważyć jeśli podnóże i skarpy wału są prawidłowo utrzymane (wykoszone, odkrzaczone), lecz także groźne dla bezpieczeństwa wałów jeśli woda podniesie swój poziom i zatopi je (opinie Instytutu T. F. k. 10840-10913; płyta 10914, 11086v-11093).

Uszkodzenia wałów przez dziką faunę, a szczególnie przez bobry to najsłabsze – nigdy nieprzewidywalne, co do miejsca i czasu wystąpienia – ogniwo walki o utrzymanie obwałowań w należytym stanie bezpieczeństwa. Zakres zniszczeń też jest trudny do oceny i możliwy do określenia tylko w trakcie prac naprawczych. Nie ma praktycznie metod wykrywania innych niż wizualna (opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta (...), 11086v- (...)).

W 2005 r. wykryto w rejonie administrowanym przez (...) w W. Oddziale w P. Inspektoracie w (...) sztuk nor bobrowych w obwałowaniach, zaś w 2010 r. już 482 sztuk (zestawienie k. 2517).

W. na odcinku do ujścia N. do P. ma swój indywidualny charakter w skali kraju. Tu zwalnia bieg, ma charakter roztokowy. Gromadzi osady. Po kolejnych wezbraniach koryto zmienia swój bieg (zeznania świadka D. T. k. 9068v-9067v, czas adnotacji 02:35:50, 03:04:42). Wiąże się to nie tylko z uwarunkowaniami geograficznymi i geologicznymi. Ma na to wpływ także działalność człowieka. Mianowicie powojenne plany uregulowania rzeki W. zakładały, w uproszczeniu, budowę kilku stopni wodnych oraz elektrowni wodnej w P. . W celu budowy stopnia wodnego w W. oraz elektrowni wodnej w P., zwężono międzywale w rejonie D. (rozstaw wałów). Z tych dalekosiężnych planów zrealizowano jedynie budowę tamy we W. (stopnia wodnego – 1972 r.) i związanego z nią Zbiornika (...) (zeznania świadka S. M. k. 7522v, czas adnotacji 03:39:15, 03:41:07). Ich budowa zmieniła charakter rzeki W. w tym regionie. Powstało tzw. zjawisko cofki (niesporne).

Konsekwencją zaniechania „kaskadyzacji” odcinka rzeki powyżej W. jest odkładanie się rumowiska w okolicach Petrochemii P. oraz D.- K. O..W tym miejscu występuje rozczłonkowanie koryta i następuje spadek prędkości przepływu. Często tworzą się tu zatory lodowe i podbitki śryżowe (opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta 10914, 11086v-11093).

Pomimo tego, że faktycznie zaniechano kolejnych zaplanowanych inwestycji, w późniejszych latach, nie opracowywano nowych systemowych planów regulacji W. m.in. na odcinku środkowej W. , gdyż przyjęto, że byłyby zbyteczne, w przypadku wybudowania zakładanych kaskad (zeznania świadka L. B. (2) k. 7525, czas adnotacji 04:42:12).

Zagrożenie powodziowe Doliny I.-D. na odcinku od W. do D. występuje z dwóch stron:

- od strony W. w razie awarii wału lub przelania się wody przez jego koronę oraz

- z powodu napływu wód do doliny z wyżej leżących terenów do niej przyległych i wypływających z podłoża (wody pod ciśnieniem) w przypadku, gdy w międzywalu woda jest ponad terenem (opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta (...), 11086v- (...)).

Do ochrony przed wodami W. służy system obwałowań. Wody deszczowe, naporowe i obce napływające do zawala są odprowadzane systemami rowów i kanałów, a następnie przepompowywane do W. (niesporne).

Na (...) odcinku W., naturalna dolina zalewowa W. ma szerokość zmieniającą się od 1,5 km do 5 km, zaś szerokość międzywala ograniczonego wałami lub wysokimi brzegami wynosi średnio 1100 m i waha się od 400 do 1700 m (H., 1999). Szerokość koryta w warunkach stanów średnich wynosi przeciętnie 800-1000 m, ale na odcinkach, gdzie występują duże wyspy, szerokość dochodzi do 1680 m, zaś na odcinkach pozbawionych wysp spada do 600-650 m, a nawet do 380 m (opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta (...), 11086v- (...)).

Miąższość wypełnienia aluwialnego doliny na tym odcinku wynosi przeciętnie około 10 m, co odpowiada największym przegłębieniom w obrębie współczesnego koryta W.. W dolnej części tego wypełnienia dominują piaski gruboziarniste i żwiry. G. pokrywy aluwialnej stanowią drobne piaski, piaski mułkowate, mułki piaszczyste i ilaste oraz iły. Osady najdrobniejsze, złożone przez wody powodziowe rozlewające się po tarasie zalewowym określa się mianem mad (opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta 10914, 11086v-11093).

Budowa geologiczna tarasu zalewowego, głównie lewego i gruntów w korycie rzeki, cechuje się podatnością na rozmywanie. Roztokowy charakter rzeki sprawia, że teren doliny jest często pocięty odnogami i rozlewiskami, nurt W. podzielony na szereg ramion rozlicznymi wyspami i kępami dzielącymi koryto i strumień rzeczny. Natężenie przepływu w tych ramionach jest zmienne w czasie i zależne od stanu roślinności na wyspach i zalewach oraz od poziomu wody w rzece. Tym niemniej, wg. Koncepcji programowo-przestrzennej (…) Hydroprojektu (2000) duża część międzywala jest stabilna, o stałym poroście roślinności. W większości teren ten to nieużytki rolne pokryte zadrzewieniami i lasami łęgowymi. Część z nich to dawne, zdziczałe uprawy wikliny (opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta 10914, 11086v-11093).

Budowa geologiczna dna doliny i występująca w międzywalu roślinność są bardzo zróżnicowane, co stanowi jedną z przyczyn zagrożenia bezpieczeństwa wałów przeciwpowodziowych (opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta 10914, 11086v-11093).

Koryto rzeki jest na ogół niestabilne, zmienia się geometria przekrojów, układu poziomego koryta oraz właściwości hydrauliczne. Na właściwości hydrauliczne, oprócz geometrii koryta, wpływa roślinność pokrywająca tereny zalewowe, wyspy oraz występująca w różnych częściach koryta. Roślinność przyspiesza namulanie terenów zalewowych, czyli podnoszenie się ich powierzchni, zmniejsza prędkość przepływu wody powodując duże opory przepływu i zajmuje część przekrojów poprzecznych, a wszystkie te czynniki prowadzą do wzrostu poziomu wody w obszarze jej przepływu, tworzenia się zawirowań i stref o dużych prędkościach przepływu, niszczących teren koryta wielkich wód oraz uszkadzających budowle (opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta 10914, 11086v- (...)).

W typowym korycie rzecznym bez spiętrzenia wody występują jednocześnie dwa procesy: pogłębianie koryta głównego i podnoszenie się terenów zalewowych w dolinie rzeki. Na odcinku W. w obrębie Doliny I. - D. występuje inne zjawisko, a mianowicie tzw. wpływ cofki (spiętrzenia wody) od zapory we W.. Powoduje on namulanie terenu doliny w międzywalu jak i też zamulanie koryta W.; podnoszenie się jego dna i błądzenie nurtu w międzywalu (opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta (...), 11086v- (...)).

Spadek podłużny doliny W. na odcinku od W. do P. wynosi 0,17‰. Natomiast na odcinku od W. do W., który jest charakterystyczny dla odcinka w miejscu przerwania wału spadek podłużny zwierciadła wody jest znacznie mniejszy, bo od 0,133‰ do 0,159‰ (tj. 1,40 do 1,67m różnicy między K. a W.). W dniu przerwania wału w maju 2010 r. ten spadek wynosił 0,174‰ (opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta 10914, 11086v-11093).

Dolina I.-D. to obszar, którego część o powierzchni 10.953ha, była zalewana przez wezbrania zdarzające się przeciętnie raz na 100 lat, czyli przy przepływie o prawdopodobieństwie wystąpienia p = 1%. W tej strefie potencjalnego zagrożenia znajdują się: wały przeciwpowodziowe o długości 50,9 km ( 2), 4 pompownie i inne urządzenia techniczne jak zbiorniki retencyjne, jeziora przystosowane do gromadzenia wody, przepusty, koryta cieków wodnych. Obwałowania w formie zbliżonej do obecnej powstały w latach sześćdziesiątych XXw, a potem w latach 80-tych i 90-tych były lokalnie przebudowywane (opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta 10914, 11086v-11093).

Koryto W. na odcinku km 608-609 (km 22+400-23+050) biegnie w odległości kilku - kilkunastu metrów od stopy wału, by następnie oddalić się od wału na odległość około 300 m na odcinku wyrwy z maja 2010 r. i dalej do ok. km 611 (km od. 24+700 wału). Teren zalewu przywałowego na tym odcinku jest płaski, bez wyróżniających się rynien (obniżeń podłużnych); porośnięty drzewami, krzewami występują na nim lekkie obniżenia podchodzące od strony koryta do stopy wału i podobne obniżenie po stronie zawala. Wyraźna rynna poprzeczna do linii wału występuje w km ok. 24+700 (około 500 m poniżej końca dolnego wyrwy powstałej w wale). Od km 607 do km 610 koryto W. jest rozdzielone wyspą. Prawa część nurtu między tą wyspą a prawym wysokim brzegiem doliny jest znacznie szersza od lewej, między wyspą a lewobrzeżnym wałem przeciwpowodziowym (opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta (...), 11086v- (...)).

Złożony stan własności w międzywalu (częściowe grunty należą do rolników indywidulanych) może utrudniać (...) utrzymywanie międzywala w należytym stanie (opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta 10914, 11086v-11093).

B. Prace modernizacyjne wałów.

Wały przeciwpowodziowe, jako budowle hydrotechniczne, muszą spełniać określone w przepisach warunki techniczne (Rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 20.04.2007 r.). Powinny być budowane zgodnie z zasadami sztuki budowlanej i wiedzy fachowej, włączając w to wymagania i przepisy prawa odnośnie stosowanych materiałów budowlanych. Utrzymanie wałów powinno spełniać wymagania ustawy Prawo budowlane (opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta 10914, 11086v-11093).

Na przełomie lat 70-tych i 80-tych opracowano jednie „ Założenia techniczno-ekonomiczne regulacji W. Środkowej i Dolnej ” (w granicach administracji (...) W.), które zatwierdzone do realizacji, stanowiły podstawę do prowadzenia wszystkich robót regulacyjnych na rzece W. w kolejnych latach (niesporne).

W styczniu 1982 r. miała miejsce groźna zimowa powódź w rejonie P.. W jej trakcie doszło do przerwania wału przeciwpowodziowego, po lewej stronie W., w P. oraz do zalania okolicznych obszarów, w tym dzielnicy P. – R. (niesporne).

Po powodzi z 1982 r. Rada Ministrów podjęła uchwałę nr 48/83 z dnia 18.04.1983 r. w sprawie działań zmierzających do ograniczenia zagrożenia powodziowego na ziemi (...) oraz postanowienie nr 68/85 z dnia 15.07.1985 r. w sprawie kontynuacji zadań zmierzających do ograniczenia zagrożenia powodziowego ziemi (...). W wykonaniu tych decyzji opracowano „ Studium koncepcji zabezpieczenia przed powodzią lewostronnej doliny rzeki W. na odcinku D.-W. ”. Studium przewidywało budowę i remont obwałowań, modernizację pompowni i usprawnienie innych urządzeń melioracji wodnych podstawowych oraz budowę przegród dolinowych po obu stronach rzeki W. na odcinku od P. do W.. Przewidziany w koncepcji ochrony przed powodzią podział terenów na mniejsze kompleksy, za pomocą trwałych przegród w poprzek doliny, miał służyć ograniczeniu obszarów zatapianych i strat powodziowych do pojedynczego wydzielonego kompleksu w przypadku awarii wału wiślanego. Większość tych inwestycji została zrealizowana. Na odcinku lewobrzeżnym zrealizowano przegrodzenie doliny przegrodą dolinową w W. i Jordanowie-G.. Pozostawała do wykonania przegroda dolinowa P. – G. (w Dolinie I.-D.). Przegroda ta w 2000 r. została zakwalifikowana przez Wojewódzki Zarząd Melioracji i Urządzeń Wodnych w W. jako jedna z najpilniejszych inwestycji w zakresie ochrony przeciwpowodziowej na terenie województwa (...) i została zgłoszona do programu opracowywanego we wrześniu 2001 r. przez Ministerstwo Środowiska, pn. (...) do realizacji w latach 2002-2005. Przygotowano warianty przegrody. Jednakże Rada Gminy w I. w dniu 29.10.2004 r. podjęła uchwałę nr 145/XXX/2004 w której sprzeciwiła się budowie przegrody na terenie gminy (k. 6663-6664). Odstąpiono więc od jej wykonania (opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta 10914, 11086v-11093).

Po powodzi z 1982 r. m.in. odcinek wału w Ś. został gruntownie zmodernizowany, w latach 1984-1989, na podstawie projektu technicznego opracowanego przez Biuro (...) w W. z 1983 r. (inwentaryzacja powykonawcza k. 10521-10542). Obwałowania zostały podwyższone, poszerzono ich korpusy, wykonano drenaż poziomy. Obwałowania zostały wyposażone w drogi powodziowe na ławach. Przy czym, na odcinku Ś. wał pobudowano bliżej koryta W.. Prace trwały do 1985 r. (zeznania członków grupy: H. N. k. 9256v, czas adnotacji 03:14:33; zeznania świadków: S. M. k. 7521, czas adnotacji 03:02:21; K. M. k. 9070-9071, czas adnotacji 03:19:13, 03:20:50, 03:21:28, 03:40:03). Mianowicie, wał w rejonie miejscowości Ś. został zaprojektowany w 1983 r. według zasad wówczas obowiązujących. Autorem projektu było Biuro (...) w W., które opracowało go na zlecenie ówczesnego (...) w P. z dnia 7.12.1982 r. (po powodzi styczniowej 1982 r.), w ramach „ Przedsięwzięcia inwestycyjnego Nizina I.-D. odc. V zadanie – projekt techniczny obwałowania rz. W. ”. Projekt obejmował lewostronnie obwałowanie W. na odcinku od km 609 do km 612 i długości 2,45 km (opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta 10914, 11086v-11093). Do określenia wzniesienia korony wału przyjęto jako miarodajny poziom wody odpowiadający wielkiej wodzie o prawdopodobieństwie wystąpienia 1% (rzędna na 609 km (...),42 m n.p.m., rzędna na 612 km (...),01 m n.p.m.). Dla obliczenia poziomu wody zatorowej przyjęto przepływ o prawdopodobieństwie 10% z okresu zlodzenia rzeki spiętrzonej przez zator o takim charakterze jak w 1982r., rzędna na 609 km W. – 64,36 m n.p.m., rzędne na 612 km W. – 63,92 m n.p.m.). Do zaprojektowania niwelety korony przyjęto wyższe zwierciadło wody z dwóch równoważnych wariantów obliczeniowych. Wzniesienie korony wału zaprojektowano 1,0 m powyżej poziomu zwierciadła wielkiej wody o prawdopodobieństwie 1%. (opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta 10914, 11086v-11093). Obliczenia poziomów wód miarodajnych dla ustalenia rzędnych korony wałów przeprowadzono dla stanu koryta W. z roku 1982 r., to jest „ bez uwzględnienia dalszej intensywnej sedymentacji w czaszy i cofce zbiornika”, uzasadniając to faktem zarządzenia (wówczas obowiązującego ) prowadzenia intensywnych robót bagrowniczych w latach następnych w czaszy i w cofce zbiornika. W projekcie zapisano „ W razie jednak zaniechania robót pogłębiarskich lub prowadzenia ich w mniejszym zakresie niż ustalono wiosną 1982 r., obecne poziomy wód miarodajnych za kilkanaście lat mogą okazać się za niskie ”. Miało to znaczący wpływ dla prac utrzymaniowych międzywala (opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta 10914, 11086v-11093).

W ramach tego „ Programu przeciwpowodziowego kraju do 2010 r. ” zmodernizowano w części wał na odcinku w Ś. . Innych prac Program na tym odcinku program już nie przewidywał (opinia uzupełniająca Instytutu (...) w F. k. 11087, czas adnotacji 00:28:53).

Do 1987 r. zmodernizowano i przebudowano wały W. na długości około 20 km (od km 603 do km 623). Zastosowane w przebudowie i modernizacji wałów rozwiązania techniczne ich konstrukcji odpowiadają standardom zapór bocznych, odpornych na filtrację ustaloną, co w praktyce oznacza, że tzw. namakanie wałów podczas długotrwale występujących wysokich stanów wody nie występuje. Ich odporność na działanie spiętrzonej wody było nieporównywalnie większa od wałów poprzednio tam istniejących. Budowa i utrzymanie obwałowań było zadaniem (...) jako administratora wałów (opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta 10914, 11086v-11093).

Odbiór końcowy prac modernizacyjnych wału i prac naprawczych nastąpił w dniu 10.10.1985 r. w ramach zadania pn. „ Modernizacja obwałowań na odcinku od D. do R. odcinek V zad. I ” (niesporne).

Ocenę jakości wykonanych prac przeprowadziła, na podstawie umowy z dnia 11.05.1984 r., na zlecenie Wojewódzkiego Zarządu Inwestycji Rolniczych w P., Katedra (...) Prac Melioracyjnych, Hydrologii i (...) w Wodę Wydział Melioracji (...). Powstało opracowanie pn. „ Ocena zabezpieczenia przejść lewobrzeżnego wału rzeki W. przez starorzecza w km 19+080 do 21+350 ” w ramach pracy pt. „ Badania i ocena modernizacji wałów przeciwpowodziowych rzeki W. dla odcinków w rejonie Niziny I.-D. i D. ” . Stwierdzono w niej, że na podstawie przeprowadzonych badań technologia zabudowy starorzeczy, przez które przechodzi wał przeciwpowodziowy, była właściwa, tj. po oczyszczeniu i odwodnieniu grunt układany był warstwami i zagęszczany, zaś uzyskane parametry zagęszczenia gruntu wskazują, że wszystkie starorzecza są zabudowane prawidłowo, a uzyskane parametry jakościowe wbudowanego gruntu są wysokie (k.10482, 10489-10519). Podstawą takiej oceny były wykonane szczegółowe badania geotechniczne Obwałowania odpowiadały aktualnie obowiązującym wymogom dla takich obiektów (zeznania członków grupy: H. N. k. 9256v, czas adnotacji 03:14:33; zeznania świadków: S. M. k. 7521, czas adnotacji 03:02:21; K. M. k. 9070-9071, czas adnotacji 03:19:13, 03:20:50, 03:21:28, 03:40:03).

Jednakże w 1988 r. (...) Towarzystwo (...) Zarząd Główny w W. wykonał opracowanie pn. „ Badania Geotechniczne Istniejących Wałów Przeciwpowodziowych rz. W. chroniących gleby Doliny I.-D. i Doliny Z. ” , na zlecenie Biura (...) w W.; w celu oceny stanu technicznego lewostronnych obwałowań rz. W. na odcinku K. – P. oraz propozycje ich wzmocnienia i przebudowy od km. 586,5 do 602,5 biegu W.. Opracowanie dotyczyło wałów modernizowanych na tym odcinku w latach 60 i 70 XX. Stwierdzono, że odcinek ten nie odpowiada w pełni wymogom stawianym tego typu budowlom (k. 10544-10602).

W trakcie prac modernizacyjnych po powodzi ze stycznia 1982 r. koryto W. w rejonie Doliny I.-D. było bagrowane (pogłębiane). Pozyskany materiał był wykorzystywany do budowy nowych wałów (zeznania świadków: A. G. k. 7519, czas adnotacji 02:24:58; R. W. k. 9304, czas adnotacji 00:23:59). W ramach tych prac zlikwidowano wyspę położoną w rejonie (...) mostu (kolejowego) na wysokości P. Stoczni Rzecznej (zeznania świadka J. R. k. 9067v, czas adnotacji 02:11:28; fakt powszechnie znany).

Po zakończeniu prac naprawczo-modernizacyjnych, tj. od ok. 1985 r. nie przeprowadzano systematycznych prac bagrowniczych (pogłębiarskich) koryta W. w rejonie Doliny I.-D., m.in. w rejonie Ś.. W rezultacie wypłycało się koryto W.. Powstawały kępy i wyspy, które porastały roślinnością i stały się siedliskiem dzikich zwierząt. K. i wyspy utrudniały swobodny przepływ wody. Jej nurt biegł wolniej. W konsekwencji niesiony przez wodę namuł opadał na dno koryta, wypłycając je. Zjawisko to nasilał efekt tzw. cofki ze Zbiornika (...) , czyli dodatkowe zmniejszenie prędkości rzeki. Nie był regulowany nurt rzeki, który zmieniał swój bieg, po kolejnych wezbraniach wody. W konsekwencji, z upływem lat, takie same przepływy wody przechodziły na coraz wyższej wysokości (zeznania członków grupy: L. B. (1) k. 5898v, czas adnotacji 00:26:37, 00:28:58, 00:30:36; D. K. k. 5897v-5898, czas adnotacji 00:41:09, 00:45:49; J. S. k. 5898, czas adnotacji 00:49:34, 00:51:14, 00:52:30; L. Ż. (1) k. 5898v, czas adnotacji 00:58:09; C. G. k. 9252, czas adnotacji 01:01:58; P. K. (1) k. 9252v, czas adnotacji 01:15:18; R. O. k. 9253v, czas adnotacji 01:48:39, 01:54:11; M. W. k. 9255-9255v, czas adnotacji 02:37:32, 02:40:49, 02:45:55, 02:46:54, 02:50:40, H. N. k. 9256, czas adnotacji 03:02:41, 03:07:02 oraz zeznania świadków: A. B. k. 7514v, czas adnotacji 00:36:54, 00:40:22; J. B. k. 7516v, czas adnotacji 01:18:23; K. G. k. 7518, czas adnotacji 01:49:10, 01:51:18, 01:57:19, 01:58:08, 02:01:57; A. G. k. 7519-7519v, czas adnotacji 02:21:06, 02:23:14, 02:24:58, 02:26:37, 02:31:19, 02:31:19; S. M. k. 7521v-7522, czas adnotacji 03:02:21, 03:22:45, 03:24:03, 03:25:31, 03:30:45, 03:42:15; L. B. (2) k. 7525-7526v, czas adnotacji 04:45:11, 05:15:58, 05:21:59, 05:24:35; S. K. k. 9065v-9066, czas adnotacji 01:18:13; D. T. k. 9068v, czas adnotacji 02:33:56; R. W. k. 9304, czas adnotacji 00:21:41, 00:22:46, 00:25:06; W. C. k. 9065, czas adnotacji 01:03:39 oraz zeznania powódki W. S. (1) k. 9305v-9306, czas adnotacji 01:01:58, 01:03:10, 01:04:04, 01:07:16, 01:10:32, 01:16:30).

Do połowy lat 90-tych XX w ilość wydobytego rumowiska przez pogłębiarki bilansowała się z ilością rumowiska nanoszonego. Po tym okresie, aż do powodzi 2010 r. niemal zaniechano wydobywania piasku i robót pogłębiarskich. W., szczególnie na cofkowym odcinku górnego stanowiska Zbiornika (...) wypłyca się wskutek osadzania się rumowiska rzecznego, napływającego z górnego biegu w ilości ocenianej na 1,5 mln m ( 3) w roku przeciętnym (opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta 10914, 11086v-11093).

Od ok. 1985 r. do maja 2010 r., w uzgodnieniu z (...), rocznie wydobywano ( bagrowano) jedynie ok. 300.000 m 3 piasku z koryta rzeki w rejonie P. i styku zasięgu cofki Zbiornika (...) do km 618-622. Piasek pozyskiwały prywatne firmy na potrzeby budownictwa (zeznania świadka W. C. k. 9064, czas adnotacji 00:33:15). Piasek był wydobywany okazjonalnie i lokalnie, w miejscach, w których (...) uznało, że bagrowanie jest najpilniejsze i nie szkodzi rzece, w zakresie zawartych umów (zeznania świadków: D. T. k. 9068v, czas adnotacji 02:33:56; M. B. k. 7517, czas adnotacji 01:31:04) m.in. w latach 2008-2009 Marszałek Województwa (...) wydawał indywidualne decyzje o udzieleniu pozwolenia wodnoprawnego na pobór piasku z dna rzeki W. (k. 6642-6647).

Poza obszarem cofkowym konieczne były jednak zabiegi hydrotechniczne celem zwiększenia dynamiki rzeki dla wód średnich, aby możliwy był transport rumowiska skalnego przy wodach średnich (zeznania świadka W. C. k. 9064, czas adnotacji 00:33:15).

Po każdym większym wezbraniu, rzeka w różnych odcinkach, zabierała część brzegów. Nurt przesuwał się w stronę wału. Na wniosek pracowników (...), (...) wykonywał tzw. brzegosłony, czyli kamienne narzuty na brzegach uniemożliwiające zabieranie gruntu i stabilizujące skarpę. Nie powstały one jednak w Ś., w miejscu przerwania wału, gdyż tu brzeg rzeki był w odległości ok. 200m od stopy wału (zeznania świadków: A. G. k. 7519-7520, czas adnotacji 02:26:37, 02:28:40, 02:44:58; S. M. k. 7521v, czas adnotacji 03:24:03 ).

W latach 1990-1993 Minister Ochrony Środowiska (w porozumieniu z Ministrem Rolnictwa) przygotował do przedstawienia Komitetowi Ekonomicznemu Rady Ministrów „ Program zabezpieczenia przeciwpowodziowego kraju do 2010 r. ”, sporządzony przez H. (1992). Dla odcinka W. środkowej od km 550+900 do 618+000 nie przewidywał on budowy nowych obwałowań, lecz modernizację kilku odcinków, w tym wału chroniącego Dolinę I.-D. . W latach 1990-1997 w województwach (...) i (...) wykonano wszystkie prace modernizacyjne w nim wskazane. Spełniały one kryterium zapewnienia bezpieczeństwa wzniesienia korony wałów II klasy ważności ponad wodę miarodajną (Q max p = 1%) i kontrolną (Q max p = 0,3%). Bezpieczne wzniesienia korony wału dla klasy II (dla wodowskazów M. i K.) to:

- przy przepływie miarodajnym – 1,0 m nad zwierciadło wody,

- przy przepływie kontrolnym – 0,3 m nad zwierciadło wody.

Po powodzi z 2010 r. oceniono, w ramach studiów dla celów „Programu (...) Powodziowego w Regionie Wodnym W. Ś.” (opracowanego przez (...) Urząd Wojewódzki w latach 2011-2013), możliwości zwiększenia retencji wodnej W.. Wskazano, że w dolinie W. na przedmiotowym odcinku nie ma możliwości ograniczenia powodzi poprzez tworzenie retencji w samej dolinie, ta bowiem powinna być przeznaczona dla przeprowadzenia wód i lodów w czasie wezbrań. W istniejących uwarunkowaniach prawnych dotyczących ochrony środowiska, finansowych oraz przy stanie własności terenów jest to praktycznie niemożliwe do zrealizowania przez (...) (opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta 10914, 11086v-11093).

Parametry wału projektowanego w rejonie Ś. to: szerokość korny 3,0m, nachylenie obu skarp jednakowe równe 1:2,5, obniżenie ławy względem korony wału – 2 m, szerokość ławy przywałowej z drogą dojazdową – 5,0. Na projektowanym i zrealizowanym odcinku nie występowały żadne urządzenia techniczne (przewody rurowe, kabel), zbudowano natomiast dwa przejazdy wałowe oraz wykonano zabezpieczenie przed filtracją. Stanowił je drenaż płaski (poziomy) z warstwy żwiru średniego lub grubego, owinięty geowłókniną o gramaturze 250 g/m ( 2). Woda z drenażu odpływała do rowu przywałowego lub rurociągiem do sieci rowów odprowadzających wody do przepompowni. Warstwą przykrywającą drenaż był grunt niespoisty. Na odcinku wału, gdzie nastąpiło przerwanie, wody filtracyjne odprowadzane były rowem. Projekt techniczny odwodnienia zawala (zadanie pt. „ Nizina I.-D. odc. V”) z 1987 r. został zrealizowany dopiero w 1995 r. (odbiór prac 24.10.1995 r.; Opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta 10914, 11086v-11093).

C. „ Koncepcja programowo-przestrzenna regulacji W. w km 594-601 ”.

Na zlecenie (...) w W. w latach 1997-2000 , na podstawie umowy z 1996 r., na obszar obecnego powiatu (...), ówczesna Okręgowa Dyrekcja Gospodarki Wodnej w W. (obecnie (...)) opracowała „ Koncepcję programowo-przestrzenną regulacji W. w km 594-601 ” (k. 7708-7713, 7714-8946; płyta CD k. 9607; mapy i rysunki k. 906-9663, skany k. 9665).

„Koncepcja programowo-przestrzenna regulacji W. w km 594-601 ” wskazywała, że w odniesieniu do założeń przyjętych w opracowaniu pn. „ Założenia techniczno-ekonomiczne regulacji W. Środkowej i Dolnej ” (w granicach administracji (...) W.) w ostatnich latach nastąpiły zmiany niektórych poglądów dotyczących eksploatacji rzeki. Dlatego musiało dojść do modyfikacji zasad prowadzenia prac związanych z regulacją rz. W. . Wskazano, że celem tego opracowania jest określenie zasad postępowania w zakresie zagospodarowania międzywala i regulacji rzeki, przyjmując za podstawę dotychczasową praktykę lecz z położeniem większego nacisku na konieczność uwzględnienia nowego spojrzenia na najważniejsze funkcje spełniane przez rzekę, a w szczególności zachowania wartości przyrodniczych doliny jako korytarza ekologicznego z jednej strony i zapewnienie spełnienia przez rzekę podstawowych zadań z drugiej strony, w postaci zabiegów pozwalających na: poprawienie warunków przepływu wód średnich i wielkich oraz przebiegu zjawisk lodowych i ułatwienie przechodu lodów, ochronę przed powodzią, zabezpieczenie brzegów i terenów przyległych do koryta, ochrony obiektów inżynierskich związanych z rzeką itp. (k. 8257).

W tym opracowaniu wskazano, że Zbiornik W. powstał w 1972 r. poprzez przegrodzenie rzeki stopniem wodnym. Utworzony zbiornik, którego cofka sięga do 618 km zmienił całkowicie charakter rzeki na odcinku długości 57 km. Przez 28 lat istnienia zbiornika utrwaliły się na nim warunki hydromorfologiczne i przyrodnicze odmienne niż na rzece swobodnie płynącej . W rejonie większości zbiornika nie występują bezpośrednie zagrożenia powodziowe, a wały przeciwpowodziowe pełnią rolę zapór bocznych. Problemy powodziowe występują jedynie na pododcinku przejściowym pomiędzy zbiornikiem, a rzeką swobodnie płynącą. Występujące tu problemy mają specyficzny charakter i wymagają odmiennych rozwiązań niż na pozostałych odcinkach rzeki. Natomiast koryto W. od ujścia N. do początku cofki zbiornika W. (k. 618) ma charakter roztokowy. Tworzą się liczne wyspy porośnięte w większości przerośniętymi krzakami wikliny lub lasem, rozlewiska i odnogi koryta rzeki. To jednej z najbardziej wartościowych pod względem przyrodniczym fragmentów doliny W.. Występuje na nim zwiększone niebezpieczeństwo tworzenia się zatorów, a co za tym idzie zagrożenia powodzią. Odcinek przejściowy W.-P. (km 618-632) charakteryzuje się stosunkowo wąskim i rozczłonkowanym korytem oraz znaczną ilością kęp nadwodnych występujących w nurcie. Wskazano, że po powodzi 1982 r. na tym odcinku wykonano duży zakres robót regulacyjnych, a mianowicie:

- zamknięto boczne koryta prawostronne na odcinku W.-L.,

- wykonano duży zakres robót bagrowniczych w tracie regulacyjnej,

- wykonano wał kierujący, związany z nim duży zakres ubezpieczeń,

- wyremontowano i zbudowano kilka ostróg,

- wykonano tamę podłużną i ubezpieczenia w rejonie przegrody śryżowej,

- wykonano regulację lewego brzegu (2 km) w rejonie D. - tama podłużna i prace refulerskie,

- wykonano wał powodziowy łączący istniejące obwałowania w D. z zaporą boczną T. J.,

- zlikwidowano przeprawy mostowe na bocznym korycie (...) utrudniające spływ lodów i akcje lodołamania,

- wykonano odcinek zapory bocznej Jordanów-T..

Wskazano, że W. na odcinku (...) , podobniej jak w innych regionach, w czasie wezbrań, powoduje zagrożenie powodziowe. Wynikają one z reżimu hydrologicznego rzeki i zabudowy wałami przeciwpowodziowymi chroniącymi w czasie przejścia wielkich wód przed zalewem nisko położone tereny w dolinie. Na całym (...) odcinku W. występuje międzywale stanowiące koryto wielkich wód. Po powodzi 1982 r., na wejściu do portu rzecznego P. R. wybudowano tamę przeciwpowodziową, która oddziela port rzeczny i dzielnicę R. od rzeki w czasie powodzi. Korpusy istniejących zapór i wałów podwyższono i poszerzono wykorzystując urobek pochodzący z bagrowania koryta; wykonano dodatkowe obwałowania.

W „Koncepcji programowo-przestrzennej regulacji W. w km 594-601 ” wskazano, że obecny stan techniczny obwałowań jest dobry. Podkreślono, że właściwe ukształtowanie koryta wielkich wód planuje się uzyskać poprzez uformowanie, a następnie utrzymywanie odpowiedniej zabudowy biologicznej składającej się m.in. z:

- nisko położonych terenów na tarasie zalewowym, stanowiących zasadnicze koryto wielkich wód, pokrytych zakrzaczeniami przycinanymi co jakiś czas w taki sposób żeby ich wysokość nie przekraczała 2-3 m;

- pasów zadrzewień wzdłuż wałów przeciwpowodziowych stanowiących ich ochronę przy przejściu wielkich wód i lodów;

- w miejscach nadmiernego poszerzenia międzywala, nasadzenia lasów i pasów zadrzewień koncentrujących przepływ wielkich wód.

Podkreślono, że odcinek przejściowy i górna część Zbiornika W. jest rejonem odkładania się rumowiska przynoszonego przez rzekę swobodnie płynącą. Dla uzyskania odpowiednich warunków spływu lodów i umożliwienia pracy lodołamaczy konieczne jest prowadzenie w tym rejonie dużych prac bagrowniczych , w tym:

- w rejonie D.-B. (km 620-627) ok. 400.000 m 3 rocznie;

- w rejonie P. ok. 100.000 m 3 rocznie;

- w rejonie B. (k. 638-641) ok. 1.400.000 m 3 rocznie.

Wskazano, że dotychczas (...) nie wykonywał w większym zakresie prac porządkowych w międzywalu polegających na kształtowaniu koryta wielkich wód . Wykonywano jedynie lokalne wycinki drzew i krzewów, jako prace towarzyszące przy robotach regulacyjnych. W związku ze stałym niedoborem w budżecie (...) środków na prowadzenie prac, coraz bardziej pogłębiają się pilne potrzeby przeprowadzenia prac zabezpieczających , zarówno remontowych jak i nowych obiektów (k. 6402-6459).

„ Koncepcja programowo-przestrzenna regulacji W. w km 594-601 ” wskazywała, że średni roczny łączny transport rumowiska w rejonie K. wynosi ok. 2.700.000 ton. Wyjaśniała, że zasadniczą przyczyną odkładania się rumowiska w Zbiorniku (...) jest drastyczne zmniejszenie się prędkości wody w rzece – od wlotu do Zbiornika w kierunku stopnia. Spowodowane to jest znacznym zwiększeniem powierzchni przekroju koryta wynikającym ze spiętrzenia rzeki stopniem wodnym. Wyłączając okresy powodziowe, w górnej partii zbiornika (powyżej P.) osadza się rumowisko wleczone, natomiast w środkowej i dolnej części zbiornika (od P. w dół) osadza się rumowisko unoszone. Średnie roczne ilości osadzonego rumowiska kształtują się na poziomie ok. 1,7 mln m 3 , przy czym w latach mokrych osadza się ponad trzykrotnie więcej namułów niż w latach suchych. Odkładanie się osadów powoduje spłycenie koryta – zmniejszenie głębokości średnich. Występujące odkłady stwarzają problemy żeglugowe oraz powodują utrudnienia w spływie lodów i akcji lodołamania. Sprzyjają ograniczeniu przekroju czynnego koryta przy przepływie wody pod lodem. Systematyczne spłycanie koryta wywołuje automatycznie podnoszenie się krzywych cofkowych (układów zwierciadła wody) zbiornika. Podwyższenie to jest tym większe, im większy jest przepływ. Prowadzi do systematycznego podwyższania się poziomów wód powodziowych, co zmniejsza stopień zabezpieczenia przeciwpowodziowego doliny . Zaprojektowane po powodzi 1982 r. i wykonane, w odniesieniu do ówczesnych krzywych cofkowych (miarodajnych i kontrolnych) podwyższenie zapór bocznych, w chwili obecnej, na niektórych odcinkach, w górnej części zbiornika, jest niewystarczające. Istotnym zagrożeniem eksploatacyjnym są odkłady rumowiska stanowiące przeszkodę w spływie lodów oraz w akcji lodołamania. Prowadzą do znacznych spiętrzeń zatorowych i zagrożenia powodziowego, głównie w rejonie P. i D. .

Zasadniczą częścią „Koncepcji programowo-przestrzennej regulacji W. w km 594-601 ” była ocena stanu zagrożenia powodziowego i adekwatności istniejącego zabezpieczenia oraz stworzenie podstaw dla projektowania i wdrażania przedsięwzięć związanych z ochroną doliny przed powodziami, tj. „ Kompleksowy, regionalny program ochrony przeciwpowodziowej dorzecza środkowej W. na trenie (...) w W. – Ocena stanu zagrożenia powodziowego w dorzeczu środkowej W. ” . W jej ramach wyznaczono zasięg przestrzennego zalewu przy wodzie 100-letniej – z wyróżnieniem terenów bezpośredniego i potencjalnego zagrożenia powodziowego. W ramach tego opracowania stwierdzono, że poważne zagrożenie powodziami zatorowymi występuje na W. na odcinku W. – W. , a szczególnie w rejonie Zbiornika (...). W tym rejonie wystąpiła największa powódź zimowa – w styczniu 1982 r. wzdłuż (...) odcinka W..(k. 6361-6403; 6460-6464; Analiza działalności (...) za 2000r. k. 6253-6258, Analiza działalności (...) za 2001 r. k. 6259-6265; Kompleksowy regionalny program ochrony przeciwpowodziowej dorzecza Środkowej W. na terenie (...) w W. 2004 r. k. 6460-6464).

W „ Koncepcji programowo-przestrzennej regulacji W. w km 594-601 ” przyjęto, że idea ochrony przeciwpowodziowej polega na zabezpieczeniu terenów przed zalewem przy niezmiernie rzadko występujących zjawiskach przyrodniczych o charakterze klęskowym. Takim ewenementem jest miarodajna, dla zapewnienia należytej ochrony woda, która przeciętnie zdarza się 1 raz na 100 lat

Wskazano, że brzegi na odcinku pomiędzy M., a P. są w stadium intensywnego przekształcania. Nadto, że według oceny administratora rzeki wykonana zabudowa jest obecnie degradowana , z braku środków na jej systematyczną renowację. To może doprowadzić do nie uzyskania w pełni zamierzonego celu, tj. zapewnienia bezpieczeństwa mieszkańcom na zawalu oraz nie pogłębianie koryta w nurcie nowej kinety (nurtu) (k. 7981v).

Odnotowano w „Koncepcji programowo-przestrzennej regulacji W. w km 594-601 ”, że ze zwierząt chronionych w dość licznej wielkości występuje bóbr – castor fiber . Bobry rejestrowane są na co trzeciej badanej powierzchni. Czynnikiem ograniczającym ich liczebność są nie tyle warunki hydrologiczne (na tym odcinku wyjątkowo sprzyjające), co niska lesistość terenów przybrzeżnych (k. 8212, 8213v).

W „ Koncepcji programowo-przestrzennej regulacji W. w km 594-601 ” wskazano, że budowa stopnia W. znacząco wpłynęła na przebieg zjawisk lodowych na rzece W. nie tylko w granicach cofki zbiornika, ale również powyżej – na rzece nie spiętrzonej. Najgroźniejsze w skutkach jest spiętrzenie zatorowe wywołane napływem lodu i śryżu podczas tworzenia się pokrywy lodowej. Praktycznie, nie ma wówczas możliwości przeciwdziałania rozwojowi wydarzeń (k. 8436). Stopień ochrony przeciwpowodziowej (...) odcina W. nie jest zadowalający . Wały chroniące nisko położone doliny R.-Z. i B. wymagają podwyższenia o 0,30-0,70 m. Po lewej stronie rzeki rozciąga się nisko położona dolina rzeki chroniona wałami przeciwpowodziowymi. Wały te, zarówno chroniące Dolinę S., jak i Nizinę I.-D. są za niskie średnio o ok. 0,35 m (k. 8442). Poza tym, w wielu miejscach niezadowalający stan techniczny wałów i związanych z nimi budowli powoduje konieczność przeprowadzenia szeregu prac modernizacyjnych (k. 8442).

„ Koncepcja programowo-przestrzenna regulacji W. w km 594-601 ”w odniesieniu do Gminy S. wskazywała, że to obszar położony na lewym brzegu W., przyległy do rzeki na odcinku km 604,3 do 615. W. przepływa na tym odcinku w szerokiej dolinie, przez tereny rolnicze chronione wałami przeciwpowodziowymi. Obszar zalewowy międzywala położony pomiędzy wałami przeciwpowodziowymi, charakteryzuje się znaczną szerokością 1100-1300 m, zwiększającą się lokalnie w rejonie miejscowości Ś. do 1500-1700 m . W korycie rzeki brak jest systematycznej zabudowy regulacyjnej formującej trasę wody średniej . Występujące pojedyncze budowle są w znacznym stopniu zniszczone i wymagają remontu . Koryto rzeki w zakresie wód średnich ma charakter roztokowy, z licznymi rozgałęzieniami, wypłyceniami i odsypiskami. Powierzchnia tarasu zalewowego i licznych wysp występujących w korycie rzeki pokryta jest częściowo trwałą i wysoką roślinnością lasów łęgowych, a w pozostałej części zakrzaczeniami przerośniętej, nie eksploatowanej od lat wikliny. Ukształtowanie i szata roślinna międzywala stwarzają warunki sprzyjające tworzeniu się zatorów lodowych, powodujących zagrożenie powodziowe . Miejscem szczególnie podatnym na powstawanie zatorów w okresie zimowym i wczesnowiosennym jest odcinek rzeki od km 594,0 do km 613,0 . Równocześnie ten odcinek rzeki, według oceny przyrodników, należy do najbardziej wartościowych pod względem przyrodniczym , na którym ustanowiono 6 rezerwatów przyrody. Prace związane z przeciwdziałaniem zatorom podjęto, jako zadanie specjalne (...), w rejonie miejscowości R.. W pozostałym obszarze przewiduje się jedynie prace lokalne , interwencyjne umocnienia brzegu oraz prace związane z uporządkowaniem i zagospodarowaniem międzywala stanowiącego koryto wielkich wód, według następujących zasad; dla całego (...) odcinka W. . Mianowicie przyjęto, że:

- w strefie wahań wód zbliżonych do średnich należy utrzymywać w stanie naturalnym odkryte odkłady piasku nanoszonego przez rzekę i porost traw. W tej strefie nie są potrzebne żadne specjalne zabiegi eksploatacyjne poza usuwaniem przeszkód (np. powalonych drzew) pozostających na brzegach i budowlach hydrotechnicznych po przejściu wielkich wód;

- na trasie zalewowym w strefie dorocznej wielkiej wody należy utrzymywać porost krzaczasty do 2-3 m. Pojedyncze drzewa i grupy drzew o większych walorach przyrody powinny być pozostawione, natomiast konieczne jest prowadzenie stałej wycinki krzewów w cyklu 3 letnim dla otrzymania porostu o dopuszczalnej wysokości. Proponuje się, żeby prace te były prowadzone przez specjalistyczne firmy na zlecenie i pod nadzorem służb (...);

- w miejscach, gdzie pozwala na to szerszy rozstaw wałów, a szczególnie tam, gdzie już obecnie występują cenne przyrodniczo zadrzewienia, należy utrzymywać naturalne lasy łęgowe. Również na pozostałych odcinkach międzywala, wzdłuż odwodnej stopy wałów przeciwpowodziowych, przewiduje się utrzymanie pasów zadrzewień o szerokości co najmniej 10 m stanowiących ochronę wałów przed podmywaniem i uszkodzeniami (k. 8605v-8606).

Podkreślono, że bezpieczeństwo znacznej części obszaru Gminy S. uzależnione jest od klasy i stanu technicznego wału chroniącego tereny rolne i zabudowania w dolinie rzeki. Oznacza to, że rzędne korony wału , uwzględniające wymagane zapasy wzniesienia tej korony nad zwierciadło wielkiej wody, powinny być odniesione do przepływów:

- miarodajnego o prawdopodobieństwie wystąpienia 1% (8970m 3/s),

- kontrolnego o prawdopodobieństwie wystąpienia 0,3% (10250m 3/s),

przy bezpiecznym wzniesieniu korony wału:

- przy przepływie miarodajnym – 1,0 m nad zwierciadło wody,

- przy przepływie kontrolnym – 0,3 m nad zwierciadło wody.

Wskazano, że aktualna ocena stanu technicznego wału, wynikająca z ekspertyzy (...) w W., wskazuje:

- dobry stan techniczny wału, którego modernizacja została zakończona w 1997 r.,

- obniżenie korony wału w dwóch punktach: km 604,3-606,3 oraz 607,5-609.

Jako pilne prace wskazano podwyższenie wałów na łącznym odcinku ok. 3,5 km (k. 8612v-8613).

„ Koncepcja programowo-przestrzenna regulacji W. w km 594-601 ” zawierała omówienie zagadnień powodziowych. Podkreślała, że obwałowania chroniące Dolinę I.-D., w tym miejscowość Ś. , są wyłącznie klasy II. Na niektórych odcinkach na zawalu występują starorzecza przylegające bezpośrednio do nasypu wału, stanowiące zagrożenie dla stateczności korpusu wału. Stan podłoża jest dobry, podobnie dróg dojazdowych. Na niektórych odcinkach wału występuje zagrożenie erozją spowodowaną zbliżaniem się koryta rzeki do podstawy wału (8879, 8891-8935). W ramach programu inwestycyjnego, dla Doliny I.-D. przewidziano:

- podwyższenie 23 km lewobrzeżnego wału W. o 0,38 m,

- remont 4,86 km wału zbiornika inundacyjnego T.,

- budowę przegród dolinowych W.-P. (4 km), S.-P. (2,5 km) oraz G.-P. (1,7 km),

- budowę pompowni P. (k. 8905).

W ramach „ Koncepcji programowo-przestrzennej regulacji W. w km 594-601 ” zaproponowano dwa warianty dla odcinka (...) (km 55039 -618), zasadniczo różniące się zakresem prac:

- wariant I przewidywał pełną regulację na całej długości odcinka rzeki, obejmującą ukształtowanie trójdzielnego koryta rzeki;

- w ariant II zakładał: utrzymanie już istniejącej zabudowy regulacyjnej i ograniczenie dalszych robót w korycie rzeki do lokalnych prac niezbędnych dla zabezpieczenia brzegów, wałów przeciwpowodziowych i obiektów infrastruktury technicznej w miejscach, gdzie występuje zagrożenie rozmyciem. Ukształtowanie koryta wielkich wód poprzez odpowiednie uformowanie istniejącej w międzywalu zieleni i innych elementów zagospodarowania terenu, rozpatrywanych indywidualnie dla poszczególnych fragmentów doliny rzeki z uwzględnieniem tam, gdzie było to możliwe, postulatów specjalistów zajmujących się ochroną przyrody. Wskazano, że w miejscach, gdzie rozstaw wałów przeciwpowodziowych jest za duży, osiągnięcie skoncentrowania przepływu wielkich wód planuje się przy pomocy zabudowy biologicznej. W miejscach, gdzie szczegółowe badania i studia wykażą realne zagrożenie powstania zatorów lodowych, przewiduje się wykonanie odcinkowej regulacji rzeki w zakresie niezbędnym do zlikwidowania zagrożenia. Ten wariant został zarekomendowany przez zespół przygotowujący opracowanie (k. 8408v-8409; 8254-8292, 8293-8313, 8414v).

D. Działania podejmowane przez (...) po 2000 r. w ramach „ Koncepcji programowo-przestrzennej regulacji W. w km 594-601 ” .

W oparciu o wybrany przez Wojewódzką Komisję ds. Ocen Odziaływania na Środowisko w P. wariant II c „ Koncepcji programowo-przestrzennej regulacji W. w km 594-601 (...) rozpoczął w październiku 1998r. realizację programu od remontu trzech budowli regulacyjnych (ostróg) na prawym brzegu na odcinku R.-D.. (...) wybudował 3 ostrogi w R. , w celu poszerzenia koryta W., tak aby płynęła ona 3 odnogami na ok. 800 m szerokości, a nie jedną na szerokości ok. 200 m (zeznania świadka S. M. k. 7522, czas adnotacji 03:36:34). Jednakże wyrokiem z dnia 10 listopada 2004 r. w sprawie z powództwa (...) Towarzystwa Ochrony (...) w G. i Ligi Ochrony (...) w W., sygn. I C 767/98, o zaniechanie naruszania środowiska, Sąd Rejonowy w Płocku:

- nakazał Skarbowi Państwa – (...) w W. zaniechanie naruszania środowiska na odcinku rzeki W. w km 594-601 w ten sposób, że: zakazał Skarbowi Państwa prowadzenia działalności w strefie korytowej rzeki W. polegającej na:

a) budowie, rozbudowie, modernizacji oraz remontów budowli hydrotechnicznych przewidzianych w wariancie II c, odnośnie planowanych do wykonania budowli, w tym: tam poprzecznych (ostróg) i przetamowań;

b) budowie, rozbudowie, modernizacji oraz remontów budowli hydrotechnicznych przewidzianych w wariancie II c odnośnie budowli planowanych w miejscowościach: A., Ł., P., P. i Ł.-S. w gminie I., w tym: tam równoległych, tam poprzecznych (ostróg), przetamowań;

c) wycinki drzew i krzewów na wyspach i kępach rzecznych położonych w km. 594-601 w ww. miejscowościach i prowadzenia na tym odcinku prac bagrowniczych;

- nakazał pozwanemu Skarbowi Państwa – (...) w W. przywrócenie do stanu poprzedniego, sprzed sierpnia 1998 r., prawej części koryta rzeki W. w miejscowości R. gmina W. w ten sposób, aby rozebrał odbudowane tamy (poprzeczne ostrogi).

Wyrok ten uprawomocnił się, wobec oddalenia apelacji (...) przez Sąd Okręgowy w Płocku, wyrokiem z dnia 9 marca 2005 r., w sprawie sygn. IV Ca 67/05. (...), w wykonaniu wyroku rozebrał 3 wybudowane ostrogi w R. (k. 6465-6470; niesporne). B. rzeki, na tym odcinku, zostały zabezpieczone tzw. opaskami brzegowymi. Te jednak wymagały corocznych napraw z powodu powstałych uszkodzeń (zeznania świadków: L. B. (2) k. 7525, czas adnotacji 04:39:58; W. C. k. 9064, czas adnotacji 00:33:15).

Po opracowaniu „ Koncepcji programowo-przestrzennej regulacji W. w km 594-601 ”, w latach 2000 r.-2001 r. (...) w W. wykonał m.in.:

- wycinkę porostów nad W. w km 505-510 – czystka 6 ha terenów międzywala,

- zabezpieczenie prawego brzegu W. w km 475 m. G. – opaska dł. 125 mb,

- remont budynku (...) I etap,

- remont stropu nad elektrownią w S.,

- zabezpieczenie prawego przyczółka jazu stopnia wodnego we W.,

- roboty pogłębiarskie przy wejściu do portu w P.,

- remont przetamowania – 584 na rz. W. w miejscowości P.,

- remont przelewów w przęsłach jazu we W.,

- roboty konserwacyjne urządzeń wodno-melioracyjnych na terenach depresyjnych zbiornika we W..

W 2001 r., z powodu braku środków nie wykonano żadnych robót regulacyjnych na W. (niesporne).

Także w 2002 r. (...) w W. wskazywał na zbyt małe środki finansowe (k. 6266-6268).

W latach 2003 r. i 2004 r. (...) w W. wykonał m.in.:

- remont budowli regulacyjnych na W. w miejscowości B.; tama równoległa,

- remont ubezpieczenia brzegu W. i przetamowania w W.,

- remont budowli regulacyjnych na W. w W.; ostrogi,

- dalsze prace remontowe stopnia wodnego W.,

- roboty pogłębiarskie na zbiorniku W. w rejonie P. związane z pogłębieniem czaszy zbiornika na odcinkach w rejonie P. i B., w wyniku których zlikwidowano na rzece W. obszar zatorogenny oraz poprawiono warunki tranzytowe dla żeglugi,

- konserwację systemu melioracyjnego na zawalu Zbiornika W. W. na obiektach zlokalizowanych na terenie Nadzoru Wodnego W. i P. oraz w partii cofkowej zbiornika w D. O.,

- remont siedmiu ostróg, wykonanie opaski brzegowej (niesporne).

W Dolinie I.-D., w latach 2004-2006, wykonano następujące prace:

- wyremontowano suchy Zbiornik T. w gm. G. i S. o poj. 5,1 mln m 3;

- utworzono 1 mln m 3 rezerwy powodziowej w jez. Z., co zostało skutecznie wykorzystane podczas powodzi w D. I.-D. w 2010 r. ;

- podejmowano próby przegrodzenia Doliny I.-D. (niesporne).

Nadto, Wydziały O., Eksploatacji, Katastru oraz Inspektoratów (...) w W. w 2004 r. wykonały „ Analizę stanu ochrony przed powodzią w rejonie środkowej W. ”, na podstawie art. 92 ust. 1 pkt. 1 Prawa wodnego ( Sprawozdanie z realizacji zadań (...) w W. w 2003 r. k. 6269-6273; 6274).

W Sprawozdaniu z realizacji zadań za 2005 r. (...) w W. wskazał m.in., że występowały utrudnienia w realizacji robót statutowych w 2005 r. związane z blokowaniem procesu inwestycyjnego przez organizacje ekologiczne, zawiązane z dodatkowymi procedurami uzgadniającymi oraz koniecznością wykonania dodatkowych opracowań. Nadto, w związku z brakiem wystarczających środków finansowych (...) nie było w stanie wykonać dwukrotnego koszenia skarp rowów odwadniających zawale zbiorników wodnych m.in. we W., odmuleń wszystkich zbiorników wyrównawczych pompowni, dokonać wszystkich potrzeb remontowych w administrowanych budynkach ( Sprawozdanie z realizacji zadań (...) w W. w 2005 r., k. 6278-6281).

W 2006 r. (...) w W. wykonał głównie dalsze prace remontowe stopnia wodnego we W.. W corocznym sprawozdaniu (...) podkreślił, że brakuje środków budżetowych na pełne pokrycie zakresu prac, wyszczególnionych jako pilne w protokołach z okresowych przeglądów urządzeń piętrzących . Sytuacja taka stwarza zagrożenie powodziowe, utratę bezpieczeństwa jak również dekapitalizację budowli wodnych. Procedury przygotowania do realizacji zadań w zakresie należytego utrzymywania stanu technicznego koryt rzecznych (drożność, zabezpieczenia brzegów) są bardzo długotrwałe głównie z uwagi na konieczność wykonywania ocen środowiskowych, w tym dla obsługi Natura 2000 oraz z uwagi na permanentne odwoływanie się organizacji ekologicznych od decyzji. Narasta problem zagrożenia bezpieczeństwa powodziowego spowodowanego szkodliwą działalnością bobrów w pobliżu urządzeń wodnych, zwłaszcza w rejonie zapór bocznych i wałów przeciwpowodziowych ( Informacja o realizacji zadań (...) w W. w 2006 r. k. 6282-6285v).

W sprawozdaniu za 2007 r. (...) w W. ponownie podkreślił niedostateczną ilość środków finansowych w stosunku do potrzeb oraz problemy stwarzane przez organizacje ekologiczne. Wyjaśnił, że (...) w W. przygotowało i zgłosiło do programu operacyjnego Infrastruktura i środowisko 5 projektów, w tym dwa duże: „ Zwiększenie bezpieczeństwa przeciwpowodziowego rz. W. od K. do P. ” oraz „ Zwiększenie naturalnej retencji rz. W. w rejonie W. ”, które nie zostały przyjęte przez Ministerstwo Rozwoju Regionalnego. Dlatego (...) przygotowuje 8 mniejszych projektów ( Sprawozdanie z realizacji zadań (...) w W. w 2007r. k. 6286-6288).

W sprawozdaniu za 2008 r. (...) w W. podkreślił, że niedostateczna ilość środków finansowych w stosunku do potrzeb w zakresie inwestycji, remontów a także bieżącej eksploatacji obiektów hydrotechnicznych utrudnia lub wręcz uniemożliwia utrzymanie administrowanych obiektów w dobrym stanie technicznym , uniemożliwia również realizację zadań wynikających z nakazów Wojewódzkich Inspektorów Nadzoru Budowlanego i Głównego Inspektora Nadzoru Budowlanego. Drastyczne ograniczenie środków budżetowych na gospodarkę wodną, trwające od wielu lat, nie pozwala na wypełnianie w pełni obowiązków statutowych przez (...) , określonych w ustawie Prawo wodne . Skala potrzeb w zakresie utrzymania, w należytym stanie koryt cieków i urządzeń wodnych z powodu nie dofinasowania z roku na rok rośnie. Przyznane środki budżetowe na 2009 rok ledwie wystarczą na pokrycie kosztów ( Informacja o działalności (...) w W. w 2008 r. k. 6289-6292).

W sprawozdaniu z realizacji zadań w 2009 r. (...) w W. podkreślił, że wypełnianie obowiązku statutowych (...) w W. (art. 26 Prawa wodnego ) w zakresie utrzymania wód limitowane jest wielkością przydzielanych środków budżetowych, które w ostatnich latach są drastycznie ograniczane. Spośród 71 zdań zrealizowanych w 2009 r., tylko 3 zadania dotyczyły utrzymania rzek. Z przeglądów okresowych budowli regulacyjnych i własnych analiz wynika, że około 32 % budowli regulacyjnych wymaga remontu a około 14 % całkowitej odbudowy. Ilość miejsc erodowanych brzegów wymagających pilnego zabezpieczenia wynosi 70 . Liczne erozje brzegów zagrażają bezpieczeństwu wałów przeciwpowodziowych . Niepokojący jest fakt, że brak środków budżetowych uniemożliwia realizację zadań wynikających z pozwoleń wodno-prawnych, tj.: systematycznie wykonywanie niezbędnych prac bagrowniczych w zbiorniku (...) oraz w cofkowym odcinku W. w celu zachowania odpowiednich warunków dla lodołamania i spływu lodów, jak również dla zwiększenia zabezpieczenia powodziowego doliny, decyzja OS.OW.6811-7/00/01 z dnia 14.12.2001 r. ( Sprawozdanie z działalności (...) w W. w 2009 r. k. 6293-6297). Analogiczne wnioski zawarto w Sprawozdaniu z realizacji zadań za 2010r. ( Sprawozdanie z działalności (...) w W. w 2010 r. k. 6298-6302; wykaz przeprowadzonych prac i ich koszt k. 6303-6314).

E. „Strategia Gospodarki Wodnej” z 2005 r.

W dniu 13 września 2005 r. Rada Ministrów przyjęła „ Strategię Gospodarki Wodnej ” opracowaną w ramach Ministerstwa Środowiska (k. 5690-5714), której celem było m.in. zbudowanie sprawnie działającego systemu, który zwiększy bezpieczeństwo powodziowe kraju. Podkreślono, że ochrona przeciwpowodziowa to obowiązek publiczny, który musi być realizowany zarówno przez jednostki administracji rządowej, jak i samorządowej . Skuteczność ochrony przeciwpowodziowej jest ograniczona z powodu niedostatecznych nakładów na utrzymanie obiektów oraz inwestycje, a także w wyniku braku przykładania należytego znaczenia do działań prewencyjnych. Wielkim problemem gospodarki wodnej jest dramatycznie niski, i nadal się obniżający, poziom nakładów na utrzymanie majątku, w tym zwłaszcza budowli hydrotechnicznych, co w niektórych przypadkach grozi katastrofami budowlanymi. Stan taki powoduje istotne zwiększenie prawdopodobieństwa strat materialnych i ofiar w wyniku powodzi. Powodzie są zjawiskiem nieuchronnym, można je natomiast znacznie ograniczyć za pomocą urządzeń, którymi są: wały przeciwpowodziowe, zbiorniki retencyjne i suche oraz poldery. Na poprawę bezpieczeństwa przeciwpowodziowego wpływają także: właściwe przygotowanie koryt rzecznych, ograniczenia zabudowy i skuteczne akcje ratunkowe. Podniesione skuteczności ochrony przed powodzią zamierza się osiągnąć poprzez:

- opracowanie planów ochrony przeciwpowodziowej;

- właściwe utrzymanie koryt rzecznych i stworzenie warunków dla swobodnego spływu wód powodziowych i lodów;

- zwiększenie retencji dolinowej rzek (wyznaczenie obszarów zlewowych i polderów);

- stymulowanie działań zatrzymujących wodę w glebie poprzez modernizację melioracji szczegółowych (nawadnianie);

- poprawę stanu technicznego budowli hydrotechnicznych zagrażających bezpieczeństwu, w tym obowiązkowe wykonywanie robót remontowych i modernizacyjnych na podstawie monitoringu sprawności technicznej;

- budowę i modernizację urządzeń przeciwpowodziowych (zbiorników, stopni, wałów przeciwpowodziowych, polderów);

- utrzymanie rzek i związanej z nimi infrastruktury w dobrym stanie technicznym; odnowienie floty lodołamaczy dla zapewnienia swobodnego spływu wód W. i O. w okresach zlodzenia;

- komunalizację wałów przeciwpowodziowych (ewentualna sugestia przekazywania obwałowań samorządom lokalnym w celu poprawy ich utrzymania i konserwacji);

- tworzenie systemu obowiązkowych ubezpieczeń majątku od powodzi.

Istotną rolę w realizacji ww. planów miały spełnić plany ochrony przeciwpowodziowej, które miały być ukończone w 2007 r. (k. 5690-5714).

F. Zagrożenie wywołane działalnością bobrów.

W 2005 r. na zamówienie Ministra Środowiska dr A. C. wykonał „ Analizę dotychczasowych rodzajów i rozmiaru szkód wyrządzanych przez bobry ( (...)) oraz stosowanie metod rozwiązywania sytuacji konfliktowych ”. W ramach tego opracowania wskazano, że populacja bobrów wynosi w Polsce ok. 30-35.000 sztuk. Przy czym, na przeważającej powierzchni kraju zagęszczenie bobrów jest wciąż bardzo niskie. W przypadku sprzyjających warunków środowiska powinien zachodzić dalszy wzrost populacji. Daleko jeszcze do wysycenia środowiska, szczególnie w Polsce centralnej, zachodniej południowej. Podkreślono, że bobry bytują jedynie w bezpośredniej bliskości cieków wodnych. Postulowano, że nowe inwestycje budowlane powinny być tak projektowane i realizowane, by zawczasu zapobiegać możliwości ich niszczenia przez bobry. Wały przeciwpowodziowe można przynajmniej o kilkanaście metrów odsunąć od starorzeczy lub na granicy z nimi zbudować szerszą, dodatkową koronę umożliwiającą kopanie nor przez bobry i inne zwierzęta, a trwale odgrodzoną od wału właściwego. Można także aktywnie zapobiegać kolonizacji przez bobry nowych obszarów np. poprzez utrzymanie niskiej roślinności na nasypach, groblach lub wałach przeciwpowodziowych - poprzez jej koszenie. Wały przeciwpowodziowe najlepiej chronić przed kopaniem w nich nor przez bobry poprzez wykładanie siatek metalowych lub grodzenie, zwłaszcza odcinków, które graniczą bezpośrednio z rzeką bądź starorzeczami o utrzymującym się przez cały rok poziomie wody (k. 5236-5283). Wskazania te nie zostały zrealizowane w ramach prac związanych z modernizacją wałów przeciwpowodziowych w Ś. w 2007 r. (niesporne).

G. Działania podejmowane przez (...) w latach 2006-maj 2010 r.

W latach 2006-2010 (...) w W. zrealizował szereg zadań w obrębie koryta rz. W. na odcinku od Zbiornika Wodnego we W. do W. (zestawienie k. 6853-6856) w tym m.in.:

- wykonanie opracowania pn. „ Projekt budowlany i wykonawczy poprzedzony aktualizacją koncepcji programowo-przestrzennej ze studium wykonalności rozbudowy zapory bocznej B. i rozbudowy wałów wstecznych S. i lewego wału R. ” m.in. rozbudowa zapory bocznej zbiornika wodnego W. w P. B. – umowa z 29.08.2008 r. (k. 6858-6859);

- wykonanie opracowania pn. „ Projekt budowlany i wykonawczy przebudowy i remontu obiektów Stopnia Wodnego W.: zapory czołowej, systemu kontrolno-pomiarowego ( (...)), jazu, śluzy z awanportami oraz przepławki dla ryb- poprzedzony koncepcją rozwiązań projektowych i studium wykonalności ” – umowa z 02.062009 r. (k. 6860-6863);

- prace remontowe stopnia wodnego we W. z udrożnieniem koryta bocznego rzeki W. (k. 6863-6870, 6912-6928, 6953-6992, 7005-7022, 7052-7058, 7171-7179, 7196-7205, 7369-7391, 7438-7462);

- akcje lodołamania (k. 6870-6897, 7023-7051, 7085-7093, 7222-7248, 7336-7368);

- montaż i demontaż przegród przeciwśryżowych (k. 6897-6911, 7059-7073, 7094-7109, 7206-7221, 7369-7391);

- konserwację systemów melioracyjnych, w tym: ścinanie i karczowanie krzaków, odmulanie namułów (k. 6929-6952, 7129-7170, 7180-7195, 7249-7304, 7392-7437);

- zabezpieczenie brzegu rz. W. przed erozją (k. 6993-7004);

- odmulenie wnęki belki progowej na branie przeciwpowodziowej w P. (k. 7074-7078);

- konserwacja Kanału A na terenie Nadzoru Wodnego W. (k. 7079-7084);

- ubezpieczenie brzegu Zbiornika (...) (k. 7110-7128);

- ubezpieczenie skarpy w W. (k. 7305-7335).

H. Prace modernizacyjne wału w Ś. z 2007 r.

Odcinek rzeki W. nieco powyżej Ś. jest obszarem zatorogennym (zeznania świadków: K. G. k. 7518, czas adnotacji 01:58:08; R. W. k. 9305, czas adnotacji 00:48:46). Tu, w okresie zimowo - wiosennym, gdy jest pochód kry lodowej, tworzą się zatory, grożące powodzią, podobną do tej jaka wystąpiła w 1982 r. (zeznania świadka L. B. (2) k. 7526, czas adnotacji 05:07:59).

Wał w rejonie Ś. został przebudowany w 1985 r. W latach 1 982 i 1985 na całej długości wykonano badania kontrolne jakości zagęszczenia gruntu ( laboratorium (...)). W 1985 r. stwierdzono, że jakość prac przy zagęszczeniu nasypu jest bardzo dobra. Jednakże już w 2007 r. wystąpiła konieczność wykonania przebudowy i modernizacji. W 2005 r. dwa razy wystąpiła bowiem powódź i szkody. Stan wałów był tak zły, że potrzebowały modernizacji. Dlatego wykonano dokumentację techniczną i projekt przebudowy. W tym celu projektant badał stan wałów. W 2007 r. wykonano przebudowę i modernizację wału w Ś. . Od 2007 r. do 2010 r. administrator i komisje, które dokonywały przeglądów, stwierdzały, że stan techniczny obwałowania jest dobry. Robiono bardzo dokładne oględziny wizualne wału. W 2007 r. poza zmodernizowanym odcinkiem nie było badań geotechnicznych . Także pomiędzy 1985 r. a 2005 r. oraz po 2007 r. nie było szczegółowych badań wału (opinia uzupełniająca Instytutu (...) w F. k. 11089v, czas adnotacji 01:39:51). Były tylko badania okresowe dwa razy do roku - wizualne (k. 11089v, czas adnotacji 01:51:32).

Podczas kumulacji rzeki W. w kwietniu 2006 r., która była niższa jedynie o 60 cm niż w czasie powodzi 1982 r., ponowił się przeciek w wale na odcinku ok. 200m w Ś. , zagrażający stateczności wału. Zlokalizowano też 6 uszkodzeń wału przez bobry. Zostały one naprawione niezwłocznie (k. 6687). Natomiast naprawa wału nastąpiła w ramach zadania p.n. „ Przebudowa (modernizacja) wału przeciwpowodziowego w km. 21+650-21-100 odc. Ś. w tym likwidacja szkód powodziowych w km. 21+650-22+050 ”. W dniu 27.10.2007 r. Inwestor – (...) w W. dokonał odbioru końcowego tego zadania inwestycyjnego. W jego ramach wykonano przebudowę (modernizację) wału przeciwpowodziowego w km 21+850-22+050 poprzez: wykonanie przesłony przeciwfiltracyjnej metodą iniekcji na długości 200 mb (głębokości 12 m). Ponadto, na skarpie ławy przywałowej w km wału 21+910-21+990 wykonano drenaż naskarpowy z filtrem odwrotnym - dł.80 mb. Remont nawierzchni istniejącej drogi przywałowej wykonano w km wału 22+490-25-100 tj. na długości 2610 mb. Humusowanie z obsiewaniem skarpy wału przeciwpowodziowego wykonano w km 22+758-25+100, wykonano również ubezpieczenie płytami PA II na rowie H-1. Roboty były wykonywane w okresie od 06.09.2006 r. do 20.08.2007 r. Jakość robót oceniono jako dobry. Kosztorys robót wyniósł 849.855,48 zł (k. 2372-2374; Ocena bezpieczeństwa przeciwpowodziowego w powiecie (...) w W. k. 6683-6690; k. 6716-6845).

Wykonana przesłona przeciwfiltracyjne nie sięgała do miejsca, w którym doszło do przerwania wału w maju 2010 r. Tym samym, odcinek ten nie był też zabezpieczony przed działalnością bobrów (niesporne).

I. Analiza stanu międzywala w rejonie Doliny I.-D., w okolicy Ś. przed majem 2010 r.

Międzywale w rejonie Doliny I.-D. m.in. na wysokości Ś. było zakrzaczone i zadrzewione (zeznania członków grupy: L. B. (1) k. 5897v, czas adnotacji 00:30:36, 00:30:36, 00:32:49; D. K. k. 5897v, czas adnotacji 00:39:15, 00:41:09; J. S. k. 5898, czas adnotacji 00:53:43; L. Ż. (1) k. 5898v, czas adnotacji 00:57:03, 00:59:26; C. G. k. 9252, czas adnotacji 01:08:59; P. K. (1) k. 9252v, czas adnotacji 01:21:14; R. O. k. 9253v-9254, czas adnotacji 01:48:39, 01:50:00, 02:21:39, 02:23:40 oraz zeznania świadków: J. B. k. 7516v, czas adnotacji 01:17:26; K. G. k. 7518, czas adnotacji 01:55:15; A. G. k. 7519, czas adnotacji 02:31:19; S. M. k. 7522, czas adnotacji 03:29:28; świadka M. N. (2) k. 7524, czas adnotacji 04:21:21; W. C. k. 9065, czas adnotacji 01:03:39; R. W. k. 9304-9345, czas adnotacji 00:21:41, 00:45:08; zeznania powódki W. S. (1) k. 9305v, czas adnotacji 01:01:13). Od strony odwodnej drzewa rosły w odległości ok. 1-2 od stopy wału (zeznania świadka S. M. k. 7522, czas adnotacji 03:43:43). Nie były jednak realizowane systemowe wycinki drzew (zeznania świadka L. B. (2) k. 7525, czas adnotacji 04:48:37; L. B. (2) k. 7526, czas adnotacji 05:10:59). Przeprowadzano jedynie drobne wycinki drzew (zeznania świadka D. T. k. 9069, czas adnotacji 02:45:11).

Zadrzewienie i zakrzaczenie międzywala zaburzało przepływ wody w rzece, z uwagi na zwiększenie się szorstkości, w czasie, gdy poziom wody się zwiększał (zeznania świadków: A. B. k. 7515v, czas adnotacji 00:51:57; W. C. k. 9065, czas adnotacji 01:03:39).

Jednocześnie część specjalistów z (...), (...), Starostwa Powiatowego w P. uważało, że drzewa w międzywalu mają korzystny wpływ na bezpieczeństwo wału, gdyż podczas przepływu lodu zapobiegają niszczeniu wałów, stanowiąc naturalną osłonę przed uderzeniami kry w wał. Dlatego w międzywalu pozostawiano grube drzewa, aby stanowiły ochronę wału (zeznania świadków: S. M. k. 7522, czas adnotacji 03:29:28; L. B. (2) k. 7526, czas adnotacji 05:09:34, 05:10:59; W. C. k. 9065, czas adnotacji 01:03:39; D. T. k. 9069v, czas adnotacji 03:13:44; H. J. k. 9250v, czas adnotacji 00:34:50). Realizowano tym samym założenia przyjęte w „ Koncepcji programowo-przestrzennej regulacji W. w km 594-601 ”.

Od kilkunastu lat w rejonie Ś. były wykonywane prace konserwacyjne międzywala polegające jedynie na ścinaniu trawy porastającej wał i samosiejek. Początkowo odbywało się to dwa razy w roku. Natomiast w latach poprzedzających powódź raz w roku. M. na przełomie: czerwca - lipca lub października - listopada (zeznania członków grupy: D. K. k. 5898, czas adnotacji 00:41:09, 00:45:26; L. Ż. (1) k. 5898v, czas adnotacji 00:55:30, 00:58:09, 01:00:15; C. G. k. 9251v, czas adnotacji 00:57:37; P. K. (1) k. 9252v, czas adnotacji 01:17:45; R. O. k. 9253v, czas adnotacji 01:53:11 oraz świadków: A. G. k. 7519-7520, czas adnotacji 02:35:30, 02:38:44, 02:44:38; S. K. k. 9065v, czas adnotacji 01:14:16; R. W. k. 9304, czas adnotacji 00:22:46; zeznania powódki W. S. (1) k. 9305v, czas adnotacji 00:57:16).

Drzewa rosnące przy stopie wału utrudniały mechaniczne koszenie trawy i krzewów na wale. Dlatego, w tych miejscach krzewy były wycinane odręcznie, zwłaszcza na narzutach kamiennych, przez pracowników (...) (zeznania świadków: J. B. k. 7516v, czas adnotacji 01:21:19; M. B. k. 7516v, czas adnotacji 01:22:22; K. G. k. 7518-7518v, czas adnotacji 02:01:57).

W rejonie przerwania wału w Ś. nie było drzew i dużych krzewów na wale przed powodzią majową 2010 r. Zdarzały się drobne krzewy (zeznania świadków: M. B. k. 7517, czas adnotacji 01:26:16; K. G. k. 7518, czas adnotacji 02:00:58; M. J. (2) k. 7520v, czas adnotacji 02:58:23).

Na wysokości przerwania wału w Ś. nie było ostróg. Były one w górnej części Doliny I.-D., ale zamulone (zeznania świadka A. G. k. 7519, czas adnotacji 02:20:33). Ostrogi służyły ukierunkowaniu strumienia wody w rzece, aby była głębokość tranzytowa tzn., aby był przepływ rzeki i samoczynne pogłębienie rzeki (zeznania świadka: A. B. k. 7515v czas adnotacji 01:00:40).

Przed powodzią 2010 r. (od ok. 2000 r.) stan techniczny: pompowni (przepompowujących wodę filtracyjną z zawala do kanałów, a dalej do rzeki), śluz (odprowadzających grawitacyjnie wodę z zawala do rzeki) jazów (służących do piętrzenia wody w kanałach i na rzekach dopływowych) i sieć rowów odwadniających – jako elementy systemu odwadniającego zawale, na odcinku od P. do D. był dobry. Naprawy były usuwane na bieżąco. Bezpośrednio przed powodzią zostały zamknięte wszystkie śluzy, aby uniemożliwić przepływ wody z międzywala na zawale (zeznania świadków: J. B. k. 7516, czas adnotacji 01:03:28, 01:05:21, 01:06:24, 01:09:14, 01:10:58; M. B. k. 7517, czas adnotacji 01:28:02; K. G. k. 7517-7517v, czas adnotacji 01:34:08-01:37:23; A. G. k. 7518v, czas adnotacji 02:08:34, 02.09.04; M. J. (2) k. 7520v, czas adnotacji 02:51:29, 02:53:19; opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta (...), 11086v- (...)). Podstawowe elementy systemu (pompownie, kanały) były w dobrym stanie technicznym, ich remonty generalnie przeprowadzano ok. 15 lat przed powodzią 2010r. Zwykle wyższy poziom wody na zawalu podczas wezbrania (gdyby np. nie działały pompy) stwarza korzystniejsze warunki dla stateczności wału (mniejsza różnica poziomu wody, zmniejszona filtracja przez wał i jego podłoże) (opinia uzupełniająca Instytutu (...) w F. (k. 10990-10992).

J. Działania podejmowane po opadnięciu wód wezbraniowych z marca 2010 r.

Bobry uaktywniały swoją działalność na wałach, gdy wzbierająca woda zalewała wyspy, na których bytowały. Wówczas bobry uciekały na ląd. Dlatego budowały nory w wałach przeciwpowodziowych (zeznania świadka A. G. k. 7519, czas adnotacji 02:15:14).

Po opadnięciu wód wezbraniowych pracownicy (...) doraźnie, samodzielnie, dokonywali oceny stanu technicznego wałów. Jeżeli zlokalizowali nory bobrowe lub drobne uszkodzenia wałów spowodowane np. przez quady, motocykle, to samodzielnie, doraźnie zabezpieczali uszkodzenia workami z piaskiem – przed docelową naprawą. O sposobie zabezpieczenia decydował ich przełożony. Dziury bobrowe były rozkopywane. Następnie, w to miejsce dosypywano piasek i warstwę humusu. Miejsce to obsiewano trawą. Jeżeli uszkodzenia były większe, to naprawy wykonywała firma zewnętrzna (zeznania świadków: J. B. k. 7516, czas adnotacji 01:10:56, 01:12:43; M. B. k. 7516v-7517, czas adnotacji 01:22:22, 01:24:40; A. G. k. 7519, czas adnotacji 02:15:14; zeznania świadka M. N. (2) k. 7523v, czas adnotacji 04:09:03).

Jeśli nora bobrowa była wykryta w czasie wezbrania wody, wówczas była zabezpieczana jedynie doraźnie (zeznania świadka K. G. k. 7517v, czas adnotacji 01:43:49).

W ramach współpracy (...) (administrujący wały) i (...) ustalali działania mające na celu: naprawę wałów od strony odwodnej (np. uszkodzeń dokonanych przez bobry), zabezpieczanie miejsc, w których koryto rzeki niebezpiecznie zbliżało się do podstawy wału (zeznania świadków: M. N. (2) k. 7523v, czas adnotacji 04:12:41, 04:14:22; L. B. (2) k. 7524v, czas adnotacji 04:37:28).

(...) w swoich działaniach koncentrował się na ograniczaniu skutków powodzi. Na ten cel występował o przyznanie dodatkowych środków finansowych. Nie prowadził prac mających na celu opracowanie długofalowego planu ochrony przed powodzią oraz w celu jego realizacji (zeznania świadka M. N. (2) k. 7523v, czas adnotacji 04:15:46, 04:16:48).

Także (...) nie przygotowywał kompleksowych planów ochrony przed powodzią. Dominował pogląd, że powódź jest zjawiskiem losowym. Dlatego działania w tym przedmiocie ograniczały się do analizy danych historycznych z poprzednich powodzi; pomimo tego, że stan Doliny I.-D. uległ zmianie po wybudowaniu Zbiornika (...) (zeznania świadka L. B. (2) k. 7525, czas adnotacji 04:50:15).

Poprawa warunków przepływu wód mogła nastąpić jedynie poprzez systemową regulację rzeki (zeznania świadka L. B. (2) k. 7525v, czas adnotacji 04:52:51, 04:54:02). Dla osiągnięcia tego celu niewystarczające były jedynie prace bagrownicze (zeznania świadka L. B. (2) k. 7526v, czas adnotacji 05:24:35).

K. Przeglądy coroczne, pięcioletnie, doraźne – wałów przeciwpowodziowych.

W okresie do 2010 r. (...) w W. Oddział w P.; przy udziale przedstawicieli: Starostwa Powiatowego P., Urzędu Gminy S., Urzędu Gminy G.; przeprowadzał coroczne – wiosenne lub jesienne przeglądy okresowe wałów przeciwpowodziowych m.in. w gminach: G. i S. , dotyczące wykonanych oraz planowanych robót konserwacyjnych. Przebiegały w ten sposób, że pracownicy (...) przejeżdżali wzdłuż wału i wizualnie oceniali, czy konieczne są do wykonania jakieś prace naprawcze. Wcześniej ustalano, czy przedstawiciele gmin mają swoje uwagi i zastrzeżenia. W takich miejscach ocena wizualna była bardziej szczegółowa. Jeśli, w toku przeglądu, zlecano wykonanie prac naprawczych, to nad sposobem ich wykonania czuwał kierownik lub inspektor (...). Oni bywali na wale kilkanaście razy w roku (zeznania świadków: K. G. k. 7517v, czas adnotacji 01:37:23; S. M. k. 7521v, czas adnotacji 03:14:43).

Przeglądy okresowe oraz tzw. pięcioletnie przeprowadzał A. G. koordynator ds. technicznych (...). Protokoły przeglądów były przekazywane Gminom, Dyrekcji (...), Wojewodzie (...), (...) (zeznania świadka S. M. k. 752-7521v, czas adnotacji 03:02:21, 03:14:43).

W ramach przeglądów corocznych sprawdzano też, czy przeprowadzono: wykoszenie wału wraz z wygrabieniem, wycięcie krzaków. Zalecano w kolejnych latach: wysiew nawozów i mieszanki traw. Podkreślano, że występuje słaby porost traw na wale. W wynikach przeglądów podkreślano, że stan wału jest dobry. Wskazywano, że przeglądy są dokonywane w myśl art. 62 ust. 1 pkt. 2 ustawy Prawo budowlane . Nadto, że :

- w dniu 20.11.2000 r. - w 2000 r. naprawiano 3 wyrwy spowodowane uszkodzeniem skarp przez bobry. Istnieje niebezpieczeństwo dalszych uszkodzeń wału przez bobry (k. 10604-10605);

- w dniu 12.11.2001 r. - w 2001 r. naprawiano 40 wyrw spowodowanych uszkodzeniem skarp przez bobry (k. 10606-10607);

- w dniu 10-11.10.2002 r. - w 2002 r. naprawiano 4 wyrwy spowodowane uszkodzeniem skarp przez bobry (k. 10608-10609);

- w dniu 19.11.2003 r. - nie stwierdzono w 2003 r. uszkodzeń wału przez bobry (k. 10610-10611);

- w dniu 17.05.2004 r. - w rejonie wsi Ś. zlokalizowany ubytek gruntu w skarpie odpowietrznej wału. Występują tu też ubytki w nawierzchni ławy przywałowej oraz słaby porost traw. Na terenie wsi Ś. na długości ok. 300 m występuje postępująca erozja brzegowa (odległość ok. 70 m od wału) (k. 10616-10618);

- w dniu 11.10.2004 r. - z uwagi na niewystarczające nakłady finansowe wykoszenie nie jest wykonywane na skarpie odpowietrznej wału W.. Na terenie wsi Ś. występują ubytki w nawierzchni ławy przywałowej oraz ubytek gruntu w skarpie odpowietrznej wału. Ustalono jednak, że wał W. jest sprawny technicznie i nadaje się do użytku. Na terenie wsi Ś. na długości około 300 m występuje postępująca erozja brzegowa (k. 10612-10615);

- w dniu 24.05.2005 r. - powtórzono wcześniejsze uwagi (k. 10619-10621);

- w dniu 27.10.2005 r. - nadal występowało uszkodzenie nawierzchni ławy przywałowej na odcinku W.-Ś. (3 km). Wskazano, że zadrzewienie i zakrzaczenie międzywala powoduje utrudniony przepływ, co skutkuje skierowaniem prądu wody na korpus wału. W kilometrze rzeki 609 pod wałem oraz w międzywalu i zawalu jest bardzo przepuszczalne podłoże (k. 10622-10624);

- w dniu 15.05.2006 r. (wiosenny) - korpus wału jest w dobrym stanie. Wystąpiło jedno przebicie hydrauliczne. Zlokalizowano w czterech punktach dziury po bobrach. W km 603,7 zadrzewienie i zakrzaczenie międzywala oraz wyspy w nurcie rzeki utrudniają przepływ, co skutkuje kierowanie się nurtu w kierunku brzegu rzeki, występowanie oberwisk na brzegach rzeki. Podkreślono, że brak było środków finansowych na zalecane humusowanie skarpy wału i podsiew traw na wale (k. 10625-10627; 2380-2381);

- w dniu 15.11.2006 r. (jesienny) - w toku były prace związane z wykonaniem iniekcji wałowej, zabudową iniekcji, drenażu naskarpowego (filtr odwodny), roboty remontowe nawierzchni korony ławy przywałowej. Ponowie stwierdzono, że w km 603,7 zadrzewienie i zakrzaczenie międzywala oraz wyspy w nurcie rzeki utrudniają przepływ, co skutkuje kierowanie się nurtu w kierunku brzegu rzeki występowanie oberwisk na brzegach rzeki (k. 2382-2383). Część tych usterek naprawiono. Przeprowadzono wykoszenie traw (protokoły powykonawcze k. 2384-2485, kosztorys k. 2386-2386v; 10628-10630);

- w dniu 16.05.2007 r. (wiosenny) - w km 603,7 zadrzewienie i zakrzaczenie międzywala oraz wyspy w nurcie rzeki utrudniają przepływ, co skutkuje kierowanie się nurtu w kierunku brzegu rzeki występowanie oberwisk na brzegach rzeki (k. 2367-2367v; 10631-10632);

- w dniu 12.11.2007 r. (jesienny) - w km 603,7 zadrzewienie i zakrzaczenie międzywala oraz wyspy w nurcie rzeki utrudniają przepływ, co skutkuje kierowanie się nurtu w kierunku brzegu rzeki występowanie oberwisk na brzegach rzeki (k. 10633-10635; 2368-2369). Przeprowadzono wykoszenie traw (protokół k. 2390-2390v, kosztorys k. 2991-2991v);

- w dniu 29.04.2008 r. (wiosenny) - w km 603,7 zadrzewienie i zakrzaczenie międzywala oraz wyspy w nurcie rzeki utrudniają przepływ, co skutkuje kierowanie się nurtu w kierunku brzegu rzeki powodując ich erozję. Nadto, wskazano, że stan rowów przywałowych jest dobry oprócz R. K., które wymagają odbudowy (k. 2392-2393v);

- w dniu 18.11.2008 r. (jesienny) - międzywale jest zakrzaczone w rejonie km wału 19+000, tj. na granicy gm. S. i I.; rzeka W. powoduje erozję brzegu i zbliża się do korony wału wzdłuż wału; od strony W. występuje zakrzaczenie, które uniemożliwia wykonywanie konserwacji; pojedyncze krzaki zaczynają rosnąć na skarpie wału. Stan rowów odprowadzających wody z drenażu dobry z wyjątkiem kompleksu R. K., które wymagają odbudowy. Stwierdzono konieczność dokonania m.in. wycinki krzaków pasem 3 m od strony rzeki W. na odcinkach umocnionych narzutem kamiennym. Ustalono, że zakres wycinki zostanie określony szczegółowo, jak zostaną przyznane środki (k. 10636-10639; 2394-2395v; 2879-2882). Część prac wykonano m.in. wykoszenie porostów przeprowadzono mechanicznie i ręcznie (protokół k. 2396-2396v, 2398-2398v, kosztorys k. 2397-2397v, 2398-2398v);

- w dniach: 23.04.2009 r. i 05.05.2009 r. (wiosenny) - w kwietniu 2009 r. zabudowano dziurę po bobrach w miejscowości D.. Międzywale jest zakrzaczone; w km 19+000 na granicy gmin S. –I. rzeka W. powoduje erozję brzegu, a tym samym zbliża się do wału. Wzdłuż wału od strony odwodnej rosną krzaki i drzewa utrudniające wykonywanie konserwacji. Pojedyncze krzaki zaczynają rosnąć na skarpie odwodnej. Stan rowów odwadniających-odprowadzających drenaż dobry z wyjątkiem R. K., które wymagają wykonania konserwacji gruntownej. Ustalono, że zakres wycinki krzaków oraz drzew pasem 3 m od strony odwodnej zostanie określono szczegółowo po przyznaniu środków (k.2400-2401; 314-317);

- w dniu 22.10.2009 r.(jesienny) „ pięcioletni i roczny” (na mocy art. 62 ust. 1 pkt. 1 i 2 Prawa wodnego ) wału I.-D. w km 19+000-35+215. Ustalono wówczas, że w poprzednim roku zabudowano wyrwę bobrową. Ponowienie powtórzono, że międzywale jest zakrzaczone; w km 19+000 na granicy gmin S. –I. rzeka W. powoduje erozję brzegu, a tym samym zbliża się do korpusu wału (od roku ubiegłego nie zwiększyło się). Wzdłuż wału od strony odwodnej występuje zakrzaczenie oraz zadrzewienie utrudniające wykonywanie konserwacji. Pojedyncze krzaki zaczynają rosnąć na skarpach. Stan rowów odprowadzających drenaż dobry z wyjątkiem R. K., które wymagają wykonania konserwacji gruntownej. Ustalono, że wycięcie krzaków oraz drzew w międzywalu w celu umożliwienia konserwacji zostanie szczegółowo określone jeśli zostaną przyznane środki. Zalecono: humusowanie; wykoszenie skarp, korny i ław; wycięcie krzaków oraz drzew w międzywalu; wycięcie pojedynczych krzaków na skarpie oraz ławie wału (k.1402-1404; 10935-10936). Podczas tego przeglądu jesiennego 2009 r. nie stwierdzono w wałach nor bobrowych. Jedynie uszkodzenia wału wywołane przez lisy (zeznania świadka H. J. k. 9250, czas adnotacji 00:17:49). Częściowo wykonano prace m.in. zabudowano wyrwę po bobrach (k. 10640-10643; 2405-2406, 2410-2411; kosztorys k. 2407-2409, 2412-2413; 319-322);

- w dniu 28.04.2010 r. (wiosenny) po zatorze lodowym zimy 2009/marzec 2010. Wskazano w nim, że w poprzednim roku dokonano zabudowy 1 wyrwy po bobrach. Stan korpusu i budowli jest dobry. Występują drobne uszkodzenia skarpy odwodnej powstałe w wyniku spływu kry w okresie wiosennym oraz dziury bobrowe powstałe w wyniku podwyższonej wody w okresie spływu lodów. Międzywale jest zakrzaczone; wzdłuż wałów od strony odwodnej przy stopie wału porost krzaków oraz lokalnie drzewa, które utrudniają wykonywanie konserwacji wału. W km 19+000 na granicy gmin S. i I. rzeka W. powoduje erozję brzegową, a tym samym zbliża się do korpusu wału. Stan rowów odwadniających-odprowadzających drenaż dobry z wyjątkiem R. K.oraz zamulenia na R. K., które powstało podczas wysokich stanów w okresie spływu kry. Stwierdzono konieczność m.in. zabudowy wyrw bobrowych w 9 miejscach. Natomiast w ramach konserwacji zalecono: wycinanie pojedynczych krzaków na całej długości, średnia gęstość. Nadto, wycinanie krzaków i drzew rosnących wzdłuż wału na stronie odwodnej. Przy czym, określono, że zakres tych prac zostanie określony jeśli zostaną przyznane środki (k. 410-413; 10659-10662; 2414-2415v);

- w dniu 01.06.2010 r. ( po powodzi) wskazano, że występuje stan mogący zagrażać bezpieczeństwu. Nie wykonano prac ze względu na przerwanie wału w miejscowości Ś. w km 24+100-24+250 oraz rozkopany wał w celu odprowadzenia wody z zalanych terenów w miejscowości D. w km 34+915-35+115. Stwierdzono występowanie w wale 24 nowych dziur bobrowych. Zalecono obsianie nawozami całego wału w celu poprawienia porostu traw a tym samym umocnienia wału (k. 10644-10648; zdjęcia k. 10649-10658);

- w dniu 28.10.2010 r. wskazano następujący zakres wykonanych prac konserwacyjnych: wykoszono skarpy wału na całej długości; zabudowano dziury bobrowe – 34 szt.; uporządkowano skarpę odwodną; uzupełniono warstwę humusu na skarpie odwodnej; uporządkowano skarpę odpowietrzną; wysiano nawozy na całej długości wału. Podkreślono, że trwają prace naprawcze polegające na zabudowie wyrw w miejscowości D. i Ś.. Zlecono opracowanie dokumentacji projektowej pn. „ Likwidacja przecieków wałów przeciwpowodziowych oraz Odcinkowych przesłon przeciwfiltracyjnych i drenaży oraz obwałowania”. Wskazano, że pozostało do zabudowy 5 dziur bobrowych na skarpie odwodnej (k. 10663-10667).

W okresie od 22.10.2008 r. do 18.11.2008 r. wykonano przegląd stanu technicznego urządzeń przeciwpowodziowych na terenie powiatu (...). Uczestniczyli w nim przedstawiciele: (...) w W. – Oddziału w P. i Inspektoratu w G., Starostwa Powiatowego w P., Miasta i Gminy G., (...): S., B. i S., przedstawiciele samorządów (...), (...) w W. Zarządu Zlewni W. w W. Inspektoratu W. Nadzoru Wodnego w W., (...) w W. Gospodarstwa (...) w P.; celem określenia stanu technicznego urządzeń przeciwpowodziowych. Stwierdzono wówczas m.in., że występuje tendencja do zmiany kierunku nurtu w km 604-606 w kierunku lewego brzegu i wałów przeciwpowodziowych Doliny I.-D. w rejonie P. gmina S.. Nadto, że występują silne procesy erozyjne od strony północnego brzegu K. I. w rejonie P.. B. W. na tym odcinku zbliża się w szybkim tempie do wałów przeciwpowodziowych Doliny I.-D.. W podsumowaniu przeglądu stwierdzono, że: stan techniczny wałów przeciwpowodziowych ocenia się jako doby i nadający się do użytku; drogi przeciwpowodziowe na ławach przywałowych na prawym brzegu lokalnie wymagają naprawy; pompownia P. – kwalifikuje się do modernizacji. Pozostałe pompownie są technicznie sprawne; konieczne jest podjęcie prac regulacyjnych, zapobiegających erozji brzegowej w km 594-600,4 rzeki W. oraz podjęcie prac pogłębiarskich w rejonie 598-601 rzeki i w strefie cofkowej zbiornika wodnego W. (sprawozdanie (...) w W. Oddziału w P. k. 262-265).

(...) w W. Oddział w P. dokonując „ Oceny bezpieczeństwa przeciwpowodziowego w powiacie (...) z uwzględnieniem corocznego przeglądu wałów ” – w październiku 2009 r. stwierdził, że stan techniczny wałów przeciwpowodziowych jest dobry. Urządzenia ochrony przeciwpowodziowej są poddawane, zgodnie z ustawą z dnia 7 lipca 1994r. Prawo budowlane :

- okresowej kontroli rocznej w postaci przeglądu wiosennego i jesiennego, polegającej na sprawdzeniu stanu technicznego poszczególnych elementów wału przeciwpowodziowego takich jak: korpus wału, podłoże w terenie przeciwległym od strony odwodnej jak i odpowietrznej, międzywale, zawale oraz obszar chroniony, budowle wałowe towarzyszące (pompownie, przepusty, śluzy, przejazdy wałowe, rowy przywałowe, drogi powodziowe i dojazdowe do obwałowań);

- okresowej kontroli, co najmniej raz na 5 lat, polegającej na sprawdzeniu stanu technicznego przydatności do użytku.

Okresowe kontrole są przeprowadzane przy udziale przedstawicieli Starostwa Powiatowego, właściwych urzędów gmin i sołectw oraz nadzorów wodnych (...) W. . Dodatkowo wykonywane są kontrole doraźne (k. 6691-6692).

Pracownicy (...), na podstawie zaleceń poprzeglądowych okresowych, dostrzegali potrzebę stosowania prewencyjnego siatek przeciwbobrowych na wałach (zeznania świadka M. N. (2) k. 7524, czas adnotacji 04:24:24). Dopiero jednak po powodzi 2010r. (...) zaczął instalować na poszczególnych odcinkach wałów siatki na skarpach odwodnych wałów, zabezpieczające przed osiedlaniem się bobrów w wałach przeciwpowodziowych (zeznania świadka A. G. k. 7519, czas adnotacji 02:35:30; zeznania powódki W. S. (1) k. 9306, czas adnotacji 01:14:08). Poza siatkami na odwodnej stronie wału innym zabezpieczeniem przed uszkodzeniami spowodowanymi przez bobry są przesłony bentonitowo-cementowe (pionowe) w korpusie wału (zeznania świadka K. M. k. 9071v, czas adnotacji 03:52:26). Te zaś były montowane jedynie lokalnie. Nie zawierał ich wał w Ś., na odcinku, który uległ przerwaniu (niesporne).

W dniu 08.05.2006 r. Główny Urząd Nadzoru Budowlanego, w obecności przedstawiciela (...) w W. Inspektoratu w G., na podstawie art. 80-84a ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane przeprowadził „ Kontrolę wału przeciwpowodziowego lewego rzeki W. I.-D. w km rzeki 605+000 km, wału 19+000-35+220 ”. W protokole kontroli wskazano, że obiekt nie był dotychczas kontrolowany przez organy nadzoru budowlanego. Nadto, że do tego dnia przeprowadzono jedynie:

- kontrole roczne (sprawdzenie sprawności technicznej), ostatnia dnia 27.10.2005 r.;

- kontrolę pięcioletnią w dniu 11.10.2004 r. Ta kontrola została wykonana w ramach przeglądu jesiennego. Ustalono w niej, że m.in. w m. Ś. jest na stronie odpowietrznej słaby porost traw, występują ubytki w nawierzchni ławy przywałowej, ubytek gruntu w skarpie odpowietrznej. Wał jest sprawny technicznie (k. 10930-10934).

W toku wykonanej kontroli GUNB stwierdził:

- przebicia hydrauliczne pod stopą wału w km. 21+700 zabezpieczone doraźnie workami z piaskiem;

- lokalne uszkodzenia korony obwałowań – w km.32+900 do 32+800;

- lokalne uszkodzenia korony ławy – w km. 22+000 do 25.000;

- częściowy brak zabezpieczeń (uszkodzenia elementów metalowych) przed wjazdem na koronę budowli (k. 10927-10929; 2369-2371).

Jednakże, kontrola GUNB z 2004 r. została dokonana komisyjnie, ale miała cechy kontroli wizualnej, tak jak kontrola okresowa roczna. Nie mogła dostarczyć pełnej informacji o stanie technicznym korpusu wału i jego podłoża . Taka sama uwaga odnosi się do kontroli (uznanej za pięcioletnią) z 2009 r. Z formalnego punktu widzenia kontrola utrzymania obiektu budowlanego dokonana w dniu 8 maja 2006 r. przez GUNB (protokół kontroli nr (...) utrzymania obiektu budowlanego), nie jest oceną stanu technicznego obwałowania . Kontrole prowadzone przez nadzór budowlany mają na celu sprawdzenie i ocenę formalnej strony użytkowania obiektu, w tym m.in.: prawidłowości dokumentowania i prowadzenia dokumentacji obiektu, wizualną ocenę aktualnego stanu, stopień realizacji zaleceń pokontrolnych. Pod tym względem zespół kontrolujący nie zgłaszał zastrzeżeń. Kontrola pięcioletnia przeprowadzona w 2014 r. ( post factum), została wykonana w pełnym zakresie (Opinia uzupełniająca Instytutu (...) w F. (k. 10978-10979). Kolejna kontrola pięcioletnia, po ostatniej przed katastrofą wału w 2010 r. kontroli przeprowadzonej w 2004 r., pełna obejmująca też pomiary i badania techniczne stanu korpusu wału i jego podłoża (zgodnie z wymaganiami aktualnej wiedzy i zaleceniami (...)), powinna być dokonana w 2009 r. (opinia uzupełniająca Instytutu (...) w F. (k. 10978-10979).

Kontrole i oceny stanu technicznego i technicznej sprawności wałów przeciwpowodziowych były prowadzone z różnym natężeniem i różną częstotliwością. Problemem była nie tylko ilość, ale i jakość merytoryczna ocen pięcioletnich, która mimo istniejących już procedur (od ok. 2008 r.) – nie zawsze bywały na odpowiednim poziomie. W ramach wykonania obowiązków administratora wału należy stwierdzić, że:

- od 2001 r. pracownicy Inspektoratu (...) w G., czyli jednostce właściwej do administrowania wałów przeciwpowodziowych na odcinku w Ś., prowadzili regularnie i w sposób właściwy książkę obiektu budowlanego;

- oceny coroczne oraz doraźne stanu technicznego były wykonywane prawidłowo, zgodnie ze sztuką inżynierską. Kontrole przeprowadzano dwa razy do roku ( wiosenny, jesienny). Zakres kontroli był wystarczający. Administrator w sposób należyty dbał o stan wału (utrzymanie, konserwacja wału), w zakresie wynikającym z oceny rocznej (regularnie, co najmniej raz w roku wał w okresie jesienno-zimowym był wykaszany, zinwentaryzowane w ramach kontroli wyrwy, jamy bobrowe były naprawiane, nawierzchnie jezdne na ławie wałowej były wyrównywane). Zalecenia pokontrolne w większości przypadków były realizowane niezwłocznie. W przypadku braku środków finansowych zalecenia wykonywano w najbliższym możliwym terminie (opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta (...), 11086v- (...)).

Zarządca wału wykonywał doraźne kontrole stanu technicznego obiektu (np. marzec, kwiecień 2005 r.), wynikające z wezbrań i wysokich stanów wód w korycie rzeki i międzywalu (opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta 10914, 11086v-11093).

W pracach komisji przeprowadzającej oceny stanu technicznego wału w latach 2006-2010 brali udział pracownicy z uprawnieniami we właściwej specjalności budowlanej (opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta 10914, 11086v-11093).

Pomimo dobrej oceny działań administratora wynikających z rocznych ocen należy podkreślić, że przez administratora nie były prowadzone oceny stanu technicznego (pięcioletnie) wymagane ustawą z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane , które mogłyby być podstawą oceny wału , co był jedynym uchybieniem dotyczącym wymagań formalno-prawnych zarządcy wału (opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta (...), 11086v- (...)).

Nie można dokonać oceny merytorycznej przeglądów 5-cio letnich, bo tych nie było. W ramach przeglądów pięcioletnich powinna być wykonana: kontrola profilu korony wału, czy nie nastąpiło gdzieś obniżenie korony, czy wał nie osiadł. Sprawdzony powinien być stan gruntów tworzących wał i podłoże, w ramach badań geotechnicznych. Nadto, uziarnienia, współczynniki filtracji, współczynniki zagęszczenia. Wyniki badań laboratoryjnych powinny być odpowiednio zinterpretowane w porównaniu do założeń projektowych. Nieprawidłowości powinny być usunięte. W ramach tych badań są też wykonywane przekroje poprzeczne wałów, tzn. sprawdzana jest rzeczywista szerokość korony i nachylenia skarp, stan drogi przywałowej i jej rzędne, stan przejazdów przez wał, stan skarp po obydwu stronach, czy nie ma zapadnięć. Dlatego powinna być dobrze przystrzyżona trawa, żeby to było widać (opinia uzupełniająca Instytutu (...) w F. k. 11089, czas adnotacji 01:31:02).

Kolejna kontrola pięcioletnia, po ostatniej przed katastrofą wału w 2010 r. kontroli przeprowadzonej w 2004 r., pełna obejmująca też pomiary i badania techniczne stanu korpusu wału i jego podłoża (zgodnie z wymaganiami aktualnej wiedzy i zaleceniami (...)), powinna być dokonana w 2009 r. Kontrola z 2004 r. została dokonana komisyjnie, ale miała cechy kontroli wizualnej, tak jak kontrola okresowa roczna. Nie mogła dostarczyć pełnej informacji o stanie technicznym korpusu wału i jego podłoża. Taka sama uwaga odnosi się do kontroli (uznanej za pięcioletnią) z 2009 r. Z formalnego punktu widzenia kontrola utrzymania obiektu budowlanego dokonana w dniu 8 maja 2006 r. przez GUNB (protokół kontroli nr (...) utrzymania obiektu budowlanego), nie jest oceną stanu technicznego obwałowania . Kontrole prowadzone przez nadzór budowlany mają na celu sprawdzenie i ocenę formalnej strony użytkowania obiektu, w tym m.in.: prawidłowości dokumentowania i prowadzenia dokumentacji obiektu, wizualną ocenę aktualnego stanu, stopień realizacji zaleceń pokontrolnych. Pod tym względem zespół kontrolujący nie zgłaszał zastrzeżeń (Opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta 10914, 11086v-11093). Administrator wałów zakwalifikował, jako przegląd 5-letni przegląd techniczny, ten który był wykonany z przedstawicielami nadzoru budowlanego. Uznali, że stan wału jest dobry, bo został oddany do użytku po remontach. Dopiero od tego momentu zaczęli liczyć okres do przeglądu 5-letniego. Brak przeglądu 5-letniego utrudniał ocenę stanu technicznego wału (opinia uzupełniająca Instytutu (...) w F. k. 11092v, czas adnotacji 03:58:00; k. 11093, czas adnotacji 04:04:48, 04:13:11).

Badania szczegółowe muszą być, co 5 lat – od wejścia w życie ustawy Prawo budowlane ; zgodnie ze wskazówkami technicznymi sprecyzowanymi w 2002 r.. Jeśli wał jest budowany na nowo lub generalnie modernizowany, to data tych prac jest początkiem liczenia okresu przeglądów (opinia uzupełniająca Instytutu (...) w F. k. 11092v, czas adnotacji 03:50:05, 03:55:00, 03:57:35). Przeglądy powinny być też po spłynięciu wielkich wód, po powodziach, aby ustalić szkody i przystąpić do napraw np. wywołanych jamami po bobrach. Brakuje przeglądu przed wezbraniem z maja 2010 r. Przerwa pomiędzy wezbraniem marcowym i majowym była krótka. Administrator nie powołał w tym czasie komisji i nie wykonał przeglądu. Przed wezbraniem majowym 2010 r. poziom wody mieścił się już korycie W. , więc komisja mogła już dokonać oceny. Największe opady dobowe w tym regionie były 17 i 18 maja 2010r., wcześniej opady były drobne. Jeśli woda spada poniżej stopy wału, to w ciągu 2 tygodni wał wysycha, o ile nie padają deszcze. Po pracach komisji należało sporządzić protokół. Jeśli jest potrzeba, to trzeba zrobić projekt napraw, ogłosić przetarg, znaleźć wykonawcę, o ile są fundusze (opinia uzupełniająca Instytutu (...) w F. k. 11092v, czas adnotacji 03:58:00; k. 11093, czas adnotacji 04:04:48, 04:13:11).

Administrator wału nie przeprowadził też doraźnej kontroli stanu technicznego obiektu po wezbraniu w marcu 2010 r. W dniu 28 kwietnia 2010 r. przeprowadzono kontrolę okresową - wiosenną, podczas której nie stwierdzono nor bobrowych (opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta 10914, 11086v-11093).

W listopadzie 2007 r. Najwyższa Izba Kontroli przedstawiła Dyrektorowi Wojewódzkiego Zarządu Melioracji i (...) w W. „ Wystąpienie Pokontrolne po kontroli w zakresie realizacji zadań w zakresie małej retencji wód przez wojewódzkie zarządy melioracji i urządzeń wodnych w latach 2004-2007 (I półrocze ”) przeprowadzonej w (...) w W., wg. stanu na dzień 30.06.2007 r. Stwierdziła w nim m.in. że Dyrektor (...) Zarządzeniem nr 8/24 z dnia 20.04.2004 r. określił sposób dokumentowania konserwacji urządzeń melioracji podstawowych oraz przeprowadzania przeglądów urządzeń i budowli melioracji podstawowych. W toku kontroli ustalono, że przeglądami wiosennymi i jesiennymi, przeprowadzanymi według wcześniej opracowanych harmonogramów, objęto m.in. wały przeciwpowodziowe o długości 2.681 km. W sprawozdaniach z przeglądów określano m.in. usterki, zagrożenia, niezbędne zakresy robót oraz szacunkowe ich koszty. Przeprowadzone przez (...) w latach 2004-2007 (I półrocze) działania inwestycyjne, modernizacyjne i remontowe w zakresie małej retencji, wynikały głównie z bieżących potrzeb oraz istniejących możliwości finansowych. (...) w ograniczonym zakresie prowadził bieżącą konserwację zarządzanych urządzeń melioracji podstawowych. Coroczne zmniejszanie środków na ten cel, uniemożliwiało wykonywanie pełnego zakresu niezbędnych prac. Brak możliwości prowadzenia systematycznej i pełnej konserwacji oraz utrzymania budowli i urządzeń hydrotechnicznych powodował postępującą ich degradację do niezadowalającego stanu technicznego (w tym wałów przeciwpowodziowych). Na pogarszający się stan budowli hydrotechnicznych, w szczególności wałów przeciwpowodziowych, duży wpływ miały warunki atmosferyczne, a także szkody wyrządzane np. przez bobry, głównie na terenach Oddziałów (...) w P. i O.. D. (...) występował wielokrotnie o środki finansowe na realizację zadań z zakresu utrzymania urządzeń melioracji wodnych podstawowych, jak również na roboty inwestycyjne związane z małą retencją wód. Adresatami tych wystąpień byli m.in. Marszałek Województwa (...), Wojewoda (...) oraz Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Otrzymywane środki nie zabezpieczały zgłoszonych potrzeb (k. 2585-2589).

W latach 2006 – 2009 r. (...) w W. Oddział P. Inspektorat G. przy udziale przedstawicieli Gminy S., przeprowadzał okresowe przeglądy urządzeń melioracji podstawowej – R. K., R. W. . Dokonywano ich bieżących napraw i konserwacji. Jednocześnie wskazano, że R. K.wymagają kapitalnego remontu lub modernizacji. Nadto, lokalizowano w R. K.i R. K. przetamowania bobrowe (k. 2424-2456; 2482-2513v). Stan R. W. i R. K. oceniono jako dobry (k. 2457-2480v; 2482-2513v).

Nadto, (...) w W. Oddział w P. przeprowadzał przeglądy stanu technicznego urządzeń przeciwpowodziowych (celem przedstawienia na posiedzeniu Zarządu Powiatu), z udziałem przedstawicieli: Starostwa Powiatowego, (...) w W.. Objęto nimi: obwałowania, pompownie, magazyny:

- w marcu 2007 r. w „ Ocenie bezpieczeństwa przeciwpowodziowego w powiecie (...) ”, stwierdził m.in., że Dolina I.-D., z racji swego położenia należy do obszarów największego zagrożenia powodziowego w kraju między innymi z powodu następujących przyczyn:

(-) miejsc zatorowych na W. mogących zagrozić gminom G., S., I. i M. jest co najmniej 5 (T.-W., K.- Ś. , Z., R. i J.);

(-) tendencji do zmiany kierunku nurtu w km 604-609 w kierunku lewego brzegu i wałów przeciw-powodziowych Doliny I.-D. na wysokości Ś. i W. gm. S.;

(-) w roztokowym korycie W. na w/w odcinku występują liczne wyspy i ławice będące w większości rezerwatami przyrody, co uniemożliwia prowadzenie robót regulacyjnych i znacznie zmniejsza przepustowość koryta wielkich wód (k. 6683-6690);

- w dniach 07-08.11.2007 r. na terenie powiatu (...);

- w dniach 24.10-12.11.2007 r. na ternie powiatu (...). Stwierdzono wówczas, że: stan techniczny wałów przeciwpowodziowych jest dobry; konieczne jest podjęcie prac pogłębiarskich w rejonie 598-601 km rzeki i w strefie cofkowej zbiornika wodnego W.. Powtórzono powyższe ustalenia w protokołach sporządzonych:

- w dniach 22.10 – 18.11.2008 r. na ternie powiatu (...).

- w dniach 28-29.10.2008 r. na terenie powiatu (...);

- w dniach 05.05-08.05.2009 r. na ternie powiatu (...). Stwierdzono m.in. pilną potrzebę ubezpieczenia lewego rzeki W. na łącznej długości 1,6 km ze względu na postępującą erozję brzegową w tym: km 615,0 – 615,7 wieś W. gm. S., km 612,3-613,2 wieś Ś. gm. S. ; konieczne jest na tych odcinkach kontynuowanie prac regulacyjnych zapobiegających erozji brzegowej W., przez administratora cieku, tj. (...) W., a w szczególności mających na celu ochronę brzegu i wałów oraz prac regulacyjnych, zapobiegających erozji brzegowej i prac pogłębiarskich (k. 6694-6695);

- w dniach 19.10-22.10.2009 r. na ternie powiatu (...);

- w dniach 19-20.10.2009 r. na terenie powiatu (...).

Jednocześnie podkreślano, że zachodzi potrzeba wykonania przegrody dolinowej (k. 6665-6698).

Prace projektowe (...) nad budową przegród dolinowych prowadzone w latach 2004-2006 (P.-G.) gm. Iłów, oraz 2010-2012 (D.) zostały przerwane po protestach mieszkańców oraz Stowarzyszenia (...) (k. 6662; 6698-6705). Działania te miały na celu ograniczenie skutków powodzi, poprzez zalanie mniejszego, wydzielonego obszaru doliny (zeznania członków grupy: C. G. k. 9252, czas adnotacji 01:10:13; R. O. k. 9254v, czas adnotacji 02:14:10; M. W. k. 9255v, czas adnotacji 02:54:05; zeznania świadków: S. M. k. 7522, czas adnotacji 03:32:08, 03:34:42, 03:34:58; L. B. (2) k. 7525v-7526, czas adnotacji 05:00:45, 05:02:31, 05:03:29; zeznania powódki W. S. (1) k. 9307, czas adnotacji 01:41:21, 01:42:33, 01:44:29).

Także w latach 2008 r. - 2009 r. prowadzone był konsultacje z udziałem Wojewody (...), Starosty P., przedstawicieli (...) i mieszkańców - w sprawie projektu budowy na terenie D. I.-D. polderów i przegrody dolinowej P.-G. (k. 6479-6495).

Jednakże w takiej dolinie rzecznej jak dolina W. na omawianym odcinku nie ma możliwości ograniczenia powodzi poprzez tworzenie retencji w samej dolinie; ta bowiem powinna być przeznaczona dla przeprowadzenia wód i lodów w czasie wezbrań. Dlatego ani tworzenie polderów, ani renaturyzacja bagien, mokradeł lub podobnych obiektów przyrodniczych w dolinie W. zwiększających retencję Doliny I.-D. nie mogło zmniejszyć ryzyka przerwania lewostronnego wału wiślanego w dniu 23 maja 2010 r. w m. Ś. (opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta 10914, 11086v-11093).

L. Działania w ramach Wydziałów/Zespołów Zarządzania Kryzysowego,

Starostwo Powiatowe w P., co najmniej 2 razy w roku, zwoływało specjalny zarząd lub posiedzenie Wydziału Zarządzania Kryzysowego, na których omawiano stan wałów przeciwpowodziowych. Ostatnie przed powodzią odbyło się w 22 marca 2010 r. W zebraniach tych uczestniczył m.in. Starosta P. lub Wicestarosta (zeznania świadka S. M. k. 7521v-7522, czas adnotacji 03:14:43, 03:17:27, 03:51:17). W jego pracach nie uczestniczył dyrektor (...) (zeznania świadka L. B. (2) k. 7526v, czas adnotacji 05:20:47).

W ostatnich latach przez powodzią 2010 r. Starosta P. coraz częściej musiał ogłaszać stan pogotowia przeciwpowodziowego i stan alarmu przeciwpowodziowego. Uczestnicy (...) Zespołu (...) oraz Komisji (...) i Porządku Publicznego, obradujący na wspólnych komisjach, zapoznawali się z informacjami świadczącymi o podnoszeniu się poziomu dna W.. Informacje te przekazywali dyrektor (...) oraz kierownik (...). Dlatego członkowie (...) Zespołu (...) zwracali się do Dyrektora (...), aby podniósł próg poziomu wody o 1 m, aby tak często nie ogłaszać pogotowia przeciwpowodziowego i alarmu przeciwpowodziowego (zeznania świadka H. J. k. 9250v-9251, czas adnotacji 00:28:34, 00:31:50, 00:41:00, 00:42:36). W konsekwencji doszło do podniesienia progu ogłaszania alarmów o 1 m (zeznania świadka H. J. k. 9250v, czas adnotacji 00:31:50)

Starosta P. organizował posiedzenia Powiatowego Zespołu Zarządzania Kryzysowego m.in. w dniach: 11.12.2008 r., 20.02.2009 r., 11.02.2010 r. (k. 7600-7609), 03.03.2010 r. (k. 7596-7599), 22.03.2010 r. (k. 7572-7579, 7580-7583, 7584, 7585-7590, 7591-7595), 20.05.2010 r. (protokoły k. 2883-2896) oraz Komisji Bezpieczeństwa i Porządku , na których omawiano koordynację działań związanych z istniejącym zagrożeniem powodziowym oraz konsultowano sprawy bezpieczeństwa powodziowego na terenie powiatu (...) z udziałem przedstawicieli wszelkich rodzajów służb powiatowych, inspekcji, straży, wójtów gmin, burmistrzów miast, pracowników (...), (...) w W.. Spotkania takie odbyły się w dniach: 19.01.2010 r., 17.05.2010 r., 20.05.2010 r, 21.05.2010 r. (informacja k. 324-325). Równolegle odbywały się spotkania Gminnego Zespołu Zarządzania Kryzysowego (protokoły k. 383-389, 391-394, 396-398, 400-403).

Natomiast przy Wojewodzie (...) działał Zespół Zarządzania Kryzysowego, którego jednym z zadań była ochrona przeciwpowodziowa. W jego pracach uczestniczył m.in. dyrektor (...) i dyrektor (...). Spotkania dotyczące spraw przeciwpowodziowych, jeżeli nie było nadzwyczajnych zagrożeń, odbywały się 2 razy w roku, tj. przed okresem zimowym i przed spodziewanymi wezbraniami w okresie czerwca-lipca. W ich trakcie dyrektor (...) przedstawiał stan mogącego wystąpić zagrożenia. Przed okresem zimowym omawiano konieczność przygotowania 6 lodołamaczy w pogotowiu, od połowy grudnia, aby możliwe było ich użycie na Zbiorniku (...), w celu umożliwienia spływu napływającej kry w dół rzeki. Współpraca pomiędzy Wojewodą (...), a (...) odbywała się także poza pracami Zespołu Zarządzania Kryzysowego (zeznania świadka L. B. (2) k. 7526v, czas adnotacji 05:17:20). W tych zebraniach nie uczestniczyli przedstawiciele Powiatu P. (zeznania świadka L. B. (2) k. 7526v, czas adnotacji 05:20:47).

W sierpniu 2008 r. Wojewoda (...) zatwierdził przygotowany w (...) Urzędzie Wojewódzkim w W. „ Plan Reagowania Kryzysowego Województwa (...) ”. W kolejnych latach był on kilkakrotnie aktualizowany. Natomiast w styczniu 2010 r. „ Plan Operacyjny Ochrony Przed Powodzią Województwa (...) ” (k. 5772-5778; 5805-5809). Plan (...) został uzgodniony z (...) w W. oraz Dyrektorem (...) w W.. Był on 19 razy aktualizowany, w tym – w styczniu 2010 r. został poddany gruntownej analizie i weryfikacji zamieszczonych materiałów, a przed wystąpieniem powodzi w maju i czerwcu 2010 r. zaktualizowano go dodatkowo cztery razy, szczególnie w zakresie wykazu miejsc zatorowych na terenie Województwa (...) oraz wykazu sił i środków wydzielonych do akcji przeciwpowodziowej przez SZRP oraz PSP i OSP. Zawierał on również ocenę zagrożenia powodziowego województwa (...). Zasadniczą rolą planu było wskazanie organów właściwych w sprawach zarządzania kryzysowego oraz ich zadania i zasady działania w sytuacjach kryzysowych. Plan przewidywał, że wojewoda w każdej sytuacji zagrożeń o znamionach kryzysu występuje w roli jednoosobowego decydenta i odpowiada za koordynację i kierowanie całokształtem działań przy pomocy (...) Wojewódzkiego Zespołu Zarządzania Kryzysowego lub instytucji wiodącej w danym rodzaju zagrożenia. Ustalał zasady postępowania Wojewody i podległych służb, inspekcji i straży w przypadku wystąpienia zagrożenia powodziowego lub powodzi. Nadto, m.in. procedurę uzgodnienia decyzji Dyrektora (...) w sprawie obniżenia piętrzenia wody lub opróżnienie zbiornika – w przypadku zagrożenia powodziowego (k. 5972-6058). Natomiast w (...) wskazano, że Wojewoda, jako Przedstawiciel Rady Ministrów w województwie w obszarze ochrony przed powodzią dokonuje oceny stanu zabezpieczenia przeciwpowodziowego województwa opracowuje plan operacyjny ochrony przed powodzią oraz ogłasza i odwołuje pogotowie i alarm przeciwpowodziowy. Kierowanie działaniami związanymi z wystąpieniem zagrożenia lub powodzi na terenie województwa spoczywa na Wojewodzie (...) , który realizuje zadania przy pomocy służb, inspekcji i straży wojewódzkich, organów administracji niezespolonej oraz organu pomocniczego – (...) Wojewódzkiego Zespołu Zarządzania Kryzysowego . Jako jego zasadnicze zadania, w okresie przedpowodziowym wskazano:

- dokonywanie analizy potencjalnego zagrożenia powodzią na obszarze województwa (...) przez (...) w W.;

- opiniowanie rocznych i wieloletnich planów rozwoju gospodarki wodnej województwa w zakresie ochrony przed powodzią;

- opracowywanie rocznych prac i sprawozdań z działalności Zespołów Powiatowych;

- opracowywanie aktualizacji planów operacyjnych bezpośredniej ochrony przed powodzią;

- dokonywanie okresowych przeglądów urządzeń przeciwpowodziowych administrowanych przez (...) w W.;

- wydawanie jednostkom organizacyjnym uczestniczącym w bezpośredniej ochronie przed powodzią wytycznych w sprawie przygotowania organizacyjnego i zabezpieczenia logistycznego do przeprowadzenia akcji przeciwpowodziowej (k. 6059-6192; wykaz aktualizacji od 2002 r. planu k. 2173-2279).

Inspektor Wydziału Zarządzana Kryzysowego Starostwa Powiatowego w P. H. J. (od 2006 r.) zwoływał posiedzenia Komisji (...) i Porządku przy Staroście P. . Nadto, przygotowywał i zwoływał Powiatowy Zespół Zarządzania Kryzysowego. Uczestniczył też, na zaproszenie (...), jako przedstawiciel Starostwa Powiatowego P., w przeglądach wiosennych i jesiennych urządzeń melioracyjnych i wałów przeciwpowodziowych oraz w tzw. przeglądach pięcioletnich. Brał udział w akcjach przeciwpowodziowych. Przygotowywał dokumenty związane z ogłaszaniem pogotowia przeciwpowodziowego oraz alarmu przeciwpowodziowego, po przekroczeniu granicznych stanów poziomu wody W. (zeznania świadka H. J. k. 9249v-9250v, czas adnotacji 00:06:38, 00:09:38, 00:11:34, 00:13:56, 00:34:01). W ramach przeglądów okresowych wałów: przedstawiciele gmin, Starostwa Powiatowego w P., (...) sprawdzali, czy w wałach są nory bobrów, uszkodzenia korony wału, czy w odległości 3 m od wału nie ma urządzeń dodatkowych, czy i kiedy było wykonywane koszenie. Uczestnicząc w przeglądach rocznych uznawali, że stan urządzeń melioracji i wałów jest dobry (zeznania świadka H. J. k. 9250, czas adnotacji 00:13:11, 00:15:04, 00:15:04). W przeglądach uczestniczyli też przedstawiciele Urzędów Gmin i sołtysi. Informowali oni członków Komisji dokonującej przegląd o swoich uwagach. Następnie zespół przejeżdżał przez dany odcinek wału samochodem, zatrzymując się jedynie w miejscach, uznanych za najbardziej niebezpieczne. Te punkty były oglądane przez członków komisji. Z uwagi na to, że przeglądy były jednodniowe, komisja nie była w stanie pieszo pokonać całego kontrolowanego odcinka wału celem sprawdzenia jego stanu (zeznania świadka H. J. k. 9250-9250v, czas adnotacji 00:22:19, 00:24:45).

Ł. Zagrożenie powodziowe 2009r. /marzec 2010 r.

Od końca 2009 r. do początku marca 2010 r. w rejonie Doliny I.-D. występowały wysokie stany wody rz. W.. K. były ogłaszane stany pogotowia przeciwpowodziowego i alarmu przeciwpowodziowego. W tym okresie W. była zamarznięta (niesporne).

Pismem z dnia 18.01.2010 r. Zastępca Dyrektora Wydziału Bezpieczeństwa i Zarządzania Kryzysowego w W. wystąpił do (...) w W. w sprawie poprawy bezpieczeństwa powodziowego poprzez wycinkę drzew i zakrzaczeń wiklinowych w międzywalu W. na odcinkach obejmujących Gminę I.. W odpowiedzi (...) w W., zawartej w piśmie z dnia 08.03.2010 r., uzyskał informację, że degradacja koryta na tym odcinku nastąpiła w latach poprzednich, w wyniku zniszczenia znajdującej się tu zabudowy regulacyjnej, co skutkowało rozczłonkowaniem koryta i powstaniem nowych wysp, na które sukcesywnie wchodziła roślinność tworząca ostatecznie lasy łęgowe. Główną przyczyną zaniedbań w utrzymaniu koryta były niewystarczające środki finansowe na realizację bieżącego utrzymywania koryta W. oraz blokowanie działań przez (...) Towarzystwo Ochrony (...) (k. 7569-7570).

Minister Środowiska A. K. w piśmie do Marszałka Senatu RP B. B. (2) z dnia 10.02.2010 r. wskazał m.in., że „ Z jednej strony wieloletnie niedofinasowanie budowli regulujących oraz niewystarczające środki na utrzymanie koryta rzecznego, z drugiej – utworzenie w nurcie rzeki szeregu rezerwatów przyrody było przyczyną postępującego w ostatnich kilkunastu latach procesu intensywnego zarastania rzeki (….). Na stopień bezpieczeństwa powodziowego wpływa również stan techniczny urządzeń wodnych. Stan ten, w przypadku obiektów stopnia wodnego we W., jest niezadowalający ze względu na erozję denną, niewystarczające parametry techniczne niektórych zapór bocznych oraz znaczne wypłycenie zbiornika, szczególnie w części cofkowej, powstałe w skutek sedymentacji osadów. Mając na uwadze stan techniczny ww. obiektów, mogący stwarzać zagrożenie bezpieczeństwa o ponadregionalnym zasięgu, podjęto działania prowadzące do zapobieżenia wystąpienia takiej sytuacji (…). W pobliżu wałów w Ś. (…) występują lokalne podtopienia spowodowane przesiąkami przepuszczalnego podłoża (…). Zaobserwowano n astępujące miejsca potencjalnego zagrożenia na wałach przeciwpowodziowych: (…) Dolina I.-D. – gm. S. – przeciek w pobliżu stopy skarpy ławy przywałowej w miejscowości Ś. w końcówce odcina remontowanego w 2007 r. ” (pismo k. 376-381).

W marcu 2010 r. doszło do spiętrzenia kry lodowej. Powstał zator lodowy w rejonie K. (powyżej Ś.) sięgający korony wału. Był w wyższej części biegu W. w stosunku do miejsca przerwania wału. Wówczas nurt przybliżył się do stopy wału. Woda przez kilka tygodni sięgała wału. Zator ustąpił samoczynnie pod koniec marca (zeznania członka grupy R. O. k. 9253-9254, czas adnotacji 01:39:05, 01:43:09, 01:58:55, 02:01:12; zeznania świadka J. R. k. 9067v-9068, czas adnotacji 02:15:20). Zagrożony rejon był monitorowany przez pracowników (...) w W.. W Urzędzie Gminy S. odbywały się spotkania przedstawicieli m.in.: (...) w W., Urzędu Gminy w S., konsultanta z firmy (...), Rady Powiatu w toku, których omawiano aktualną sytuację. W toku spotkania w dniu 21.01.2010 r. ustalono, że po minięciu zagrożenia należy m.in.

- wykonać drenaż przyskarpowy z odprowadzeniem wody do R. K.B;

- podwyższyć teren w miejscowości Ś. na odcinku 100-150 mb warstwą grubości 0,5 m o szerokości 10 mb (notatka służbowa k. 310-312).

Od grudnia 2009 r. do marca 2010 r. do Powiatowego Centrum Zarządzania Kryzysowego były przekazywane informacje o uszkodzeniach wałów norami bobrowymi lub lisimi, głównie przez okolicznych mieszkańców. W rejonie Powiatu P. było kilkadziesiąt takich zgłoszeń. Sygnalizowano, że zwiększa się populacja bobrów. Otrzymane informacje były przekazywane do (...) , którego pracownicy zajmował się doraźną naprawą tych uszkodzeń, poprzez ich zabezpieczenie workami z piaskiem (zeznania członków grupy: R. O. k. 9253, czas adnotacji 01:55:07; zeznania świadków: J. R. k. 9067v, czas adnotacji 02:07:18, 02:14:00; H. J. k. 9250v-9251, czas adnotacji 00:25:36, 00:45:21). Starostwo P. nie zajmowało się zabezpieczeniem technicznym wałów (zeznania świadka J. R. k. 9067v, czas adnotacji 02:15:20). Nadto, zadrzewieniem i zakrzaczeniem międzywala. Przy czym, starosta nie miał możliwość wydania decyzji o usunięciu drzew z międzywala (zeznania świadka J. R. k. 9068, czas adnotacji 02:20:49).

Silne mrozy i duże ilości zalegającego śniegu w czasie zimy 2009/2010 zwiększyły groźbę wystąpienia zagrożenia powodzią wiosenną. Woda ustąpiła z koryta i w kierunku wału wystąpiły lokalne rozlewiska. Po ustąpieniu zagrożenia i odwołaniu pogotowia w dniu 2 marca 2010 r. ponownie został ogłoszony stan alarmowy. Woda płynęła wtedy przy stopie wału, bo główny nurt był zamarznięty (Opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta 10914, 11086v-11093). Jeśli żeremie bobrowe zostały wówczas zalane, to zmusiło to bobry do szukania suchego terenu do bytowania. Jeśli były w korpusie wału, to drążyły korytarze ku górze. Stwarzało to niebezpieczeństwo dla wałów (opinia uzupełniająca Instytutu (...) w F. k. 11087, czas adnotacji 00:32:41; k. 11091v, czas adnotacji 03:06:31, 03:06:32, 03:10:25).

Podczas tego wezbrania - w marcu 2010 r. (...) w W. Odział w P. poinformował Powiatowy Zespół Zarządzania Kryzysowego w P. m.in., że na odcinku Doliny I.-D.:

- w dniu 27 lutego na wale przeciwpowodziowym w rejonie pompowni D. (km 623 rz. W.) stwierdzony 4 duże nory bobrowe, które zostały doraźnie zabezpieczone przez Gospodarstwo Pomocnicze RZMiUW;

- w dniu 3 lutego stwierdzono uszkodzenie drenażu przywałowego i wylotu do rowu (km 621 rz. W.). (...) doraźnie odblokowały odpływ;

- w okresie od 2-5 marca 2010 r. występowały intensywne przesiąki z wynoszeniem gruntu przy stopie wału w Ś. (km 608 rz. W.) na odcinku 40 m powyżej wykonanej w 2006 r. przesłony przeciwfiltracyjnej za pomocą iniekcji niskociśnieniowej. (...) w S. doraźnie zabezpieczył wał przed wynoszeninem gruntu z podłoża za pomocą geowłókniny i 250 worków z piaskiem. Wskazano, że konieczne jest przedłużenie przesłony o 50 m i wykonanie 200 mb drenażu przyskarpowego odprowadzającego wodę do rowu rurociągiem średnicy 300 mm długości 190 m;

- w dniach 3-5 marca 2010 r. kra lodowa odcinkowo oparła się w wały przeciwpowodziowe doliny na łącznej długości 3 km.

Określono, że łączny koszt likwidacji skutków powodzi na uszkodzonych wałach przeciwpowodziowych w powiecie (...) szacuje się na około 1,8 mln zł. Wskazano, że (...) Oddział w P. nie ma aktualnie zabezpieczonych środków na likwidację skutków powodzi (k. 7580-7583; zdjęcia k. 7631-7632; k.327-328).

Wezbranie wczesnowiosenne z kulminacją w dniu 4 marca 2010 r. przeszło bezpiecznie przy najwyższym stanie wody na wodowskazie w K. 729 cm, czyli niższym od późniejszego majowego 2010 r. o zaledwie 10-11 cm (opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta 10914, 11086v-11093).

W dniu 30 kwietnia 2010 r. stany wody układały się w strefie stanów średnich. Woda w tej strefie mieści się w korycie rzeki i nie ma wpływu na uwilgotnienie gruntu w korpusach wałów. Zatem warunki stateczności wałów podczas majowego wezbrania można zliczyć do standardowych. Wały nie były rozmoknięte, co mogłoby przyczynić się do osłabienia ich odporności na parcie i filtrację wody podczas wezbrania. Również dobowe sumy opadów nie były zbyt wysokie. Nie wpłynęły istotnie na stabilność skarp wału (opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta 10914, 11086v-11093).

Przed powodzią z maja 2010 r. w rejonie Ś. nie były przeprowadzane naprawy wału. Pracownicy (...) nie stwierdzili tam uszkodzeń i dziur bobrowych. Obchód tego odcinka był przeprowadzony przez M. B. w dniach 4 i 5 maja 2010 r. (zeznania świadków: J. B. k. 7516v, czas adnotacji 01:13:53, 01:20:41; M. B. k. 7517, czas adnotacji 01:25:14; K. G. k. 7517v, czas adnotacji 01:39:08, 01:43:49; A. G. k. 7519, czas adnotacji 02:15:14; S. M. k. 7521, czas adnotacji 03:04:20; R. W. k. 9304, czas adnotacji 00:44:02).

W rejonie majowego przerwania wału w Ś., w czasie wezbrania lutowo-marcowego 2010 r. nie było przecieków przez wał. Nie doszło wówczas do uszkodzenia tej części wału przez lód. Zatory lodowe, uszkadzające wał, powstały wówczas na wysokości D. i K.. Ich przyczyną było zablokowanie przez drzewa (porastające wyspy) spływu lodu w dół rzeki (zeznania świadków: J. B. k. 7516v, czas adnotacji 01:18:23; A. G. k. 7519, czas adnotacji 02:17:31, 02:18:30, 02:20:07; S. M. k. 7521, czas adnotacji 03:08:12). Ten odcinek wału, tj. od P. do D. o długości 16 km zwykle patrolował pracownik (...) M. B. (zeznania świadka M. B. k. 7516v, czas adnotacji 01:22:22).

Po ustąpieniu zagrożenia powodzią z lutego-marca 2010 r. nie zostały w pełnym zakresie dokonane naprawy uszkodzeń wywołanych przez lód. Naprawiono najbardziej uszkodzony odcinek wału w C.. Naprawiono też uszkodzenia wywołane przez bobry, ale jedynie doraźnie (workami z piaskiem) - dopiero w maju 2010 r. (zeznania świadka S. M. k. 7521v, czas adnotacji 03:18:03).

Wysoki stan wody w marcu 2010 r. nie powinien mieć wpływu na przerwanie wału w maju 2010 r. Były wówczas drobne uszkodzenia skarpy od strony odwodnej wywołane krą. Nie było w rejonie Ś. takich uszkodzeń, które zagrażałyby stateczności wału (opinia uzupełniająca Instytutu (...) w F. k. 11093, czas adnotacji 04:13:11).

Po wezbraniach marcowych 2010 r. powinien być wykonany przegląd popowodziowy (doraźny) , żeby sprawdzić, jaki jest stan, czy nie ma uszkodzeń wału. Wówczas, z powodu bliskości czasu, został on połączony z przeglądem wiosennym. Następnie był wykonany przegląd przez administratora i Główny Urząd Nadzoru Budowlanego. Potraktowano to jako przegląd pięcioletni. Było to niewłaściwe, bo nie przeprowadzono badań geotechnicznych, geodezyjnych, itd. oraz inny powinien być zakres badań i ich cel (opinia uzupełniająca Instytutu (...) w F. k. 11089, czas adnotacji 01:31:02).

Uszkodzenia wału powstałe w marcu 2010 r. na innych odcinkach nie zostały naprawione przed majem 2010 r. Zakres prac, ich wykonawca oraz termin zostały ustalone, jednak z uwagi na wysoki stan wód w maju prac tych nie rozpoczęto (opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta (...), 11086v- (...)).

Podczas tego zagrożenia powodziowego, w dniu 26.02.2010 r. (...) w W. Oddział w P. dokonał odbioru prac związanych z założeniem w Ś. pizometrów w wale (k. 2416-2417). W okresie od 24.02.2010 r. do 23.05.2010 r. w Ś. w były wykonywane obserwacje przy użyciu pizometrów ( pomiar poziomu swobodnego zwierciadła wody w warstwach wodonośnych) rozmieszczonych w profilu poprzecznym wału Doliny I.-D. w km 21+850 (dawniej km. 608 rz. W.) (wykres k. 2516).

Przed powodzią z maja 2010 r. (...) dysponował niewystarczającymi środkami finansowymi. Brakowało środków nie tylko na inwestycje, ale też na np. zakup worków, usuwanie nor bobrowych, wykaszanie wałów, wysiew trawy. Zakres podejmowanych prac zależało od ilości środków przyznanych na dany rok (zeznania świadka M. N. (2) k. 7523-7523v, czas adnotacji 04:03:58, 04:056:06, 04:07:39, 04:09:03). Z analogicznymi problemami finansowymi borykał się (...) . Realizował zadania w miarę posiadanych środków (zeznania świadka L. B. (2) k. 7525, czas adnotacji 04:42:12).

W kwietniu i maju 2010 r. strażnicy wałowi L. K. i M. B. przeprowadzali optyczne, systematyczne kontrole stanu obwałowań i śluz oraz wykonywali m.in. wycinki krzewów i koszenie trawy (dziennik pracy k. 2518-2525). Pomimo tego, bezpośrednio przed przerwaniem wał w Ś. był porośnięty trawą o wysokości ok. 0,5 m, która utrudniała ocenę jego stanu (zeznania członków grupy: L. B. (1) k. 5897v, czas adnotacji 00:32:49; D. K. k. 5897v, czas adnotacji 00:39:15; R. O. k. 9253, czas adnotacji 01:55:07; H. N. k. 9256-9256v, czas adnotacji 03:09:14, 03:18:10; zeznania powódki W. S. (1) k. 9306, czas adnotacji 01:09:13). W pobliżu tego miejsca, w międzywalu były drzewa. Rosły one na brzegu W., w większej odległości od stopy wału (zeznania świadków: A. G. k. 7519, czas adnotacji 02:16:32, 02:17:00; S. K. k. 9066, czas adnotacji 01:26:27). (...) nie przystąpił jeszcze do systematycznych prac związanych z wykaszaniem trawy (zeznania świadka A. G. k. 7519, czas adnotacji 02:35:30).

Poza strażnikami wałowymi, to głównie na strażakach Państwowych i Ochotniczych Zespołów Straży Pożarnej spoczął obowiązek sprawdzenia, czy w wale są uszkodzenia i np. nory bobrowe, lisie. Strażacy przechodzili coroczne szkolenia w tej kwestii (zeznania świadków: S. M. k. 7521, czas adnotacji 03:05:54; świadka H. J. k. 9250, czas adnotacji 00:18:27, 00:19:17). Odszukiwanie nor bobrowych w wale odbywało się wizualnie oraz poprzez wbijanie metalowego prętu w wał. Jeżeli w tym miejscu ziemia się zapadała, oznaczało to, że w wale jest nora bobrza. Czasami nory były też odnajdywane przypadkowo, gdy np. sprawdzającemu zapadła się noga w ziemi. Niekiedy wejścia do nor były widoczne – po opadnięciu wody, od strony odwodnej (zeznania świadków: S. M. k. 7523, czas adnotacji 03:55:42, 03:57:07; H. J. k. 9250, czas adnotacji 00:18:27, 00:19:17).

Strażacy, podczas kolejnych wezbrań wody, lokalizowali też lokalne przebicia wody pod stopą wału, także na odcinku wału w Ś. . Zgłaszali to Urzędowi Gminy S., która te informacje przekazywała do (...) (zeznania członka grupy R. O. k. 9253, czas adnotacji 01:36:54).

Od początku 2010 r. odbywały się posiedzenia (...) Wojewódzkiego Zespołu Zarządzania Kryzysowego; w ramach Centrum Operacyjnego; zwoływane przez Przewodniczącego Zespołu, Wojewodę (...) , celem omówienia sytuacji zagrożenia powodziowego na terenie (...); w dniach: 02.01.2010r., 23.02.2010 r., 02.03.2010 r., 20.05.2010 r., 21.05.2010 r., 22.05.2010 r., 23.05.2010 r. (k. 2241-2273). W posiedzeniach brali udział przedstawiciele m.in.: Dyrektora (...) w W. ( Ośrodka (...) w W.), Starosty P. . Koncentrowano się na aktualnych zagrożeniach powodziowych (sprawozdania k. 6193-6212; zeznania świadka D. T. k. 9068, czas adnotacji 02:23:18). Zadaniem Zespołu było zbieranie, opracowywanie i przekazywanie zainteresowanym informacji dotyczących powodzi oraz ocena sytuacji powodziowej na całym odcinku rzeki w województwie (zeznania świadka D. T. k. 9068, czas adnotacji 02:23:18). W czasie prac tego zespołu nie były zgłaszane większe problemy. Wskazywano, że stan techniczny wału jest dobry (zeznania świadka D. T. k. 9068, czas adnotacji 02:26:20). Podstawą przygotowanej wspólnie informacji były dane dotyczące: stanu wody, przepływu wody, stanu technicznego obiektów, mogących wystąpić zagrożeń, informacje z (...) o prognozach i obserwowanych stanach . Informacja obejmowała prognozę na najbliższe dni i godziny dotyczącą sytuacji powodziowej. Zespół opracowaną informację przekazywał: (...), Wojewodzie, Straży Pożarnej. W dalszej kolejności Wojewoda tą informację udostępniał: Powiatowym i Gminnym Zespołom Zarządzania Kryzysowego (zeznania świadka D. T. k. 9068, czas adnotacji 02:27:37).

Podczas posiedzenia Zespołu Zarządzania Kryzysowego w dniu 20.05.2010 r. Wojewoda (...) poinformował obecnych m.in. o tym, że „wysokość fali niesie za sobą ryzyko przelania wałów, natomiast jej długość może powodować przesiąkanie wałów a nawet ich przerwanie. Zakomunikowała także, iż „ najmłodsze wały stwarzają największe niebezpieczeństwo, ponieważ nie osiadły i nie są ustabilizowane, dlatego często ulegają rozmyciu ” (k. 2260-2261).

W okresie poprzedzającym katastrofę wału istniały niekorzystne dla stabilności wału okoliczności. Mianowicie:

- drzewa pojedyncze lub grupy drzew rosnące przy stopie wału od strony odwodnej (międzywala) lub zawala w km: 1+685, 1+950, 2+450, 3+689, 3+895, 5+254, 6+408, ,,+230, 11+715, 11+980, 14+035, 25+109, 30+949, 31+161 (powalone drzewo), 31+392, 32+290. Ich istnienie było też stwierdzane podczas przeglądów i kontroli wału przed katastrofą;

- starorzecze przecinające trasę wału, oczka wodne i tereny podmokłe jak trzcinowiska, zadrzewienia olsowe, zakrzaczenia przy stopie wału i pasie bezpośrednio przyległym do wału, w km: 8+932, 10+386, 12+146, 13+489, 19+917, 24+718 (starorzecze), 30+669, 34+332. L asy / zadrzewienia olsowe to specyficzne siedliska, które świadczą o wysokim położeniu wody podziemnej, występują w obniżeniach terenu, często bezodpływowych;

- wyrobisko piasku położone po stronie zawala w km 11+122;

- brzeg koryta rzeki leżał bezpośrednio lub blisko przy stopie wału, w km: 2+652, 10+720, 15+296; łącznie na długości 2454 m (Opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta 10914, 11086v-11093).

Kulminacja fali powodziowej z maja 2010 r. przesuwała się szybko z góry W.. Należało więc wykorzystać wszelkie dostępne środki by złagodzić zagrożenie powodziowe. Dlatego Zespół Zarządzania Kryzysowego w porozumieniu z (...) jako administratorem Zbiornika W., po prognozie dopływu wody z 17 maja, zdecydował o obniżeniu poziomu piętrzenia do rzędnej M. PP (56,50 m n.p.m.) i poziom ten osiągnięto 20 maja. Następnie Dyrektor (...) w W. wydał decyzję dalszego obniżania tego poziomu do rzędnej 56 m n.p.m., co uzyskano 20 maja. Te działania na Zbiorniku były uzasadnione prognozowanym dopływem wody i długością fali wezbrania, a obniżenie poziomu wody w zbiorniku, zwiększając spadek zwierciadła wody w cofce zbiornika przyczyniało się do wzrostu przepustowości międzywala na jej odcinku. Dnia 25 maja, w celu zmniejszenia przepływu poniżej Zbiornika W. zdecydowano podnieść pozom wody w Zbiorniku o około 0,3 m i potem rzędna piętrzenia była utrzymywania poniżej Min PP, by ułatwić odpływ wód z zalanego obszaru Doliny I.-D. (do 28 maja). Od tego dnia zaczęto napełniać zbiornik, by osiągnąć normalny poziom piętrzenia (...) = 57,30 m n.p.m. Podczas drugiej fali wezbrania postępowano podobnie. W istniejącej i prognozowanej sytuacji hydrologicznej były to działania racjonalne i skuteczne (Opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta 10914, 11086v-11093). Jego celem było szybsze obniżenie poziomu wody w Zbiorniku, co również w cofce obniżało poziom wody (opinia uzupełniająca Instytutu (...) w F. k. 11087v, czas adnotacji 00:39:26).

Po zimowym wezbraniu, wiosną 2010 r. podczas alarmu przeciwpowodziowego stan wałów patrolowali strażacy z Państwowej Straży Pożarnej i Ochotniczej Straży Pożarnej, przy wsparciu technicznym ok. 20 pracowników (...) oraz okolicznych mieszkańców (zeznania członka grupy R. O. k. 9253-9255, czas adnotacji 01:30:55, 02:30:41; zeznania świadków: A. G. k. 7520, czas adnotacji 02:39:52; M. J. (2) k. 7520v, czas adnotacji 02:53:19; S. K. k. 9065v, czas adnotacji 01:18:13; J. R. k. 9067v, czas adnotacji 02:04:44; H. J. k. 9250v, czas adnotacji 00:31:50; R. W. k. 9305, czas adnotacji 00:44:02). O tym ile osób patrolowało wały decydował Wójt Gminy lub Starosta Powiatowy. Strażacy patrolowali wały w dzień i w nocy. Ich działania koordynował Inspektor (...) Kryzysowego O. Cywilnej i OSP – K. D. (zeznania świadków: S. M. k. 7521v, czas adnotacji 03:21:15; H. J. k. 9250v-9251, czas adnotacji 00:31:50, 00:38:47, 00:40:13).

W 2010 r. w Starostwie Powiatowym w P. J. R. – dyrektor Wydziału Administracji i Zarządzania Kryzysowego koordynował prace związane z: opracowywaniem planów zarządzania, obrony cywilnej, ochrony zabytków. W czasie zagrożenia powodziowego wizytował wały, rozmawiał z patrolującymi wały w celu ustalenia aktualnej sytuacji (zeznania świadka J. R. k. 9067-9067v, czas adnotacji 02:01:01, 02:04:44). Starosta P. kilkukrotnie występował do Wojewody, Marszałka, Ministra Obrony (...) o środki finansowe na prace bagrownicze (zeznania świadka H. J. k. 9251, czas adnotacji 00:41:00, 00:47:07).

W tym czasie po prawej stronie W., w rejonie B. (dzielnicy P.), z ramienia Urzędu Miasta P. działania związane z obserwacją stanu technicznego wału koordynował inż. J. N.. W tym rejonie wały były sprawdzane przez patrolujących rozstawionych co 1 m. Byli to głównie okoliczni mieszkańcy. W tym rejonie wał nie był zmodernizowany. Jego wysokość była niższa od sąsiednich odcinków o ok. 1 m (zeznania świadka J. N. k. 9066v-9067, czas adnotacji 01:43:18, 01:50:26).

Przed powodzią z maja 2010 r. w Ś. główny nurt W. biegł lewą stroną koryta (zeznania członków grupy: R. O. k. 9253v, czas adnotacji 01:43:09; H. N. k. 9265, czas adnotacji 03:08:08; zeznania świadka A. G. k. 7519-7520, czas adnotacji 02:37:32, 02:39:52; zeznania powódki W. S. (1) k. 9306, czas adnotacji 01:11:29) w odległości ok. 200 m od stopy wału (zeznania świadka W. C. k. 9064v, czas adnotacji 00:41:09). Sołtys i Rada Gminy S. podczas sesji Rady Gminy werbalizowali niepokój mieszkańców gminy dotyczący niezabezpieczenia brzegów rzeki przez nurtem przybliżającym się do stopy wału. W sesjach rzadko uczestniczył przedstawiciel (...) (zeznania członka grupy R. O. k. 9253v, czas adnotacji 01:50:00).

W maju 2010 r. ok. 2 km powyżej Ś., w górze rzeki, doszło do przesiąków w wale, tj. filtracji przez wał (przybicia hydraulicznego). Zabezpieczono je (4 marca) ok. 2.000 szt. worków z piaskiem (zeznania świadka A. G. k. 7520, czas adnotacji 02:43:43; wizja lokalna Wojewody (...) z 3 marca 2010 r.; opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta 10914, 11086v-11093).

W maju 2010 r. przybór wody na rz. W. skutkował zalewaniem przez wodę wysp i kęp, zasiedlanych m.in. przez bobry (zeznania członka grupy R. O. k. 9254v, czas adnotacji 02:18:53).

W dniu 22 maja 2010 r. (tj. na dzień przed przerwaniem wału) na wale po prawej stronie W., w rejonie W., przypadkowo pies odnalazł norę bobrową. Wyjście z nory było położone blisko korony wału (zeznania świadka J. R. k. 9067v, czas adnotacji 02:07:18). Tego dnia, także po lewej stronie W., mieszkający w Ś. R. W. widział w rejonie wału bobry. Widywał on je także wcześniej, gdy był wysoki stan wody w W. (zeznania świadka R. W. k. 9304v, czas adnotacji 00:34:47). Jednakże większość okolicznych mieszkańców nie widziała w międzywalu, w rejonie wału przeciwpowodziowego w Ś.: bobrów, lisów oraz ich nor. Były one widywane na zawalu (zeznania członków grupy. D. K. k. 5897v, czas adnotacji 00:40:20; J. S. k. 5898, czas adnotacji 00:49:34; L. Ż. (1) k. 5898v, czas adnotacji 00:57:03; P. K. (1) k. 9252v, czas adnotacji 01:18:18; R. O. k. 9253v, czas adnotacji 01:46:50; M. W. k. 9255v, czas adnotacji 02:43:14, H. N. k. 9256, czas adnotacji 03:01:29, 03:02:41 oraz świadków: S. K. k. 9065v, czas adnotacji 01:16:24; R. W. k. 9304, czas adnotacji 00:19:31; zeznania powódki W. S. (1) k. 9305v-9306, czas adnotacji 01:05:10, 01:07:16). Na 16 km odcinku od P. do D. były stwierdzane przez pracowników (...) próby wykonania nor przez bobry, ale nie w rejonie przerwania wału (zeznania świadków: M. B. k. 7517, czas adnotacji 01:31:28; K. G. k. 7517v, czas adnotacji 01:39:08, 01:43:49; M. J. (2) k. 7520v, czas adnotacji 02:54:42; zeznania świadka S. M. k. 7521, czas adnotacji 03:05:54, 03:07:38). Do Powiatowego Centrum Zarządzania Kryzysowego nie wpływały informacje o norach bobrowych lub lisich z rejonu Ś. (zeznania świadka J. R. k. 9067v, czas adnotacji 02:07:18).

Na odcinku wału przeciwpowodziowego w Ś. nie było: worków i piachu zabezpieczonego celem użycia w przypadku przebić wody przez wał. Nic bowiem nie wskazywało na przebicia hydrauliczne tego odcinka wału tj. przebicia przez podstawę wału na zawale lub przecieki wody przez wał (zeznania członków grupy: D. K. k. 5897v, czas adnotacji 00:36:40, 00:43:55; L. Ż. (1) k. 5898v, czas adnotacji 00:57:03; R. O. k. 9255, czas adnotacji 02:30:41 oraz zeznania świadków: K. G. k. 7517v, czas adnotacji 01:39:08, 01:41:52; A. G. k. 7518v-7520, czas adnotacji 02:06:19, 02:29:18, 02:41:53; M. J. (2) k. 7520v, czas adnotacji 02:54:42, 02:56:06; S. M. k. 7521, czas adnotacji 03:04:20; W. C. k. 9065, czas adnotacji 01:01:10; S. K. k. 9065v, czas adnotacji 01:08:31, 01:13:02, 01:18:13; R. W. k. 9304, czas adnotacji 00:17:56; zeznania powódki W. S. (1) k. 9305v, czas adnotacji 00:58:40).

W maju 2010 r. odcinek wału w Ś. , który uległ przerwaniu, przeszedł na części swej długości modernizację z 2007 r. Jednakże bezpośrednio w miejscu przerwania nadal miał konstrukcję starego typu, zakładającą filtrację wody przez wał, tj. był wykonany z piasku o odpowiednich parametrach z wbudowanym tzw. filtrem poziomym (drenażem) w podstawie odpowietrznej wału, owiniętym geowłókniną, którym woda przesiąkająca przez wał była bezpiecznie odprowadzana do rowów przywałowych (zeznania świadków: J. N. k. 9067, czas adnotacji 01:52:50; D. T. k. 9069v, czas adnotacji 03:08:44). Natomiast na odcinku zmodernizowanym w 2007 r. była pionowa przesłona bentonitowo-cementowa, uniemożliwiająca filtrację przez wał oraz zapobiegająca uszkodzeniom wałów przez bobry (niesporne).

Przy czym, odcinek wału w Ś., obejmujący miejsce jego przerwania, odbiegał budową od pozostałej części wału. W tym miejscu do początku lat 90-tych XX w. było posadowione siedlisko: budynek, stodoła, sad. Należało ono początkowo do W. R., a później do J. W.. Budynki zostały rozebrane w latach 90-tych XX w. Pozostał sad. W tym miejscu, na długości kilkuset metrów, była większa pochyłość skarpy odwodnej wału przeciwpowodziowego. Tym samym stopa wału była węższa. Tędy przebiegał też zjazd do siedliska (zeznania członka grupy R. O. k. 9253-9255, czas adnotacji 01:32:53, 02:10:02, 02:24:29, 02:29:00, 02:30:41; zeznania świadka R. W. k. 9303v-9304v, czas adnotacji 00:14:55, 00:16:19, 00:25:06, 00:27:07, 00:28:25, 00:33:13, 00:37:02, 00:37:57, 00:39:33, 00:40:35, 00:46:47).

Pismem z dnia 19.05.2010 r. Burmistrz Miasta i Gminy G. zwrócił się do Dyrektora (...) w W. m.in. o wykonanie naprawy wałów uszkodzonych przez powódź, wobec kolejnego zagrożenia powodziowego (pismo k. 415). Nadto, pismem z tego dnia poinformował Wojewodę (...) , że nie dokonano naprawy wału oraz usunięcia dwóch nor bobrowych w D. (pismo k. 417).

Do 15 maja 2010 r. stany W., wskutek opadów w całym dorzeczu, wzrosły i przeszły do strefy stanów wysokich, lecz nie przekroczyły strefy stanów ostrzegawczych. Na przedmiotowym odcinku W. stany te utrzymywały się do 18 maja 2010 r. W dniu 21 maja, na odcinku W. powyżej P. (ale nie sięgały do W.) występowały już stany powyżej alarmowego. Stan alarmowy jest ustalany zwykle w pobliżu poziomu wody brzegowej (wypełniającej koryto rzeki „po brzegu”), z uwzględnieniem warunków miejscowych na odcinku rzeki i potrzeb wynikających z zagospodarowania terenu zalewowego (doliny rzeki) (opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta 10914, 11086v-11093).

Zarządzeniami z dnia 19.05.2010 r. - 21.05.2010 r. Wojewoda (...) ogłosił alarm przeciwpowodziowy m.in. dla powiatu (...); na podstawie art. 23 pkt. 3 ustawy z 23 stycznia 2009 r. o wojewodzie i administracji rządowej w województwie (zarządzenia k. 2280-2289; 6212-6216).

Zarządzeniem z dnia 20.05.2010 r. Starosta P. wprowadził pogotowie przeciwpowodziowe dla gmin nadwiślańskich powiatu (...) m.in. G. i S. (k. 443). Natomiast w dniu 21.05.2010 r., w związku z przekroczeniem stanu alarmowego na rzece W., Starosta P. wprowadził stan alarmu przeciwpowodziowego gmin nadwiślańskich powiatu (...) m.in. G. i S. – zarządzeniem nr 42/2010 (k. 419-420, 422, 437-441). Tego dnia odbyło się posiedzenie Gminnego Zespołu Zarządzania Kryzysowego w Urzędzie Gminy S. z udziałem m.in. pracownika (...) Inspektoratu w G., Wójta Gminy S. (k. 445-447).

Ponowne intensywne opady w dorzeczu górnej W., jakie wystąpiły 30 maja i 2 czerwca 2010 r. uformowały następną falę powodziową, która nałożyła się na gałąź opadającej fali majowej i nadal utrzymujące się stany wysokie. W K. utrzymywał się jeszcze poziom wody powyżej stanu alarmowego (opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta 10914, 11086v-11093).

Analizując okres przed przerwaniem wału w Ś. ( 21-23 maj 2010 r.) można zaobserwować wpływ awaryjnego zrzutu wód ze zbiornika W. na stany wody w międzywalu na odcinku górnym. Wraz z przyborem wody podczas wezbrania z biegiem rzeki spadki zwierciadła wody na odcinku W.-D. minimalnie rosły. Świadczy to, iż zjawisko cofki od zbiornika W. nie występowało na tym odcinku W. w momencie przerwania obwałowania (opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta 10914, 11086v-11093).

W dniu 22 maja 2010 r. w T. Nowym wystąpiły lokalne przebicia wody przed podstawę wału na zawale, w postaci tzw. gejzerów. Zostały one doraźnie zabezpieczane przez strażaków workami z piaskiem (zeznania powódki W. S. (1) k. 9305v, czas adnotacji 00:59:41).

W dniu 23 maja 2010 r. około godz. 8:50 nastąpiło przerwanie wału w miejscowości Ś.; przy stanie wody 740 cm na wodowskazie K., wyższym od stanu alarmowego w K. o 289 cm. W górnej części skarpy wału powstało wybrzuszenie, które po chwili pękło, a wylewająca się przez nie woda szybko powiększyła wyrwę do 10 m. Wyrwa powiększyła się w ciągu godziny do ponad 50 m (opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta 10914, 11086v-11093).

Około godz. 8:00 w dniu 23 maja 2010 r. stan wody W. w rejonie powstałej wyrwy był już ustabilizowany. Nie przekroczył ani nie osiągnął więc poziomu obliczeniowego, na który zaprojektowano rzędną korony (wysokość) wału. Duży zapas wzniesienia korony wału wskazuje na to, że przerwanie wału nie nastąpiło z powodu zbyt wysokiego poziomu wody (przelania się wody ponad wałem). Nie było to więc działaniem tzw. siły wyższej (opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta 10914, 11086v-11093).

Przerwanie wału nie było poprzedzone wyraźnymi przesiąkami wody ujawniającymi się na skarpie lub na powierzchni terenu przy stopie skarpy wału. Zatem zjawisko przedostania się wody przez korpus wału trwało krótko. Wskazywałoby to, że oprócz filtracji wystąpiło też zjawisko skoncentrowanego przepływu wody wypełniającego w korpusie wału pustki lub grunt bardzo porowaty (rozrzedzony) (opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta 10914, 11086v-11093).

Stan skarp i przywali tj. niewykoszone skarpy wału, krzewy przy stopie wału; n ie był czynnikiem decydującym bezpośrednio o stabilności wału (opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta 10914, 11086v-11093).

Wyrwa wystąpiła na odcinku km 24+100 do 24+250, czyli w odległości ok. 600 m od starorzecza. Należy więc z dużym prawdopodobieństwem pewności wykluczyć możliwość wpływu starorzecza na stateczność tego odcinka wału (opinia uzupełniająca Instytutu (...) w F. (k. 10990-10992).

Na około 10 minut przed przerwaniem wału w Ś. , przez to miejsce przejeżdżał A. G. – koordynator ds. technicznych (...). Nie stwierdził nic niepokojącego. W tym czasie rowy przywałowe były wypełnione jedynie do połowy. Do nich była odprowadzana z wału woda poprzez drenaż (filtr poziomy), a następnie odprowadzana rowem. A. G. jechał do K., gdyż tam wystąpiło wybicie wody poza stopę wału na zawale. Miejsce to było położone ok. 2 km powyżej miejsca powstania wyrwy. Tam wał przechodził przez starorzecze (po powodzi zamontowano tam osłonę cementowo-bentonitową). Przesiąki występowały w Ś. na 608 km (ok. 2.800m od wyrwy) oraz w S. na 602 km (ok. 9 km od wyrwy). Pracownicy (...) skupili się na zabezpieczeniu tych odcinków workami z piaskiem. Obawiali się, że w tych miejscach może nastąpić przerwanie wału na skutek przebicia. Wspierali ich pracę strażacy i okoliczni mieszkańcy. A. G. nie zdążył dojechać do K., gdy otrzymał wiadomość telefoniczną o przerwaniu wału w Ś.. Zawrócił do miejsca katastrofy. Tam stwierdził, że wyrwa powstała w granicach styku starego i nowego wału. Kiedy tam doszedł wyrwa miała długość ok. 20 m. Poziom wody był w odległości ok. 80 cm od korony wału (zeznania członka grupy R. O. k. 9253-9255, czas adnotacji 01:30:55, 02:30:41; zeznania świadków: M. B. k. 7517, czas adnotacji 01:31:28; K. G. k. 7517v, czas adnotacji 01:39:08, 01:41:52; A. G. k. 7518v-7520, czas adnotacji 02:10:21, 02:25:53, 02:45:44, 02:49:14, 02:49:14; zeznania świadka S. M. k. 7521, czas adnotacji 03:04:20, 03:10:04).

W dniu 23 maja 2010r. około godziny 9:10 W. przerwała wał przeciwpowodziowy w miejscowości Ś. w gminie S.. Doszło do zalania powierzchni ok. 6-7.000 ha obejmującej 23 miejscowości powiatu (...), w tym:

- w gminie G. miejscowości: D., N., N., T., B., K. N., K. S., P., J., P.;

- w gminie S. miejscowości: N. (dawniej W.), W., Ś., N., R., J., S., Z., P., Z., L. (niesporne).

W dniach 21 maja – 2 czerwca, na odcinku W. w K., utrzymywały się stany wody powyżej alarmowego. Stan maksymalny w K. (w maju 2010 r.) wystąpił 23 maja 2010 r. o godz. 4:00 i osiągnął 729 cm. Był najwyższy od początku obserwacji (rok 1969) tego wodowskazu. W okresie 1969-1990 stan najwyższy wynosił 670 cm, a najwyższy przepływ – 6900 m ( 3)/s. Zatem 23 maja 2010 r. stan był wyższy o 70 cm, natomiast przepływ 6965 m ( 3)/s był wyższy o zaledwie 65 m ( 3)/s. Świadczy to o zmniejszeniu się w tym okresie przepustowości międzywala. Podczas kumulacji w 1998 r. podobne przepływy przechodziły przy stanach o około 1 m niższych. Przepływ w czasie przerwania wału (i kulminacji wału) nie przekroczył w przekroju K. wartości odpowiadającej przepływowi maksymalnemu rocznemu o prawdopodobieństwie p = 2%, czyli występującemu średnio raz na 50 lat. Był więc znacznie niższy od przepływu obliczeniowego dla wału (opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta 10914, 11086v-11093).

W czasie powodzi marcowej 2010 r. stan wody w K. osiągnął 729 cm, natomiast maksymalny przepływ W. wynosił 6630 m ( 3)/s. Stan wody w K. w dniu 23 maja 2010 r. wyniósł 740 cm, co odpowiadało rzędnej zwierciadła wody 64,65 m n.p.m., przy rzędnej wielkości wody o prawdopodobieństwie wystąpienia 1% 64,82 m n.p.m. Poziom wody, przy którym wał uległ katastrofie w Ś., był niższy o 33 cm od wody obliczeniowej miarodajnej, podanej w projekcie wału (km 24+200), której rzędną przy przejściu przepływu o prawdopodobieństwie 1% określono jako równą 64,14 m n.p.m. Stan maksymalny podczas wezbrania z dnia 23 maja był wyższy tylko o 10-11 cm od stanu podczas wezbrania z 4 marca 2010 r., które przeszło bezpiecznie. Przekroczenie stanów alarmowych podczas powodzi majowej utrzymywało się 13 dni, a stany bliskie maksymalnemu – 2-3 dni. Podczas wezbrania z 4 marca 2010 r. czasy utrzymywały się podobnie, bo trwały odpowiednio 12 i 1-2 dni (opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta 10914, 11086v-11093).

Wał chroniący Dolinę I.-D. został zaliczony do II klasy ważności. Chroni ten obszar przy zalewie doliny wodą o prawdopodobieństwie wystąpienia 1%. Przepływ miarodajny, na który wał został obliczony wynosi Q 1%= 7365 m ( 3)/s, natomiast przepływ rzeczywisty, kulminacyjny, który wystąpił 23 maja 2010 r. miał natężenie 6965 m ( 3)/s. Poziom wody w czasie wezbrania również nie przekroczył poziomu obliczeniowego/projektowego, a zatem zapas wysokości wału nad poziomem wody nie był mniejszy od obowiązującego dla wału II klasy ważności (1,0 m) (Opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta 10914, 11086v-11093). Tak więc, ani ze względu na wielkość (natężenie) przepływu powodziowego w maju 2010 r., ani ze względu na poziom wody przedmiotowy wał przeciwpowodziowy nie powinien ulec awarii, gdyż obie charakterystyki były mniejsze od miarodajnego (opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta 10914, 11086v-11093).

W dniu 24 maja 2010 r. Wojewoda (...) wydał decyzję o wysadzeniu wału przeciwopowodziowego na rzece W. na odcinku 24 metrów w miejscowości D. w Gminie G. (decyzja k. 6252).

Kilka dni po przerwaniu wału, oglądający to miejsce K. M., widział kilka bobrów pływających w rozlewisku W.. Nadto, nory bobrowe w wałach od strony odpowietrznej w rejonie D. i B. (zeznania świadka K. M. k. 9070v-9071v, czas adnotacji 03:28:01, 03:47:30, 03:55:13).

W kolejnych dniach Wojewoda (...) występował do Ministra Obrony Narodowej o udzielenie pomocy w związku z zagrożeniem powodziowym związanej z umacnianiem wałów (k.6228-6239, 6244-6245, 6247-6250) oraz do Szefa Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego w W. (k. 6242). Po zmniejszeniu się zagrożenia –zrezygnował z udzielanej pomocy (k. 6240, 6243, 6246, 6251).

Zarządzeniami z dnia 26.05.2010 r., 30.05.2010 r., 31.05.2010 r. Wojewoda (...) odwołał alarm przeciwpowodziowy; na podstawie art. 22 pkt. 3 ustawy z 23 stycznia 2009 r . o wojewodzie i administracji rządowej w województwie (zarządzenia k. 2290-2298; 6217-6210).

Zarządzeniami z dnia 02.06.2010 r. - 05.06.2010 r. Wojewoda (...) ponownie ogłosił alarm przeciwpowodziowy; na podstawie art. 23 pkt. 3 ustawy z 23 stycznia 2009 r. o wojewodzie i administracji rządowej w województwie (zarządzenia k. 2298-2304; 6221-6223).

W dniu 8 czerwca 2010 r. napór wody z drugiej fali powodziowej na W., doprowadził do przerwania prowizorycznego wału w Ś.. Na skutek czego woda ponownie zalała część miejscowości w gminie S. oraz gminie G.. Sytuację udało się ustabilizować dopiero w drugiej połowie czerwca 2010r. (niesporne).

Zarządzeniami z dnia 11.06.2010 r., 12.06.2010 r., 14.06.2010 r. Wojewoda (...) odwołał alarm przeciwpowodziowy; na podstawie art. 22 pkt. 3 ustawy z 23 stycznia 2009 r. o wojewodzie i administracji rządowej w województwie (zarządzenia k. 2305-2310; 6224-6227).

W dniu 18.06.2010 r. sporządzono „ Protokół na okoliczność zakończenia postepowania wyjaśniającego prowadzonego w sprawie ustalenia przyczyn i okoliczności katastrofy dotyczącej przerwania części wału przeciwpowodziowego lewego brzegu rzeki W. w miejscowości Ś. oraz ustalenia zakresu czynności niezbędnych do likwidacji powstałego – wskutek katastrofy – zagrożenia bezpieczeństwa ludzi i mienia”. Wskazano w nim m.in., że bezpośrednią przyczyną katastrofy budowlanej było osłabienie korpusu części wału lewego brzegu rzeki W. w miejscowości Ś., norami bobrowymi bądź – co jest także prawdopodobne – norami lisimi. Nadto, że przy ocenie przyczyn zaistniałej katastrofy należy także wziąć pod uwagę pośrednie przyczyny, tj. prawdopodobieństwo niedrożności – spowodowane osiadaniem rumowiska w korycie W. – w rejonie rezerwatu W.. Komisja sporządzająca protokół stwierdziła też, że zarządca obiektu prowadzi książkę obiektu budowlanego i dokonał w ostatnim czasie przeglądu okresowego wynikającego z art. 62 ust. 1 pkt. 1 i 2 ustawy Prawo budowlane tj. rocznego i 5-cio letniego (z dnia 22.10.2009 r.) oraz w kwietniu – rocznego (dokonanego w dniu 28.04.2010 r.) (protokół k. 2348-2351).

Postanowieniem z dnia 13.07.2010 r. Prokuratura Rejonowa w Gostyninie odmówiła wszczęcia śledztwa w sprawie zaistniałego w dniu 23.05.2010 r. w Ś. spowodowania zdarzenia zagrażającego zdrowiu lub życiu wielu osób, albo mienia w wielkich rozmiarach mającego postać osunięcia ziemi i zalewu wody – tj. o czyn z art. 163 § 1 pkt. 2 k.k. – wobec braku znamion czynu zabronionego (art. 17 § 1 pkt. 2 k.p.k.) (k. 2376).

M. Ocena stanu technicznego wału przeciwpowodziowego.

W każdym systemie zabezpieczenia przeciwpowodziowego istnieje ryzyko wystąpienia powodzi, inaczej mówiąc nie ma niezawodnych systemów ochrony przeciwpowodziowej. Jedną z przyczyn zagrożenia jest przekroczenie przez rzekę poziomu wody, na który system został zaprojektowany. Inne przyczyny są związane ze stanem technicznym poszczególnych elementów systemu ochrony. W celu minimalizacji ryzyka zawodności systemu już istniejącego, powinien on być utrzymywany we właściwym stanie technicznym (opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta 10914, 11086v-11093).

Stan techniczny obwałowań i jego ocena obejmuje następujące ich elementy i cechy oraz zjawiska zagrażające trwałemu zachowaniu dobrego stanu technicznego:

- korpus wału (skarpy i korona); w skład oceny tych elementów wchodzi ocenia stanu materiału budowlanego, którym zwykle jest grunt (materiał ziemny) oraz stan powierzchni korony i skarp;

- niweleta korony obwałowania;

- stan budowli wałowych i innych urządzeń przecinających trasę wału;

- cechy/właściwości podłoża wału, elementów wzmacniających i uszczelniających je oraz łączących z odpowiednimi elementami korpusu wału i budowli wałowych;

- uszkodzenia różnego rodzaju odnoszące się do stanu skarp, korony i korpusu oraz podłoża wału i terenu przyległego bezpośrednio do wału (opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta 10914, 11086v-11093).

Stan obiektów przekłada się na ich bezpieczne użytkowanie. Należyte utrzymanie obiektu jest rozumiane w kontekście: potrzeby zachowania warunków bezpieczeństwa (hydraulicznych) takich, dla jakich obiekt został zaprojektowany oraz przeprowadzenia prac mających na celu prawidłowe utrzymanie wód i urządzeń wodnych. W szczególności niedopuszczalne jest zaniedbanie , z uwagi na czas lub koszty, przeprowadzenia potrzebnych pomiarów, badań, studiów, analiz, obliczeń uwzględniających stan międzywala itp. Pomiary, badania i studia mają na celu:

- określenie zakresu prac mających na celu prawidłowe utrzymanie wód i urządzeń wodnych;

- ocenę stopnia w jakim uległy zmianie warunki przepływu wielkich wód w międzywalu wskutek rozwoju szaty roślinnej na terenach zalewowych i zmian geometrii tych terenów i koryta rzeki.

O ile zakres i częstość prowadzenia prac pomiarowych i studialnych można uznać za wystarczające, to prace utrzymaniowe w międzywalu (tereny zalewowe i samo koryto W.) przez wiele lat nie były prowadzone lub prowadzono je w bardzo ograniczonym zakresie. Nie zawsze zalecenia były realizowane; szczególnie zalecenia wycinania, w odpowiednich odstępach czasu, zakrzewień i zadrzewień i niedopuszczania do ich rozprzestrzeniania się na inne obszary niż przewidziane w projekcie obwałowań, a także co do koniecznego bagrowania. Mogłoby to sprawiać wrażenie, że administrator zaniedbywał wykorzystanie wyników badań i studiów (opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta 10914, 11086v-11093).

Nie istnieją więc wyniki oceny stanu technicznego wału z okresu od zakończenia budowy do powodzi w 2010 r. W czasie kontroli okresowej wykonywano jedynie ocenę wizualną. Parametrów technicznych zniszczonego wału z okresu tuż przed jego przerwaniem nie można obecnie ocenić przez pomiary i badania bezpośrednie. To jest możliwe tylko w oparciu o: wyniki badań, przeglądów, pomiarów powykonawczych i kontrolnych - tylko ex post (opinie Instytutu (...) w F. k. 10840-10913; płyta (...), 11086v- (...)).

Oceniając stan techniczny przerwanego obwałowania oraz działanie Administratora z zakresie utrzymania tego stanu, należy uwzględniać historię i przebieg prac. Prace na wale bezpośrednio poprzedzające powódź 2010 r. ujęte są w następujących dokumentach:

- „ Projekt techniczny modernizacji obwałowania, zadanie pt. Nizina I.-D. odc. V, zadanie I z 1982 r.” (prace odebrano 10.10.1985 r.);

- „ Badania i ocena modernizacji wałów przeciwpowodziowych rz. W. dla odcinków w rejonie Doliny I.-D. i D., w tym badania jakości zagęszczenia gruntu w lewobrzeżnych obwałowaniach W. km 19+000-27+000 wykonanych w latach 1982-1985” . Analizy z 1987 r. wykazały wysokie parametry zagęszczenia gruntu w korpusie wału;

- „ Przebudowa (modernizacja) wału przeciwpowodziowego w km 21+650-25+100, w tym likwidacji szkód powodziowych w km 21+650-22+050” (Warszawa 2005r.), zrealizowana w 2007 r. W ramach tych prac, na odcinku wyrwy w wale (km 24+000 do 24+500) realizowano tylko niektóre z prac (wg potrzeb);

- Projekt techniczny odwodnienia wału, zadanie pt. „ Nizina I.-D. odc. V z 1987 r.” (prace odebrano 24.10.1995 r.);

- Przewidziano przebudowę pompowni oraz kanałów głównych – D. i S.. Dokumentację projektową przygotowano w 1987r.;

- „ Przebudowa (modernizacja) wału przeciwpowodziowego w km 21+650-22+050”. Prace odebrano 26.10.2007 r.

a) Przeglądy techniczne.

Przeglądy techniczne i kontrolne lewostronne obwałowania W. w rejonie Ś. przeprowadzone w okresie od 2006 r. wykazywały na różnych jego odcinkach: przebicia hydrauliczne, uszkodzenia korony wału oraz ławy przywałowej, jamy bobrowe, a także zadrzewienia międzywala i er