descriptionTreść orzeczenia

Sygn. akt I C 1023/20

Wyrok w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej

Dnia 4 kwietnia 2023 r.

Sąd Okręgowy w Warszawie, I Wydział Cywilny w składzie:

Przewodniczący: sędzia Rafał Wagner

Protokolant: stażysta Dominika Gałązka

Uzasadnienie

Pozwem wniesionym 21 kwietnia 2020 r. (...) z siedzibą w W. (obecnie (...)) wystąpiła przeciwko Ł. Ż. o nakazanie mu:

1. zaniechania prowadzenia działalności badawczo-rozwojowej w zakresie urządzeń do atomizacji proszków metali metodą ultradźwiękową, bezpośrednio, w tym w ramach współpracy z Politechniką (...), lub pośrednio, w tym m.in. za pośrednictwem spółki (...) z siedzibą w W.,

2. zaniechania oferowania lub sprzedaży urządzeń do atomizacji proszków metali metodą ultradźwiękową, bezpośrednio, w tym we współpracy z osobami trzecimi lub pośrednio, w tym za pośrednictwem (...) z siedzibą w W.

Ponadto powódka domagała się zasądzenia od pozwanego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych (pozew – k. 6-54).

Pismem z 30 czerwca 2021 r. powódka dodatkowo wniosła o zasądzenie od Ł. Ż. na jej rzecz:

1. kwoty 200 000 zł wraz z odsetkami w wysokości odpowiadającej maksymalnym odsetkom ustawowym za opóźnienie liczonymi od tej kwoty od dnia 6 listopada 2020 r. do dnia zapłaty, tytułem kary umownej za naruszenie przez Ł. Ż. zakazu konkurencji, przewidzianego w pkt 12.1 (i) Umowy Inwestycyjnej, polegającego na prowadzeniu prac badawczo-rozwojowych nad urządzeniem do atomizacji proszków metali metodą ultradźwiękową,

2. kwoty 200 000 zł wraz z odsetkami w wysokości odpowiadającej maksymalnym odsetkom ustawowym za opóźnienie liczonymi od tej kwoty od dnia 6 listopada 2020 r. do dnia zapłaty, tytułem kary umownej za naruszenie przez Ł. Ż. zakazu konkurencji, przewidzianego w pkt 12.1 (ii) Umowy Inwestycyjnej, polegającego na pełnieniu funkcji prezesa zarządu w spółce (...) z siedzibą w W.,

3. kwoty 200 000 zł wraz z odsetkami w wysokości odpowiadającej maksymalnym odsetkom ustawowym za opóźnienie liczonymi od tej kwoty od dnia 6 listopada 2020 r. do dnia zapłaty, tytułem kary umownej za naruszenie przez Ł. Ż. zakazu konkurencji, przewidzianego w pkt 12.1 (iv) Umowy Inwestycyjnej, polegającego na posiadaniu udziałów w spółce (...) z siedzibą w W. (pismo z 30 czerwca 2021 r. – k. 1948-1980).

Powódka w uzasadnieniu wskazywała jako podstawę swoich żądań naruszenie przez pozwanego zakazu konkurencji wynikającego z umowy z 4 lipca 2018 r.

Pozwany Ł. Ż. w odpowiedzi na pozew wniósł o oddalenie powództwa w całości i zasądzenie od powódki na rzecz pozwanego zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych (odpowiedź na pozew – k. 2198-2256).

Politechnika (...) w W., która przystąpiła do postępowania w charakterze interwenienta ubocznego po stronie pozwanej wniosła o oddalenie powództwa w całości (interwencja uboczna – k. 1411-1422).

Stanowiska stron w dalszym toku postępowania nie uległy zmianie (załączniki do protokołu rozprawy – k. 4538-4561 i 4562-4578).

Sąd ustalił następujący stan faktyczny:

Ł. Ż. urodził się w (...) r. Jest on młodym wynalazcą i innowatorem. Najpierw jako student, a później doktorant prowadził i nadal prowadzi na Wydziale Inżynierii Materiałowej Politechniki (...) działalność badawczo-rozwojową w zakresie nowych materiałów, stopów wykorzystywanych do druku (...) oraz urządzeń do atomizacji proszków metali, m.in. metodą ultradźwiękową. Celem jego badań było uzyskiwanie proszków o określonych składach i właściwościach oraz budowa urządzeń, które mogłyby takie proszki tworzyć. Przy czym istotna była możliwość uzyskiwania małych ilości proszków różnych rodzajów, które mogłyby służyć do badań, a nie produkcja ich na dużą skalę (zeznania R. W. – k. 4492v-4493v, dyplom ukończenia studiów inżynierskich – k. 4066v, zaświadczenia, opinie i decyzje dotyczące aktywności naukowej pozwanego – k. 4067-4086).

W 2017 r. Ł. Ż. został laureatem VI edycji programu (...) ze swoim projektem „(...)” (wykaz laureatów – k. 440). W związku z tym 28 sierpnia 2017 r. podpisana została umowa pomiędzy Ministrem Nauki i Szkolnictwa Wyższego a Politechniką (...) określająca finansowanie, realizację i rozliczenie tego projektu. Wysokość finansowania określono na 220 000 zł, a kierownikiem projektu został Ł. Ż.. Czas realizacji projektu miał wynosić 45 miesięcy. Jednym z zdań badawczych było wytworzenie masywnych próbek kompozytowych, określenie wzajemnego wpływu parametrów pracy lasera i obróbki cieplnej na morfologię oraz zawartość fazy krystalicznej. Następnie 16 lipca 2020 r. podpisany został aneks do umowy z 28 sierpnia 2017 r. na podstawie którego ww. zadanie badawcze rozszerzone zostało o „wytworzenie proszków o zmienionym składzie chemicznym metodą ultradźwiękową” (umowa i aneks – k. 4039-4051). Natomiast aneksem nr (...) z 28 stycznia 2021 r. zmieniono datę zakończenia projektu na 27 listopada 2021 r. (k. 4052-4054).

2 stycznia 2016 r. Politechnika (...) – Wydział Inżynierii Materiałowej i (...). (dalej: (...) ) podpisały porozumienie o współpracy badawczej, której przedmiotem było nawiązanie współpracy w okresie od 2 stycznia 2017 r. do 30 września 2018 r. w realizacji w projektów w dziedzinach związanych z inżynierią materiałową w szczególności współpraca nad rozwojem technologii otrzymywania proszków metalicznych (umowa – k. 4087-4088v i 4090-4091v).

28 czerwca 2018 r. pomiędzy Politechniką (...) jako licencjodawcą, a (...) jako licencjobiorcą, podpisana została 10-letnia umowa licencyjna, której przedmiotem było udzielenie wyłącznej licencji na korzystanie z technologii pt. „(...)” będącej przedmiotem zgłoszenia patentowego z 13 listopada 2017 r. pt. „(...)” (umowa – k. 4055-4059).

W okresie od 15 stycznia do 30 listopada 2018 r. Ł. Ż. był zatrudniony w (...), najpierw na stanowisku inżyniera materiałowego, a potem dyrektora technicznego z wynagrodzeniem początkowo 2 100 zł brutto, a na końcu 7 800 zł (umowa o pracę z aneksami - k. 308-318, świadectwo pracy – k. 320-324, wypowiedzenie – k. 326, informacja o podstawach i składkach – k. 905-906).

W związku z tą współpracą zrodził się pomysł, aby wykorzystać potencjał innowacyjny Ł. Ż. oraz doświadczenie biznesowe i handlowe R. R. oraz J. R. – udziałowców (...) i stworzyć zaplecze badawcze (laboratorium), w którym Ł. Ż. mógłby pracować nad projektowaniem atomizera. Urządzenie to z jednej strony pozwoliłby mu na rozwój pracy naukowej nad proszkami do druku (...) prowadzonej na Politechnice (...), a z drugiej, byłoby sprzedawane przez (...) różnym zespołom naukowo-badawczym, w tym uczelniom. Realizacja tego zamierzenia wymagała pozyskania inwestora. Projektem zainteresowała się (...) (dalej: (...) ) – fundusz deep tech inwestujący w odkrycia naukowe - która w jego ramach widziała możliwość stworzenia urządzenia unikatowego na skalę światową (zeznania T. P. – k. 4213v, R. R. – k. 4215v, A. W. – k. 4109v, 4217-4218, Ł. Ż. – k. 4218v-4219, korespondencja mailowa z czerwca 2018 r. – k. 4235-4244, artykuł opublikowany na portalu (...) – k. 4102-4106).

Po krótkich negocjacjach 4 lipca 2018 r. została podpisana umowa inwestycyjna (dalej: Umowa) pomiędzy (...) a (...), R. R., J. R. i Ł. Ż.. Celem tej Umowy było pozyskanie środków przez (...) od inwestora, którym była (...). W Umowie wspólnicy (...) zobowiązali się do podwyższenia kapitału zakładowego (...) o 6 600 zł poprzez utworzenie łącznie 132 nowych udziałów przeznaczonych do objęcia przez (...). Jednocześnie (...) zobowiązała się objąć nowe udziały w zamian za wkład pieniężny w kwocie 50 000 zł za każdy nowy udział, łącznie 6 600 000 zł (pkt 3.1 Umowy – k. 211-212).

Ł. Ż. uczestniczył w negocjacjach Umowy w ograniczonym zakresie, głównie dotyczącym doprecyzowania zakresu zakazu konkurencji, oraz w spotkaniach z przyszłym inwestorem. Żył nadzieją, że dzięki podpisaniu Umowy będzie miał „swoje” laboratorium (mail z 1 lipca 2018 r. – k. 4246v, zeznania (...) – (...), 4214v, Ł. Ż. – k. 4110v, 4219v-4220).

W punkcie 6.8 Umowy zastrzeżono, że R. R. i J. R. począwszy od lipca 2018, do momentu aż (...) przez dwa kolejne miesiące kalendarzowe będzie uzyskiwała zysk operacyjny, będą otrzymywać łączne wynagrodzenie na podstawie wszystkich tytułów prawnych w kwocie 13 000 zł netto miesięcznie, a po tym okresie wynagrodzenie w kwocie 28 600 zł netto miesięcznie, natomiast Ł. Ż. odpowiednio 7 800 zł i 17 160 zł. Przy czym podstawa prawna do otrzymywania tego wynagrodzenia miała zostać uzgodniona „w rozsądnym terminie”, a przy braku takiego uzgodnienia, dotychczasowi wspólnicy (R. R., J. R. i Ł. Ż.) mieli świadczyć usługi na rzecz (...) w ramach prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej (Umowa – k. 222).

W dalszej części Umowy określono, że uczestnictwo (...) w (...) będzie czasowe. W okresie od 1 stycznia do 30 czerwca 2025 r. wspólnicy oraz (...) przeprowadzą weryfikację możliwych opcji wyjścia z inwestycji przez (...) (pkt 8 – k. 226). Przy czym przyjęto zasadę ochrony kapitału (...) z zobowiązaniem dotychczasowych wspólników do pokrycia kwoty niedoboru. Sam Ł. Ż. miał odpowiadać proporcjonalnie do posiadanych przez siebie 90 udziałów w stosunku do ogólnej liczby udziałów posiadanych przez dotychczasowych wspólników (pkt 9 – k. 226-229).

W punkcie 12.1 Umowy strony uzgodniły, że każdy z dotychczasowych wspólników zobowiązuje się, że bez uprzedniej zgody (...) wyrażonej w formie pisemnej pod rygorem nieważności, w okresie, kiedy (...) jest wspólnikiem (...), nie będzie bezpośrednio lub pośrednio za wynagrodzeniem lub bez m.in.:

(i) prowadzić Działalności Konkurencyjnej; dla uniknięcia wątpliwości strony Umowy potwierdziły, że nie stanowi Działalności Konkurencyjnej zaangażowanie przez R. R. i J. R. w działalność Spółki Cywilnej, jak również nie stanowi Działalności Konkurencyjnej współpraca (niezależnie od podstawy prawnej) Ł. Ż. z Politechniką (...) (lub jakimikolwiek Podmiotami Stowarzyszonymi z Politechniką (...)) w ramach realizacji programu (...) i działalności laboratorium bionanomateriałów;

(ii) zasiadać w organach Osób Trzecich, które prowadzą Działalność Konkurencyjną;

(iii) świadczyć usług (włączając usługi doradcze) w zakresie Działalności Konkurencyjnej, na podstawie jakiegokolwiek tytułu prawnego, dla Osoby Trzeciej (oraz strony Umowy), która prowadzi Działalność Konkurencyjną;

(iv) uczestniczyć w Działalności Konkurencyjnej, w tym w drodze nabycia lub objęcia akcji, udziałów lub papierów wartościowych wyemitowanych przez Osobę Trzecią (oraz stronę Umowy), która wykonuje Działalność Konkurencyjną (za wyjątkiem nabycia nie więcej niż 3% akcji w kapitale zakładowym spółki publicznej) (k. 237-238).

Natomiast w punkcie 12.3 strony Umowy ustaliły, że celem uchylenia wątpliwości żadnemu z Dotychczasowych Wspólników nie przysługuje wobec (...) jakiekolwiek roszczenie o zapłatę jakiegokolwiek wynagrodzenia czy odszkodowania z tytułu przestrzegania Zakazu Konkurencji (k. 238).

Sam zakaz konkurencji został zdefiniowany we wstępnej części Umowy jako: „działalność polegającą na świadczeniu usługi druku (...), sprzedaż detaliczną oraz serwis drukarek i urządzeń służących do druku (...), skanerów (...) wraz z oprogramowaniem a także działalność badawczo-rozwojową w zakresie urządzeń do atomizacji proszków metali metodą ultradźwiękową” (punkt 1.2 Umowy – k. 207).

W punkcie 13 Umowy strony przewidziały kary umowne, w tym w pkt 13.2 za naruszenie zakazu konkurencji w wysokości 200 000 zł za każdy przypadek naruszenia (k. 238).

W zakresie wygaśnięcia Umowy ustalono, że wygasa ona w stosunku do strony, która zbyła wszystkie posiadane udziały z dniem zbycia wszystkich udziałów zgodnie z postanowieniami Umowy (pkt 15.1 – k. 242).

Wkrótce po podpisaniu Umowy wspólnicy (...) przestali się dogadywać co do dalszych prac nad atomizerem ((...)). Ł. Ż. był za tym, aby urządzenie, którego prototyp powstał już było maksymalnie dopasowane do potrzeb ich użytkowników. Dla niego wtórne były kwestie estetyczne, kształt, rozmiar. Pozostali wspólnicy dążyli natomiast do jak najszybszego przejścia od fazy prototypu do fazy produkcji i stworzenia urządzenia, które będzie dobrze wyglądało, kosztem użyteczności i wydłużenia czasu pracy. Ł. Ż. dodatkowo miał pretensje, że poza mikroskopem nie dokonano innych zakupów do laboratorium, natomiast pozyskane pieniądze przeznaczane były na samochody, premie, wynagrodzenia. Natomiast pozostali wspólnicy zarzucali mu, że „wywraca” cały projekt i działa na szkodę (...) (zeznania Ł. Ż. – k. 4111, 4112-4112v, 4113v, 4218v-4219).

W konsekwencji w listopadzie 2018 r. Ł. Ż. wypowiedział umowę o pracę ze skutkiem natychmiastowym „w związku z nieodpowiednimi warunkami pracy” (świadectwo pracy – k. 320-324, wypowiedzenie – k. 326, informacja o podstawach i składkach – k. 905-906).

Po zakończeniu współpracy z (...), w latach 2019-2021 Ł. Ż. zgłosił do Urzędu Patentowego 7 wynalazków dotyczących materiałów do druku (...), urządzeń oraz procesów ich pozyskiwania (zgłoszenia – k. 4364-4396, zestawienie wynalazków – załącznik do protokołu datowany na 6 marca 2023 r. - k. 4576).

W marcu 2018 r. (...) złożyła do Urzędu Patentowego wniosek o udzielenie patentu na wynalazek pt.: sonotroda z wewnętrznym systemem chłodzenia. W czerwcu 2018 r. (...) złożyła do Urzędu Patentowego dwa wnioski o udzielenie patentu na wynalazek pt.: atomizer ultradźwiękowy i proces prowadzenia atomizacji ultradźwiękowej. Przy składaniu wniosków Ł. Ż. jako współtwórca złożył oświadczenia, że w dacie powstania wyników pozostawał w stosunku pracy z (...), a wynalazek stanowi własność (...) (potwierdzenia złożenia wniosku – k. 417, 328, 330, oświadczenia – k. 332 i 334). Natomiast w lipcu 2019 r. (...) złożyła dwa kolejne wnioski dotyczące sonotrody do urządzenia do atomizacji ultradźwiękowej i sposobu usuwania proszku wytworzonego w procesie atomizacji (potwierdzenia – k. 336 i 339).

Pismem z 7 marca 2019 r. reprezentujący (...) S. K. i A. W. zarzucili Ł. Ż. naruszenie zakazu konkurencji polegającego w szczególności na rozpowszechnianiu nieprawdziwych bądź wprowadzających w błąd wiadomości o (...), na nakłanianiu osób świadczących na rzez (...) pracę do rozwiązywania przez nich stosunku pracy lub innego stosunku prawnego z (...). Jednocześnie wezwali do niezwłocznego zaprzestania naruszania zakazu konkurencji (pismo – k. 360-361).

Kolejne pismo do pozwanego wzywające do zaprzestania naruszenia zakazu konkurencji zostało skierowane w grudniu 2019 r. (pismo - k. 497-502).

W kwietniu 2019 r. w Krajowym Rejestrze Sądowym zarejestrowana została (...) (pierwotna firma: (...)), której pierwszymi właścicielami udziałów byli Ł. Ż. (360 udziałów) i Instytut (...) sp. z o.o. (40 udziałów). Prezesem zarządu tej spółki jest Ł. Ż.. Jej przedmiot działalności obejmuje m.in. badania naukowe i prace rozwojowe w dziedzinie pozostałych nauk przyrodniczych i technicznych, działalność usługowa, w tym finansowa, produkcja maszyn do obróbki metalu. Spółka zajmuje się badaniem materiałów i sprzedażą atomizerów. Spółka startuje w tych samych przetargach co (...). Rozwój spółki zakłada m.in. ofertę urządzeń i usług skierowaną głównie do ośrodków badawczych poprzez podjęcie szeroko zakrojonej współpracy naukowej oraz podjęcie działań mających na celu przejęcie podmiotów działających na rynku (KRS – k. 443-449, umowa spółki – k. 1482-1483, sprawozdanie zarządu za rok 2019 – k. 1502-1504, zeznania Ł. Ż. – k. 4111v, 4112v). Na stronie internetowej (...) jest przedstawiona wizja spółki („Przyspieszenie globalnego postępu poprzez oferowanie nowych narzędzi i materiałów dla naukowców na całym świecie”) oraz oferta współpracy. W styczniu 2020 r. opublikowany został artykuł na temat pomyślnej atomizacji złota z wykorzystaniem technologii rePowder (wydruki strony z tłumaczeniami – k. 451-467, 480-487).

W styczniu 2022 r. (...) jako jedyny udziałowiec utworzyła spółkę (...), której prezesem zarządu jest A. T. – pracownik (...)

W lipcu 2019 r. (...) przedstawiła Politechnice (...) ofertę sprzedaży systemu druku (...) z atomizerem, skanerem, oprogramowaniem i niezbędnymi urządzeniami peryferyjnymi (oferta – k. 136-185).

29 października 2019 r. Ł. Ż. na Politechnice (...) odbył spotkanie z przedstawicielami tej uczelni oraz przedstawicielami (...), na którym przedstawił aktualny stan swoich prac nad urządzeniami do atomizacji. Nie wykluczył też sprzedaży takiego urządzenia. W trakcie spotkania pozwany nie zaprzeczył sugestiom przedstawicieli (...)na temat możliwej upadłości (...), podczas gdy w tamtym czasie (...) miała nadzór komisarza sądowego (transkrypcja nagrania ze spotkania – k. 385-398, zeznania A. W. – k. 4110, Ł. Ż. – k. 4112).

W listopadzie 2019 r. Ł. Ż. na stronie (...) opublikował w języku angielskim dwa teksty na temat możliwości przygotowywania proszków do drukarek (...) oraz urządzenia do produkcji takich proszków (teksty z tłumaczeniami – k. 402-415, wpisy pozwanego na portalu (...) – k. 419-420).

W lutym 2020 r. Ł. Ż. w ramach czwartej edycji (...) organizowanego w partnerstwie z (...) wystąpił z referatem pt.: „Wytwarzanie sferycznych proszków metodą ultradźwiękową na potrzeby technik przyrostowych” (informacje na temat konferencji – k. 489-494).

12 czerwca 2020 r. Ł. Ż. złożył oświadczenie o uchyleniu się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem podstępu – od skutków prawnych umowy inwestycyjnej zawartej 4 lipca 2018 r. z uwagi na podstępne wprowadzenie go w błąd przez R. R. i J. R. oraz A. W. i S. K. działających w imieniu (...), co do ich rzeczywistych zamiarów związanych wykonywaniem Umowy, celów jej zawarcia oraz skutków prawnych i biznesowych Umowy, co miało wywołać w nim mylne wyobrażenie o rzeczywistym stanie rzeczy i skłoniło go do zawarcia Umowy (oświadczenie – k. 1614-1617).

W związku z realizacją Umowy oraz w zakresie dotyczącym własności udziałów w (...) toczy się przed różnymi sądami ok. 20 postępowań (okoliczność niesporna, zeznania (...) – k. 4214).

Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił przede wszystkim na podstawie dokumentów złożonych przez strony oraz interwenienta ubocznego. Ich uzupełnieniem były zeznania świadków oraz stron. Istotne dla sprawy rozbieżności nie wynikały z przedstawianych faktów, ale różnej ich oceny prawnej.

Sąd zważył, co następuje

Podstawę żądania powódki stanowi zakaz konkurencji wynikający z Umowy. W związku z oświadczeniem Ł. Ż. o uchyleniu się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem podstępu – od skutków prawnych umowy inwestycyjnej zawartej 4 lipca 2018 r. z uwagi na podstępne w rozumieniu art. 86 k.c. wprowadzenie go w błąd, w pierwszej kolejności rozstrzygnięcia wymaga skuteczność tego oświadczenia.

Powszechnie przyjmuje się, że działanie podstępne polega na świadomym wywołaniu u drugiej osoby mylnego wyobrażenia o rzeczywistym stanie rzeczy po to, aby skłonić ją do dokonania określonej czynności prawnej. (…) Rodzaj użytych środków, gradacja winy czy złej woli osoby działającej podstępnie nie mają w tym wypadku doniosłości prawnej, liczy się tylko samo wprowadzenie w błąd, będące bezprawiem cywilnym (wyrok Sądu Najwyższego z 9 września 2004 r., II CK 498/03).

Zdaniem Sądu, z zeznań stron Umowy i korespondencji mailowej z czerwca i lipca 2018 r. nie wynika, aby R. R. i J. R. wprowadzili Ł. Ż. w błąd, a tym bardziej, aby ich działania wypełniały znamiona podstępu. Niewątpliwie jeszcze przed podpisaniem 4 lipca 2018 r. Umowy dochodziło do różnicy zdań pomiędzy Ł. Ż. a R. R. i J. R.. To że podpisanie Umowy nie rozwiązało, a jedynie pogłębiło istniejące problemy, nie świadczy o tym, że pozwany padł ofiarą podstępu. Nie ma wątpliwości, że każdej ze stron przyświecał inny cel. Pozwany chciał poprzez wyposażenie laboratorium poprawić swój warsztat pracy, natomiast R. R. i J. R. byli zainteresowani jak najszybszym rozpoczęciem sprzedaży atomizera (...), wykreowaniem wizji jak najlepszych perspektyw rozwoju (...) i szybkim zarobieniem na tym interesie. Ł. Ż. był niezbędnym elementem rozwoju (...), gdyż to jego wiedza i innowacyjne doświadczenie dawały szanse stworzenia czegoś nowego, atrakcyjnego i konkurencyjnego na rynku światowym. Różne filozofie prowadzenia biznesu wynikające z tego, że pozwany podchodził do sprawy z perspektywy naukowca, a R. R. i J. R. z doświadczeniem handlowców, nie świadczy o tym, że któraś ze stron chciała wprowadzić partnera w błąd.

Z tych względów Sąd przyjął, że uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia z 4 lipca 2018 r. przez pozwanego nie było skuteczne.

Sporne pomiędzy stronami niniejszego postępowania było czy pozwany pozostaje nadal wspólnikiem (...). Ł. Ż. twierdził, że najpierw chciał sprzedać swoje udziały wspólnikom (...), a gdy to się nie udało, skutecznie zbył je siostrze. Powoływał się w tym zakresie na postanowienie Sądu Rejonowego dla m.st. Warszawy w Warszawie z 28 września 2020 r., sygn. akt (...) oraz umowę zbycia 90 udziałów z 27 lipca 2020 r. na rzecz A. Ż.. Dodatkowo pozwany odwołał się do listy wspólników z 12 sierpnia 2020 r. podpisanej przez J. R. i R. R., w której wynika, że udziały posiadają jedynie J. R., R. R. i (...). Zdaniem powódki umowa zbycia udziałów jest nieważna z uwagi na zawarcie jej dla pozoru oraz naruszenie zasad współżycia społecznego. Powódka w swoich twierdzeniach odwołała się do listy wspólników z 28 października 2020 r. Twierdziła, że aktualnie występuje niezgodność danych (...) zamieszczonych w rejestrze przedsiębiorców ze stanem faktycznym. 30 grudnia 2019 r. Nadzwyczajne Zgromadzenie Wspólników (...) uchwałą nr (...) podjęło próbę umorzenia 90 udziałów należących do Ł. Ż., jednak wniosek o wpis zmian w rejestrze na podstawie tej uchwały został oddalony. Spór dotyczący skuteczności zbycia udziałów przez Ł. Ż. oraz pozostawania wspólnikiem w (...) jest przedmiotem kilku postępowań sądowych. W sierpniu 2020 r. (...) złożyła przeciwko A. Ż. pozew o ustalenie, że nie jest ona uprawniona do wykonywania praw z 90 udziałów (...) (załączniki do pisma powódki z 20 października 2020 r. – k. 594-648, pozew – k. 696-743, lista wspólników – k. 908).

Niezależnie od tego, czy aktualnie pozwany pozostaje wspólnikiem (...) czy nie, pkt 15.1 Umowy nie stanowi podstawy do przyjęcia, że zakaz konkurencji przestaje obowiązywać stronę Umowy z chwilą, gdy przestała być wspólnikiem (...). Wynika to po pierwsze z punktu 15.2 („Wygaśnięcie Umowy zgodnie z niniejszym paragrafem pozostanie bez uszczerbku dla praw, obowiązków lub zobowiązań każdej ze Stron, które powstały przed jej rozwiązaniem lub wygaśnięciem” – k. 242). Po drugie, wprost w Umowie zakres czasowy obowiązywania zakazu konkurencji powiązany został z okresem, „kiedy Inwestor (...) jest Wspólnikiem” (pkt 12.1 Umowy – k. 237). Jednakże czas, w którym (...) będzie pozostawała wspólnikiem (...) nie został ani w Umowie, ani w żadnym innym dokumencie określony. W punkcie 8.2 Umowy przewidziano jedynie, że w I połowie 2025 r. Wspólnicy oraz (...) przeprowadzą weryfikację możliwych opcji wyjścia z inwestycji przez (...). Świadek R. R. na rozprawie 25 stycznia 2023 r. zeznał, że w umowie jest określony 2025 rok, jako okres, w którym wspólnicy mają się zastanowić co zrobią z firmą. Potwierdził przy tym, że maksymalny czas bycia wspólnikiem przez (...) nie był określony (k. 4215). Podobnie zeznał reprezentujący (...) A. W., wskazując, że na sztywno nie ma momentu, jak długo muszą być udziałowcami w spółce. Czas może być różny. Są spółki, w których są 6 lat i nadal ich nie sprzedają. Są zawsze mniejszościowym wspólnikiem i ciężko im narzucić moment sprzedaży innym (protokół rozprawy z 25 stycznia 2023 r. - k. 4217). Natomiast na rozprawie 6 marca 2023 r. A. W. potwierdził, że: „technicznie zakres konkurencji może obowiązywać pana Ł. do końca życia” (k. 4495v). I chociaż w dalszej części wskazywał, że nie inwestuje w jedną spółkę dłużej niż 7 lat (02:13:54 – k. 4495v), to chwilę potem przyznał, że „my straciliśmy wiele czasu i żeby odrobić straty potrzebujemy więcej czasu niż do 2025 roku (02:17:58 – k. 4496). A to oznacza, że licząc od 4 lipca 2018 r. udział (...) w (...) będzie dłuższy niż deklarowane 7 lat. Z tego względu nie można zgodzić się z twierdzeniem powódki, że wyjście (...) powinno nastąpić w połowie roku 2025 (pkt 18 załącznika do protokołu z 29 marca 2023 r. – k. 4541). Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy prowadzi do wniosku, że wyjście (...) z (...) (sprzedaż udziałów) nastąpi wtedy, gdy będzie to najbardziej korzystne dla powodowej spółki. Natomiast jednym z kluczowych elementów opłacalności inwestycji w (...) jest to, czy i w jakim zakresie zostanie ograniczona działalność Ł. Ż. poza (...).

Jak wynika z przedstawionych przez powódkę dokumentów, zeznań świadków, a przede wszystkim zeznań samego pozwanego, aktualna jego działalność w ramach (...) stanowi działalność konkurencyjną w rozumieniu Umowy. Nie ma żadnych wątpliwości, co przyznał sam pozwany, który jest prezesem zarządu (...), że spółka ta sprzedaje atomizery, bierze udział w tych samych przetargach co (...) i wygrywa te przetargi. Różnice techniczne, użytkowe produktów oferowanych przez obie spółki nie mają żadnego znaczenia dla przyjęcia, że jest to działalność konkurencyjna przewidziana w punkcie 12.1 (ii) Umowy. Również działalność naukowa pozwanego, prowadzona na Politechnice (...), po zakończeniu projektu Diamentowego Grantu, działalność, dla której niezbędnym elementem jest posiadanie urządzeń do wytwarzania proszków materiałów, narusza zakaz konkurencji określony w punkcie 12.1 (i.) Umowy.

Powyższe ustalenia powodują konieczność rozważenia, czy określony w Umowie zakaz konkurencji – nieodpłatny i bezterminowy - zastrzeżony pod warunkiem (zgody albo wystąpienia z (...)), którego spełnienie w całości zależne jest od uprawnionego ((...)), mieści się w granicach swobody umów określonych w art. 353 ( 1) k.c. Zgodnie z tym przepisem strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego.

Właściwość (natura) stosunku prawnego jest samoistnym czynnikiem delimitującym swobodę umów, a nie jedynie kryterium oceny charakteru prawnego normy pod kątem tego, czy jest ona bezwzględnie, czy też względnie wiążąca (…) Naturę stosunku może pogwałcić czynność prawna, która narusza zasadę wyinterpretowaną z wielu przepisów (choć nie istnieje norma prawna bezpośrednio tę zasadę ustanawiająca) lub która narusza naturę poprzez pogwałcenie relewantnych cech samego modelu stosunku, które jednak nie podlegają pełnej regulacji normatywnej (Komentarz do art. 353 1 k.c., red. J. Gudowski, wyd. 3, Legalis)

Przewidziany w Umowie zakaz konkurencji dotyczy zarówno okresu, w którym Ł. Ż. jest udziałowcem w (...), jak również czasu po zbyciu udziałów. Sama Umowa nie wyklucza sytuacji, w której jeden ze wspólników zbywa udziały i przestaje być wspólnikiem. Sytuację taką przewiduje jej punkt 15. Jak długo wspólnik pozostaje udziałowcem (...) można teoretycznie bronić twierdzenia, że powstrzymując się od działalności konkurencyjnej pośrednio zyskuje na tym, poprzez wzrost wartości udziałów. Jednakże po ich zbyciu nie uzyskuje nawet takiej korzyści. Jednocześnie ciąży na nim obowiązek wynikający z punktu 9 Umowy rozliczenia inwestycji (...).

Strona pozwana podnosiła, że zakaz konkurencji jest niezgodny z:

1) uchwalonym po zawarciu Umowy, art. 5 ust. 1 lit. a i b Rozporządzenia Komisji (UE) 2022/720 z dnia 10 maja 2022 r. w sprawie stosowania art. 101 ust. 3 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej do kategorii porozumień wertykalnych i praktyk uzgodnionych (Dz.U. UE.L.2022.134.4), zgodnie z którym nie są dopuszczalne zobowiązania zawarte w porozumieniach wertykalnych wprowadzające jakikolwiek bezpośredni lub pośredni zakaz konkurowania, którego czas trwania jest nieokreślony lub przekracza pięć lat;

2) art. 6 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (t.j. Dz.U. z 2021 r., poz. 275, z późn. zm.), zgodnie z którym zakazane są porozumienia, których celem lub skutkiem jest wyeliminowanie, ograniczenie lub naruszenie w inny sposób konkurencji na rynku właściwym, polegające w szczególności na ograniczaniu lub kontrolowaniu produkcji lub zbytu oraz postępu technicznego lub inwestycji.

Chociaż żaden z przywołanych przepisów nie znajduje wprost zastosowania do oceny ważności zakazu konkurencji zawartego w Umowie, to jednak pozwalają wyinterpretować zasadę, model zakazu konkurencji. Podobną regulację zawiera również art. 764 6 § 2 i 3 k.c., który przewiduje maksymalny dwuletni zakaz konkurencji, za wynagrodzeniem.

W ocenie Sądu, nie do zaakceptowania jest zakaz konkurencji, który nieodpłatnie, w zakresie nieograniczonym w czasie, uniemożliwia nie tylko działalność gospodarczą, ale także prowadzenie działalności naukowej (badawczo-rozwojowej). Dla Ł. Ż. zawarty w Umowie zakaz konkurencji po rozstaniu z (...) stanowiłby zakaz zajmowania się tym, co robił przez całe swoje zawodowe i naukowe życie, zakaz prowadzenia działalności, w której osiągał sukcesy na skalę światową. Nie ma żadnych wątpliwości, że w dziedzinie nowych technologii przerwa w prowadzeniu badań przez siedem, dziesięć, a może nawet więcej lat, powoduje, że konkurencyjne ośrodki uzyskują przewagę, której nie ma już możliwości nadrobić. Wynikające z zakazu konkurencji ograniczenia działalności pozwanego są nie do pogodzenia z wolnością badań naukowych określoną w art. 73 Konstytucji RP oraz z wolnością wyboru i wykonywania zawodu oraz wyboru miejsca pracy (art. 65 ust. 1 Konstytucji RP).

Jak wynika ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, wobec braku na rynku dostępnych urządzeń do atomizacji proszków metali, nie jest możliwe, przy wykorzystaniu ograniczonych środków finansowych, prowadzenie badań nad samymi materiałami (proszkami) bez tworzenia urządzeń do ich pozyskiwania w niezbędnych do badań, małych ilościach.

Z tych względów Sąd ustalił, że zakaz konkurencji określony w punkcie 12 Umowy jest niezgodny z właściwością (naturą) stosunku prawnego i jako taki nie wiąże pozwanego. Konstatacja ta skutkowała oddaleniem powództwa zarówno w zakresie żądania zaniechania prowadzenia działalności badawczo-rozwojowej, zaniechania oferowania lub sprzedaży urządzeń do atomizacji proszków metali oraz zapłaty kary umownej za naruszenie zakazu konkurencji.

O kosztach procesu Sąd orzekł na podstawie art. 98 § 1 i 3 i 108 § 1 k.p.c. W ocenie Sądu w niniejszej sprawie uzasadnione było również przyznanie od powódki na rzecz interwenienta ubocznego kosztów interwencji na podstawie art. 107 zd. 3 k.p.c. Politechnika (...) w sprawie występowała w roli interwenienta ubocznego niesamoistnego, jednak jej rola od początku postępowania była bardzo istotna, składała ona obszerne merytoryczne pisma procesowe, a także zgłaszała istotne dla rozstrzygnięcia sprawy wnioski dowodowe.