descriptionTreść orzeczenia

Sygn. akt I ACa 704/23

Wyrok w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej

Szczecin, 29 listopada 2024.

Sąd Apelacyjny w Szczecinie I Wydział Cywilny

w składzie następującym:

SSA Krzysztof Górski

Krzysztof Górski

Uzasadnienie

Powód - Bank (...) S.A. z siedzibą w W. wniósł o w pozwie:

I. zasądzenie od pozwanego K. B. na rzecz powoda kwoty 274.999,99 zł tytułem zwrotu kapitału oddanego pozwanemu do dyspozycji na mocy umowy pożyczki hipotecznej nr (...)/ (...) z dnia 7 października 2005 r. wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty,

II. zasądzenie od pozwanego K. B. na rzecz powoda kwoty 191.018,53 zł tytułem należnego powodowi wynagrodzenia związanego z korzyścią majątkową uzyskaną przez pozwanego w związku z korzystaniem z kapitału udostępnionego przez Bank na podstawie umowy pożyczki hipotecznej nr (...)/ (...) z dnia 7 października 2005 r. wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty,

III. zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kosztów postępowania sądowego, w tym kosztów zastępstwa procesowego powiększonych o kwotę 17 zł tytułem opłaty skarbowej od pełnomocnictwa według norm przepisanych, wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty.

Jednocześnie, w związku z toczącym się postępowaniem w sprawie o uznanie za bezskuteczną umowę pożyczki hipotecznej nr (...)/ (...) indeksowanej do CHF z dnia 7 października 2005 r., na podstawie art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c., wniesiono o zawieszenie postępowania w niniejszej sprawie, do czasu prawomocnego zakończenia tej sprawy prowadzonej przed Sądem Okręgowym w Szczecinie, zarejestrowanej pod sygn. akt I C 183/17.

W uzasadnieniu strona powodowa podniosła, że dnia 7 października 2005 r. strony zawarły umowę pożyczki hipotecznej nr (...)/ (...) indeksowanej do CHF, która została zabezpieczona ustanowioną na rzecz Banku hipoteką na nieruchomości (...). Bank wywiązał się z ciążących po jego stronie zobowiązań, udostępniając pozwanemu środki pieniężne w kwocie 274.999,99 zł. Pozwany zobowiązany był do spłaty należności głównej wraz z należnościami ubocznymi, zgodnie z harmonogramem ustalonym przez Bank, a wysokość spłat uzależniona była od zmieniającego się kursu CHF. W związku z niewywiązywaniem się przez pozwanego z zobowiązania wynikającego z umowy, powód wystąpił z roszczeniem o zapłatę należności pieniężnych wynikających z zaciągniętego kredytu. Pozwany zakwestionował mechanizm indeksacji oparty na kursie CHF jako zawierający w swej konstrukcji niedozwolone postanowienia umowne. Sąd I instancji – Sąd Okręgowy w Szczecinie I Wydział Cywilny sygn. akt I C 183/17, oddalił pozew powoda, wskazując na nieważność umowy. Bank zapowiedział złożenie apelacji, Zaznaczono, że zawarta przez strony umowa, będąca szczególnym produktem oferowanym przez banki, stanowi w istocie rodzaj umowy kredytu hipotecznego powszechnie zawieranego przez instytucje bankowe.

W dalszej kolejności wskazano, że na roszczenie powoda składa się kwota:

- 274.999,99 zł podlegająca zwrotowi w związku z odpadnięciem podstawy uzasadniającej oddanie pozwanemu kapitału do korzystania,

- 191.018,53 zł stanowiąca wynagrodzenie należne powodowi za korzystanie przez pozwanego z udostępnionego kapitału przez okres od dnia 12 października 2005 r. do dnia 14 listopada 2021 r.

Następnie podniesiono, że roszczenie powoda ma charakter roszczenia restytucyjnego, związanego ze złożeniem przez pozwanego oświadczenia, prowadzącego do definitywnego upadku umowy, skutkującego koniecznością zwrotu przez strony wzajemnych świadczeń. Możliwość domagania się roszczeń restytucyjnych objętych żądaniem pozwu wynika zarówno z przepisów prawa polskiego regulujących zasady rozliczeń w przypadku bezpodstawnego wzbogacenia (art. 405 i nast. k.c.), jak i z orzecznictwa TSUE, określającego skutki uznania postanowień umów kredytów indeksowanych za abuzywne. Zaznaczono, że roszczenia restytucyjne objęte żądaniem niniejszego pozwu pozostają w zgodzie z zasadami ochrony, przyznanej konsumentom na mocy Dyrektywy 93/13/WE, która zakłada wymóg zastąpienia formalnej równowagi praw i obowiązków stron, ustanowiony w umowie, równowagą rzeczywistą, która przywraca równość stron, z wyłączeniem możliwości uwzględnienia interesu wyłącznie jednej z nich. Wskazano, że wysokość roszczeń należnych powodowi ustalona została na podstawie dokumentów potwierdzających wpłaty dokonane przez powoda na rzecz pozwanego w ramach obsługi umowy oraz załączonej do pozwu kalkulacji. Składa się na nią kwota oddana do korzystania na podstawie zawartej umowy oraz przysporzenie wynikające z nieodpłatnego korzystania z tej kwoty przez stronę pozwaną. Wartość prawa do korzystania z kapitału ustalona została na podstawie kalkulacji wynagrodzenia za korzystanie z kapitału w oparciu o metodę zaaprobowaną przez KNF jako właściwy sposób rozliczenia wynagrodzenia za korzystanie z kapitału, tj. jako koszt kredytu złotowego, oprocentowanego stawką WIBOR, który musiałby zostać zaciągnięty, by możliwe było dysponowanie przez kredytobiorcę, w relewantnym czasie faktycznego kredytowania, kapitałem oddanym do korzystania przez Bank od momentu jego rzeczywistego udostępnienia.

W odpowiedzi na pozew z dnia 16 marca 2022 r. (k. 203-213) pozwany – K. B., działając przez profesjonalnego pełnomocnika, wniósł o:

1. oddalenie powództwa w całości,

ewentualnie:

2. umorzenie postępowania w zakresie roszczenia z pkt I pozwu i oddalenie powództwa w zakresie roszczenia z pkt II pozwu,

zaś w każdym z ww. przypadków, wniósł także o:

3. zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia, którym je zasądzono, do dnia zapłaty,

4. ponadto z ostrożności procesowej, w przypadku uwzględnienia powództwa banku w jakimkolwiek zakresie, o nieobciążanie pozwanego kosztami postępowania sądowego, w tym kosztami zastępstwa procesowego, z uwagi na treść art. 102 k.p.c.,

5. w przypadku uznania przez Sąd, że brak jest podstaw do oddalenia powództwa w całości na obecnym etapie postępowania, wniesiono o zawieszenie niniejszego postępowania na podstawie art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c. do czasu ostatecznego zakończenia sprawy z powództwa Banku (...) S.A. przeciwko K. B., prowadzonej przed Sądem Apelacyjnym w Szczecinie I Wydziałem Cywilnym pod sygn. akt I ACa 1001/21 o zapłatę.

W uzasadnieniu podniesiono, że pozwany nie uznaje zasadności dochodzonych w niniejszej sprawie roszczeń powoda. Tym samym pozwany nie uznaje objętego pozwem roszczenia, kwestionując je w całości zarówno co do zasady, jak i co do wysokości. Ponadto pozwany zaprzeczył wszystkim wyraźnie nieprzyznanym twierdzeniom powoda, wskazując jednocześnie na poniższe zarzuty:

- przedwczesność powództwa i zawisłość sporu – Bank formułuje powództwo jedynie z ostrożności procesowej, tj. na wypadek gdyby Sąd w sprawie z jego powództwa przeciwko pozwanemu K. B. oddalił apelację podzielając argumentację Sądu I instancji co do stwierdzenia nieważności umowy pożyczki hipotecznej. Niemniej jednak powodowy Bank nadal kwestionuje zarzut nieważności umowy (i to w obu postępowaniach), a jednocześnie opiera na nim podstawę swojego powództwa, pomimo zawisłego już w tym przedmiocie sporu przed Sądem Apelacyjnym w Szczecinie. Bezzasadne i niekonsekwentne jest zatem nieuznawanie zarzutu nieważności umowy, a pomimo tego opieranie na nim podstawy swojego roszczenia;

- nadużycie prawa podmiotowego (art. 5 k.c.) oraz prawa procesowego przez bank (art. 4 1 k.p.c.), bowiem powód mógł zastosować inne środki ochrony swoich praw w toczącym się przed Sądem sporze o nieważność umowy, z których powodowy bank nie skorzystał, decydując się na wytoczenie przedwczesnego, względnie bez podstawy prawnej nowego powództwa będącego konsekwencją nieprzesądzonej jeszcze nieważności umowy. Tym samym powodowy bank naraża pozwanego na nieuzasadnione poniesienie kolejnych kosztów procesu, w sytuacji gdy to bank jest autorem umowy pożyczki, zawierającej niedozwolone postanowienia umowne oraz wady prawne przemawiające za stwierdzeniem jej nieważności. Ponadto żądanie przez Bank wynagrodzenia za korzystanie z kapitału w sytuacji, w której to jego działanie w postaci wprowadzenia do umowy nieuczciwych warunków umownych wywołało nieskuteczność umowy w całości lub w części, nie jest do pogodzenia z odstraszającym skutkiem, który chce osiągnąć prawodawca unijny wobec przedsiębiorców stosujących nieuczciwe klauzule umowne;

- brak wymagalności roszczeń powodowego banku z uwagi na brak trwałej bezskuteczności umowy pożyczki;

- nieistnienie zobowiązania pozwanego w stosunku do powodowego banku, zarówno w części dotyczącej zwrotu kapitału pożyczki, jak i wartości korzystania przez stronę pozwaną z kapitału;

- nieudowodnienie zasadności oraz wysokości dochodzonego przez stronę powodową roszczenia w zakresie wartości korzystania przez stronę pozwaną z kapitału (tj. żądanie z pkt II pozwu);

- błędne roszczenie odsetkowe powodowego banku z uwagi na aktualny brak stwierdzenia nieważności umowy pożyczki będącej podstawą powództwa i postępowanie z powództwa powodowego banku w toku. Nie można uznać, aby pozwany pozostawał od dnia doręczenia odpisu niniejszego pozwu dłużnikiem banku z jakiegokolwiek tytułu, tym bardziej, iż brak jest prawomocnego wyroku stwierdzającego nieważność spornej umowy pożyczki;

- z ostrożności procesowej, podniesiono zarzut przedawnienia roszczeń powoda o zwrot dochodzonych świadczeń lub ich części;

- z ostrożności procesowej, wyłącznie z uwagi na treść przepisu art. 203 1 k.p.c. dopuszczający podniesienie zarzutu potrącenia nie później niż przy wdaniu się w spór co do istoty sprawy, pozwany podniósł ewentualny zarzut potrącenia wierzytelności powoda o zapłatę dochodzoną w pkt I. 1 petitum pozwu (274.999,99 zł) z wzajemną wierzytelnością pozwanego o zwrot uiszczonej na poczet pożyczki sumy w zakresie kwoty 274.999,99 zł, przez co postępowanie w zakresie roszczenia głównego powoda powinno zostać umorzone do wysokości wierzytelności niższej, tj. żądanej przez powoda. Pozwany zastrzegł przy tym, że potrącenie ma wyłącznie charakter ewentualnego zarzutu procesowego i nie stanowi uznania wierzytelności powodowego banku na zasądzenie w jakiejkolwiek części.

Pismem z dnia 21 marca 2022 r. (k. 216) pozwany sprecyzował ewentualny zarzut potrącenia powołany w odpowiedzi na pozew z uwagi na treść przepisu art. 203 1 k.p.c. wskazując, że podnoszony jest zarzut potrącenia wierzytelności powoda o zapłatę dochodzoną w pkt I. 1 petitum pozwu (274.999,99 zł) z wzajemną wierzytelnością pozwanego o zwrot uiszczonej na poczet pożyczki sumy w kwocie 547.970,57 zł, przez co postępowanie w zakresie roszczenia głównego powoda powinno zostać umorzone do wysokości wierzytelności niższej, tj. żądanej przez powoda. Pozwany zastrzegł przy tym, że potrącenie ma wyłącznie charakter ewentualnego zarzutu procesowego i nie stanowi uznania wierzytelności powodowego banku na zasądzenie w jakiejkolwiek części.

Pismem, które wpłynęło do tutejszego Sądu w dniu 31 maja 2022 r. (k. 246-254v), powód wniósł o zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych oraz opłaty skarbowej od pełnomocnictwa wraz z odsetkami, w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego, za czas od dnia uprawomocnienia się orzeczenia, którym je zasądzono, do dnia zapłaty. Wniesiono o nieuwzględnienie złożonego przez pozwanego zarzutu potrącenia, w szczególności w związku z brakiem postawienia tegoż roszczenia w stan wymagalności.

W uzasadnieniu powód zaprzeczył wszystkim twierdzeniom wskazywanym przez stronę pozwaną w odpowiedzi na pozew. W ocenie powoda twierdzenia pozwanego są bezpodstawne i prowadzą jedynie do próby uniknięcia rozliczenia się przez pozwanego z zawartej umowy. Powództwo zasługuje na uwzględnienie, albowiem zostało udowodnione, tak co do zasady, jak i co do wysokości. Powód podkreślił, że uznanie przez Sąd pierwszej instancji, tj. Sąd Okręgowy w Szczecinie w sprawie o sygn. akt I C 813/17 nieważności spornej umowy, który to wyrok został następnie utrzymany w mocy przez Sąd drugiej instancji (Sąd Apelacyjny w Szczecinie), sygn. akt I ACa 1001/21, pociąga za sobą konieczność rozliczenia wzajemnych świadczeń stron poniesionych w związku z wykonywaniem umowy. Wobec czego powództwo Banku o zapłatę z tytułu rozliczenia kosztów poniesionych z tytułu nieważnej umowy jest konieczne i uzasadnione, a także nie stanowi nadużycia prawa procesowego.

W dalszym toku sprawy strony podtrzymały swoje stanowiska procesowe.

Wyrokiem z dnia 9 lutego 2023 Sąd Okręgowy oddalił powództwo i orzekł o kosztach procesu.

Wyrok został oparty na następującej podstawie faktycznej:

Pozwany - K. B. w dniu 14 września 2005 r. złożył wniosek o udzielenie pożyczki w Banku (...) S.A. na kwotę 275.000 zł, waloryzowaną do waluty franka szwajcarskiego, na okres 300 miesięcy.

W dniu 7 października 2005 r. pozwany zawarł z Bankiem (...) S.A z siedzibą w W. umowę o millepożyczkę hipoteczną nr (...)/ (...). Na podstawie ww. umowy bank udzielił pozwanemu pożyczki w kwocie 275.000 zł.

W § 2 ust. 2 umowy wskazano, że pożyczka jest indeksowana do waluty CHF, po przeliczeniu wypłaconej kwoty zgodnie z kursem kupna CHF według Tabeli Kursów Walut Obcych obowiązującym w Banku (...) w dniu uruchomienia kredytu lub transzy.

Pożyczka oprocentowana była według zmiennej stopy procentowej, którą na dzień sporządzenia umowy określono na 4,29 % w skali roku i wskazano, że będzie stanowić sumę stopy referencyjnej LIBOR 3M (CHF) oraz marży w wysokości 3.50 pp. stałej w całym okresie spłaty pożyczki. Odsetki miały być naliczane za każdy dzień od aktualnego salda zadłużenia (§ 6).

Zgodnie z § 7 ust. 1 umowy Kredytobiorca zobowiązał się do spłaty kwoty kredytu, ustalonej w CHF zgodnie z § 2 umowy, w złotych polskich z zastosowaniem kursu sprzedaży CHF obowiązującego w dniu płatności raty zgodnie z obowiązującą Tabelą Kursów Walut Obcych Banku (...) S.A.

Spłata kredytu wraz z odsetkami miała nastąpić w 300 równych miesięcznych ratach kapitałowo-odsetkowych, które zawierać miały malejącą część odsetek oaz rosnącą część raty kapitałowej (7 ust. 2 umowy).

Zabezpieczeniem spłaty kredytu była hipoteka kaucyjna do kwoty 467.500 zł ustanowiona na rzecz banku na nieruchomości położonej przy ul. (...) w S., wpisanej do księgi wieczystej nr kw (...) prowadzonej przez Sąd Rejonowy w Szczecinie XII Wydział Ksiąg Wieczystych, cesja na rzecz banku do praw z polisy ubezpieczeniowej od ognia i innych zdarzeń losowych nieruchomości, cesja na bank z praw do polisy ubezpieczeniowej na życie kredytobiorcy zgodnie z warunkami określonymi w § 3 i 5 umowy (§ 9 ust. 1 pkt 1-3).

Pozwany w dniu 10 października 2005 r. złożył wniosek o wypłatę środków z tytułu pożyczki z proponowaną datą wypłaty na dzień 12 października 2005 r. Środki zostały wypłacone pozwanemu we wskazanym dniu w kwocie 274.999,99 zł.

Pozwany w okresie od dnia zawarcia umowy do dnia 11 czerwca 2016 r. tytułem rat kapitałowo-odsetkowych ww. kredytu zapłacił na rzecz Banku świadczenia w łącznej wysokości 547.970.57 zł.

Powód Bank (...) S.A. z siedzibą w W. w pozwie z dnia 5 października 2016 r. złożonym w Sądzie Okręgowym w Szczecinie, wniósł o zasądzenie od pozwanego K. B. łącznej kwoty 338.688,98 zł na którą składają się: 326.771,72 zł z tytułu należności głównej, 7.284,28 zł z tytułu odsetek umownych naliczonych od należności głównej w okresie od 12-08-2015 do 09-06-2016 wg stopy procentowej zgodnie z załączonym wyciągiem z Ksiąg Banku, 518,78 zł z tytułu odsetek za opóźnienie naliczonych od należności głównej za okres od 2015-09-13 do 10-06-2016 naliczonych wg stopy procentowej zgodnie z załączonym wyciągiem z Ksiąg Banku, 4.084,20 zł tytułu odsetek za opóźnienie naliczonych od należności głównej za okres od 11-06-2016 do 25-07-2016 wg stopy procentowej zgodnie z załączonym wyciągiem z Ksiąg Banku oraz 30 zł z tytułu kosztów. Nadto powód wniósł o zasądzenie od pozwanego dalszych odsetek umownych za opóźnienie od kwoty należności głównej: 326.771,72 zł od dnia 26-07-2016 roku do dnia zapłaty naliczanych i obliczanych wg zmiennej stopy procentowej zgodnie z postanowieniami Umowy i cennikiem usług oraz art. 481 § 2-21 kodeksu cywilnego tj. w wysokości czterokrotnej stopy procentowej kredytu lombardowego Narodowego Banku Polskiego. Powód wniósł też o zasądzenie kosztów procesu według norm przepisanych. W uzasadnieniu powód wskazał, że zawarł z pozwanym umowę pożyczki hipotecznej w dniu 7 października 2005 r. zaś strona pozwana nie wywiązywała się z ciążącego na niej zobowiązania terminowego dokonywania spłat w wysokościach ustalonych w umowie. W związku z brakiem zapłaty zaległych rat strona powodowa wypowiedziała przedmiotową umowę stawiając całą należność w stan wymagalności. Pomimo upływu terminu wypowiedzenia pozwany nie dokonał spłaty swojego zobowiązania wobec powoda, w związku, z czym przedmiotowe wypowiedzenie stało się skuteczne z dniem 10 czerwca 2016 r. Mimo wypowiedzenia umowy i wezwań do zapłaty pozwany nie uregulował należności na rzecz banku.

Nakazem zapłaty wydanym w postępowaniu nakazowym w dniu 2 listopada 2016 r. Sąd Okręgowy uwzględnił roszczenie powoda w całości.

W zarzutach od nakazu zapłaty z dnia 24 listopada 2016 r., sprecyzowanych przez pełnomocnika pozwanego w piśmie przygotowawczym z dnia 2 marca 2017 r., pozwany wniósł o uchylenie nakazu zapłaty, oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie od powoda na rzecz poznanego kosztów procesu wg. norm przepisanych. W uzasadnieniu wskazano, że powództwo o zapłatę jest bezzasadne z uwagi na nieważność umowy pożyczki hipotecznej z dnia 7 października 2005 r. Nieważność umowy pozwany wiązał z zawarciem w umowie klauzul niedozwolonych w § 2 ust 2 oraz § 7 zd. 1, które to postanowienia odnoszące się do mechanizmu indeksacji, są w rejestrze klauzul niedozwolonych, a zatem zdaniem strony pozwanej są sprzeczne z art. 385 1 § 1 k.c. i nie wiążą pozwanego jako konsumenta. Ponadto zdaniem pozwanego dotknięte nieważnością postanowienia dotyczą głównego świadczenia, do którego spełnienia zobligowany był pozwany, a więc wysokości kwoty kredytu, jego spłaty oraz wysokości oprocentowania i jego zmiany, co należy do elementów przedmiotowo istotnych umowy kredytu. Według strony pozwanej, utrzymanie łączącego strony stosunku prawnego bez bezskutecznych postanowień nie jest możliwe. Pozwany stanął na stanowisku, że niedozwolone postanowienia umowne nie wiążą go jako konsumenta od samego początku, w związku z czym z umowy je zawierającej nie może wynikać dla niego żadne zobowiązanie, a tym samym roszczenie ze strony banku.

Postępowanie toczyło się przed tutejszym Sądem pod sygnaturą akt I C 183/17.

Dnia 5 listopada 2021 roku Sąd Okręgowy w Szczecinie I Wydział Cywilny w sprawie sygn. akt I C 183/17 wydał wyrok, w którym między innymi uchylił nakaz zapłaty wydany w postępowaniu nakazowym w dniu 2 listopada 2016 roku i oddalił powództwo. W uzasadnieniu wyroku Sąd uznał umowę pożyczki hipotecznej nr (...)/ (...) z dnia 7 października 2005 r., za nieważną w całości.

Powyższe orzeczenie zostało zaskarżone apelacją przez pełnomocnika powoda.

Dnia 28 kwietnia 2022 r. Sąd Apelacyjny w Szczecinie I Wydział Cywilny w sprawie sygn. akt I ACa 1001/21 oddalił apelację.

Pismem z dnia 30 listopada 2021 r. powód wezwał pozwanego do spełnienia świadczenia poprzez zapłatę na rzecz Banku kwoty 466.018,52 zł, na którą to kwotę składają się:

- kwota 274.999,99 zł odpowiadająca wysokości udostępnionego przez Bank w PLN kapitału na podstawie umowy oraz,

- kwota 191.018,53 zł stanowiąca równowartość korzyści majątkowej uzyskanej przez pozwanego w związku z korzystaniem z kapitału udostępnionego przez Bank na podstawie umowy w okresie od dnia 12 października 2005 r. do dnia 14 listopada 2021 r., zakreślając 14 dniowy termin na spełnienie świadczenia.

Pismem z dnia 25 listopada 2022 r., nadanym do powoda w dniu 28 listopada 2022 r., pozwany wezwał Bank (...) S.A. do zapłaty kwoty 547.970,57 zł z tytułu nienależnie pobranych świadczeń wynikających z umowy o millepożyczkę hipoteczną nr (...)/ (...) z dnia 7 października 2005 r., w terminie do dnia 28 listopada 2022 r.

Pozwany za pośrednictwem pełnomocnika w dniu 29 listopada 2022 r. złożył powodowi oświadczenie o potrąceniu. W treści oświadczenia K. B. wskazał, że w związku z prawomocnym zakończeniem postępowania sądowego toczącego się przed Sądem Apelacyjnym w Szczecinie I Wydziałem Cywilnym pod sygn. akt I ACa 1001/21 i oddaleniem powództwa banku o zapłatę na skutek ustalenia abuzywności postanowień dotyczących indeksacji do CHF i nieważności umowy o millepożyczkę hipoteczną nr (...)/ (...) z dnia 7 października 2005 r., na podstawie art. 498 § 1 k.c. oświadcza, że dokonuje potrącenia wierzytelności w kwocie 547.970,57 zł przysługującej mu wobec (...) Bank (...) S.A. z wierzytelnością w kwocie 274.999,99 zł przysługującą Bankowi (...) S.A. w stosunku do pozwanego z tytułu zwrotu kapitału pożyczki. Wskutek dokonanego potrącenia obie wierzytelności umarzają się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej.

Pismo z załączonym oświadczeniem o potrąceniu zostało nadane powodowemu bankowi w dniu 29 listopada 2022 r.

W tym świetle Sad uznał, że roszczenie powoda nie zasługiwało na uwzględnienie. Sąd wyjaśnił, że powód domaga się zapłaty w związku z nieważnością łączącej strony umowy kredytowej z 7 października 2005 r. powiązanej z kursem franka szwajcarskiego ustaloną jako przesłanka rozstrzygnięcia prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w Szczecinie z 5 listopada 2021 r., sygn. I C 183/17.

W tym kontekście Sąd stwierdził, że zgodnie z utrwalonym poglądem, jeżeli umowa kredytu stała się trwale bezskuteczna (nieważna), świadczenia spełnione na jej podstawie powinny być postrzegane jako świadczenia nienależne w rozumieniu art. 410 § 2 k.c. W sytuacji obustronnego wykonania nieważnej umowy nienależne świadczenie ma miejsce po obu stronach. Oznacza to, że między kredytodawcą a kredytobiorcą powstają różne zobowiązania restytucyjne. Odwołując się do praktyki orzeczniczej Sąd stwierdził, że jeżeli umowa kredytu okaże się nieważna to konsumentowi i kredytodawcy przysługują odrębne roszczenia o zwrot świadczeń pieniężnych spełnionych w wykonaniu tej umowy (art. 410 § 1 w zw. z art. 405 k.c.), a kredytodawca może żądać zwrotu świadczenia od chwili, w której umowa kredytu stała się trwale bezskuteczna. Przedstawiając zasadnicze tezy dotyczące wykładni art. 410 k.c. prezentowane w orzecznictwie SN Sąd skonkludował, że art. 410 i n. k.c. nie zawierają żadnej odrębnej regulacji, która wskazywałaby na jakąkolwiek zależność tych zobowiązań, a art. 497 w zw. z art. 496 k.c. potwierdzają, iż nawet w przypadku nieważności umowy wzajemnej zobowiązania stron do zwrotu otrzymanych nienależnie świadczeń są - co do zasady, zgodnie z teorią dwóch kondykcji - od siebie niezależne.

W związku z powyższym zdaniem Sądu Okręgowego Bank (...) zasadnie domaga się od pozwanego zwrotu wypłaconego kredytu, którego wysokość, tj. 274 999,00 złotych, jest bezsporna, na podstawie art. 410 § 1 w zw. z art. 405 k.c. Na tej samej podstawie wynikającej w wyżej omówionego modelu dwóch kondykcji pozwany skutecznie podniósł w pkt 8 odpowiedzi na pozew (k. 204v) zarzut potrącenia kwoty 274 999,00 złotych z tytułu roszczenia o zwrot kwot wpłaconych na rzecz Banku na podstawie nieważnej umowy kredytowej. W piśmie z 21 marca 2022 r. pozwany doprecyzował, że potrąca z tego samego tytułu 547 970,57 zł (k. 216). Sąd przypomniał, że zgodnie z obowiązującymi przepisami, gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony, jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem państwowym. Wskutek potrącenia obie wierzytelności umarzają się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej. Potrącenia dokonywa się przez oświadczenie złożone drugiej stronie. Oświadczenie ma moc wsteczną od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe. Wierzytelność przedawniona może być potrącona, jeżeli w chwili, gdy potrącenie stało się możliwe, przedawnienie jeszcze nie nastąpiło (art. 498, art. 499, art. 502 k.c.).

W związku z tym Sąd uznał, że pozwany dokonał skutecznego potrącenia wierzytelności o zwrot kwot wpłaconych na rzecz Banku podstawie nieważnej umowy kredytowej przysługującej na podstawie art. 410 § 1 w zw. z art. 405 k.c. Zarzut potrącenia spełnia wskazane wyżej przesłanki w związku z czym Sąd nie podziela zarzutów Banku co do skuteczności tego zarzutu. W związku z dokonanym potrąceniem wierzytelności stron uległy umorzeniu w rozumieniu art. 498 § 2 k.c. co implikuje oddalenie zarówno roszczenia o zwrot wypłaconego kredytu dochodzonego w pkt I pozwu, jak i roszczenia o zapłatę 191 018,53 zł tytułem należnego Bankowi wynagrodzenia za korzystanie z kapitału udostępnionego przez Bank.

Już zatem tylko na marginesie Sąd wskazuje, że roszczenie o zapłatę 191 018,53 zł tytułem należnego powodowi wynagrodzenia związanego z korzyścią majątkową uzyskaną przez pozwanego w związku z korzystaniem kapitału udostępnionego przez Bank na podstawie nieważnej umowy podlega oddaleniu także dlatego, że jest bezzasadne. W tym zakresie Sąd ma na uwadze, że obowiązujące przepisy nie przewidują wynagrodzenia za korzystanie ze środków pieniężnych udostępnionych na podstawie nieważnej umowy kredytowej. Istnienie takiego roszczenia musiałoby wynikać z konkretnych rozwiązań ustawowych (por. art. 224 § 2 zd. pierwsze k.c.), których obecnie nie ma. Z drugiej strony a priori nie można wykluczyć powstania po stronie kredytobiorcy bezpodstawnego wzbogacenia w rozumieniu art. 405 k.c., ale powodowy Bank nie wykazał (art. 6 k.c.), żeby taka sytuacja miała miejsce.

Pozwany nie wykazał, że roszczenie Banku uległo trzyletniemu przedawnieniu dla roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej. Ciężar dowodu, że do przedawnienia rzeczywiście doszło spoczywa na tym, kto ten zarzut podnosi (art. 6 k.c.), co oznacza w szczególności konieczność przynajmniej wskazania, a w razie potrzeby także udowodnienia, konkretnego okresu czasu, w którym przedawnienie w sposób nieprzerwany w rozumieniu art. 123 w zw. z art. 124 k.c. biegło.

Sąd zwrócił w tym kontekście uwagę na związek terminów przedawnienia roszczeń obu stron umowy kredytowej. Początek biegu przedawnienia roszczenia banku (kredytodawcy) jest ściśle powiązany z początkiem biegu przedawnienia roszczeń konsumenta (kredytobiorcy) w tym znaczeniu, że bieg przedawnienia roszczeń banku nie może rozpocząć się wcześniej niż bieg przedawnienia roszczeń konsumenta. Z kolei bieg przedawnienia roszczeń konsumenta nie może się rozpocząć zanim ten dowiedział się lub, rozsądnie rzecz ujmując, powinien dowiedzieć się o niedozwolonym charakterze postanowienia umownego. Należy bowiem uznać, że dopiero wówczas mógł wezwać przedsiębiorcę do zwrotu świadczenia (por. art. 455 k.c.), tj. podjąć czynność, o której mowa w art. 120 § 1 k.c. Co się tyczy roszczeń banku, to konsument nie może zakładać, iż roszczenie banku uległo przedawnieniu w terminie liczonym tak, jakby wezwanie do zwrotu udostępnionego kredytu było możliwe już w dniu jego udostępnienia (art. 120 § 1 zd. 2 k.c.). Ze względu na przyznaną konsumentowi możliwość podjęcia wiążącej decyzji co do sanowania niedozwolonej klauzuli bądź co do zaakceptowania konsekwencji nieważności umowy, należy uznać, że termin przedawnienia tych roszczeń może rozpocząć bieg dopiero po podjęciu przez konsumenta wiążącej decyzji w tym względzie. Dopiero wtedy można uznać, że brak podstawy prawnej świadczenia stał się definitywny i strony mogły zażądać skutecznie zwrotu nienależnego świadczenia (por. art. 120 § 1 zd. 1 k.c.). (por. uzasadnienie uchwały SN z 7.05.2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56).

W związku z tym może powstać pytanie, czy i ewentualnie kiedy wystąpienie przez konsumenta - choćby pozasądowo - z żądaniem restytucyjnym zakładającym trwałą bezskuteczność (nieważność) całej umowy, może być uznane za dorozumianą odmowę potwierdzenia klauzuli i akceptację konsekwencji upadku umowy (choćby sam sąd oceniał je jako szczególnie niekorzystne), prowadzącą do jej trwałej bezskuteczności (nieważności). Problematyczne jest to, że skonfrontowany z takim żądaniem kredytodawca może nie mieć jasności co do tego, czy formułując je, konsument był należycie poinformowany o konsekwencjach abuzywności klauzuli (np. o wszystkich roszczeniach restytucyjnych związanych z całkowitą i trwałą bezskutecznością umowy). Jest to kwestia istotna, skoro decyduje o rozpoczęciu biegu przedawnienia roszczeń restytucyjnych banku oraz możliwości postawienia ich w stan wymagalności (art. 455 k.c.) i przedstawienia do potrącenia (art. 498 § 1 k.c.). Ponadto trzeba uwzględnić, że bank nie ma możliwości wglądu w informacje uzyskane przez konsumenta pozasądowo i oceny ich wyczerpującego charakteru (albo choćby ryzyka związanego z tym, czy tę informację można uznać za wyczerpującą). Dlatego należy uznać, iż wystąpienie przez konsumenta z żądaniem restytucyjnym opartym na twierdzeniu o całkowitej i trwałej bezskuteczności (nieważności) umowy kredytu nie może być uznane za równoznaczne z zakończeniem stanu bezskuteczności zawieszonej umowy, jeżeli nie towarzyszy mu wyraźne oświadczenie konsumenta, potwierdzające otrzymanie wyczerpującej informacji. Oczywiście w toku postępowania sądowego brak takiego oświadczenia może być substytuowany przez uczynienie zadość obowiązkowi informacyjnemu przez sąd, a podtrzymanie żądania restytucyjnego przez konsumenta - po uzyskaniu stosownej informacji - będzie równoznaczne z odmową potwierdzenia klauzuli i (ewentualnie) ze sprzeciwem co do udzielenia mu ochrony przed konsekwencjami całkowitej i trwałej bezskuteczności (nieważności) umowy (por. uchwała SN z 7.05.2021 r., j.w.).

Bieg przedawnienia roszczenia Banku (...) – o ile w ogóle się rozpoczął - został przerwany w rozumieniu art. 123 § 1 pkt 1 k.c. najpóźniej w dniu 29 grudnia 2021 r. na skutek wniesienia pozwu, a w okolicznościach rozpoznawanej sprawy pozwany nie udowodnił (art. 6 k.c.), żeby Bank dowiedział się o podjęciu przez niego wiążącej decyzji co do zaakceptowania konsekwencji nieważności umowy wcześniej niż trzy lata przed tą datą. Co więcej, z odpowiedzi na pozew z 16 marca 2022 r. wynika, że pozwany nadal nie akceptuje konsekwencji nieważności umowy kredytowej zarzucając w szczególności brak trwałej bezskuteczności umowy pożyczki oraz kwestionując obowiązek zwrotu kapitału (k. 204). W rezultacie należy uznać, że pozwany nie wykazał, że roszczenie Banku uległo przedawnieniu.

Nie jest trafny zarzut nadużycia przez Bank prawa podmiotowego w rozumieniu art. 5 k.c. Sąd zwraca uwagę, że celem klauzul społeczno-gospodarczego przeznaczenia prawa i zasad współżycia społecznego nie jest kwestionowanie obowiązujących rozwiązań prawnych i wynikających z nich praw podmiotowych, a jedynie przeciwdziałanie ich nadużywaniu. Powyższa instytucja może mieć zastosowanie tylko wtedy, gdy w konkretnych okolicznościach danej sprawy zastosowanie obowiązujących przepisów prowadziłoby do skutków nie dających się pogodzić z poczuciem sprawiedliwości, inaczej mówiąc do nadużycia prawa podmiotowego. Tymczasem rozważania pozwanego traktują o zagadnieniach typowych dla większości spraw dotyczących kredytów konsumenckich powiązanych z kursem waluty obcej. Uwzględnienie tego rodzaju zarzutów prowadziłoby zatem w istocie do kompleksowego podważenia i wyeliminowania przepisów dotyczących zwrotu nienależnych świadczeń spełnionych przez strony tego rodzaju nieważnych umów kredytowych, co nie jest celem przepisów służących przeciwdziałaniu nadużywania praw podmiotowych.

Sąd wydał wyrok w oparciu o dokumenty, których prawdziwości strony nie kwestionowały mając na uwadze, że podstawowe znaczenie ma istnienie prawomocnego wyroku ustalającego nieważność umowy kredytowej, który wiąże także w niniejszej sprawie (art. 365 § 1 k.p.c.), bezsporny fakt, że pozwany na podstawie nieważnej umowy wpłacił kwotę przewyższającą wysokość udzielonego kredytu oraz ogólne zasady rozkładu ciężaru dowodu. Strony nie domagały się ich przesłuchania, ani słuchania świadków. Sąd oddalił wniosek powoda o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego, ponieważ ten wniosek zgłoszony w pozwie (k. 4) nie dotyczy okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia.

Z powyższych względów Sąd powództwo oddalił.

Rozstrzygnięcie o kosztach procesu Sąd wydał na podstawie art. 98 k.p.c. w zw. z § 2 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. poz. 1800 z późn. zm.).

Apelację od tego wyroku w całości wniósł powód, zarzucając naruszenie:

I. przepisów prawa procesowego:

a. art. 203 1§ 1 k.p.c. poprzez jego błędne zastosowanie i w konsekwencji uwzględnienie przez Sąd I instancji zarzutu potrącenia zgłoszonego przez Pozwanego, podczas gdy Pozwany nie złożył materialnoprawnego oświadczenia woli o potrąceniu w odpowiedzi na pozew, w której zgłosił zarzut potrącenia, co miało wpływ na rozstrzygnięcie, bowiem doprowadziło Sąd I instancji do uwzględnienia zarzutu potrącenia i w konsekwencji oddalenie powództwa o zwrot kapitału w całości;

b. art. 203 1 § 2 k.p.c. poprzez jego błędne zastosowanie i w konsekwencji uwzględnienie przez Sąd I instancji zarzutu potrącenia dokonanego przez Pozwanego, podczas gdy Pozwany nie dochował warunków formalnych procesowego zarzutu potrącenia, co miało wpływ na rozstrzygnięcie, ponieważ doprowadziło Sąd I instancji do uwzględnienia zarzutu potrącenia i w konsekwencji oddalenie powództwa o zwrot kapitału w całości;

c. art. 203 1 § 3 k.p.c. poprzez jego błędne zastosowanie i w konsekwencji uwzględnienie przez Sąd I instancji zarzutu potrącenia dokonanego przez Pozwanego, podczas gdy Pozwany podniósł procesowy zarzutu potrącenia bez zachowania przepisanego terminu, co miało wpływ na rozstrzygnięcie, ponieważ doprowadziło Sąd I instancji do uznania podniesionego zarzutu potrącenia i w konsekwencji oddalenia powództwa o zwrot kapitału w całości;

d. art. 203 1 § 1 k.p.c. poprzez jego błędne zastosowanie i w konsekwencji uwzględnienie przez Sąd I instancji zarzutu potrącenia dokonanego przez Pozwanego, podczas gdy Pozwany nie zdołał wykazać aby przysługiwała mu wierzytelność od Banku w jakiejkolwiek wysokości, co miało wpływ na rozstrzygnięcie, ponieważ doprowadziło Sąd I instancji do uznania zarzutu potrącenia za skuteczny w całości i w konsekwencji oddalenia powództwa o zwrot kapitału w całości;

e. art. 203 k.p.c. w zw. z art. 327 1§ 1 k.p.c. poprzez jego błędne zastosowanie i brak jednoznacznego odniesienia się do przedstawionych przez Powoda zarzutów dotyczących wad podniesionego zarzutu potrącenia, co miało wpływ na rozstrzygnięcie, ponieważ wskutek uchybienia Sądu zaskarżony Wyrok wymyka się kontroli instancyjnej;

f. art. 235 2 § 1 pkt. 2 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. w zw. z art. 278 § 1 k.p.c, poprzez pominięcie na rozprawie w dniu 9 stycznia 2023 roku wniosku Powoda w przedmiocie dopuszczenia dowodu z opinii biegłego, sformułowanego w pkt. V petitum pozwu w celu wykazania faktów wartości usługi Powoda związanej z oddaniem kapitału do korzystania, wysokości roszczeń restytucyjnych przysługujących Powodowi, co miało wpływ na rozstrzygnięcie, ponieważ przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego pozwoliłoby na ustalenie faktycznej wartości świadczenia spełnionego przez Bank polegającego na umożliwieniu korzystania ze środków Banku przez Pozwanego, w szczególności, że wysokość dochodzonego roszczenia była kwestionowana przez stronę pozwaną;

g. naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. poprzez dokonanie dowolnej, a nie swobodnej oceny materiału dowodowego i poczynienie ustaleń sprzecznych z treścią materiału dowodowego, tj. ustalenie faktów niemających oparcia w materiale dowodowym, których to podstawa ustaleń nie została wyjaśniona, tj.:

i. błędne ustalenie faktu, że Pozwany dokonał skutecznego materialnoprawnego potrącenia rzekomo przysługujących mu wierzytelności z roszczeniem Powoda o zwrot kapitału mimo braku złożenia materialnoprawnego oświadczenia o potrąceniu;

ii. błędne ustalenie faktu, że Pozwany dokonał skutecznego potrącenia rzekomo przysługujących mu wierzytelności z roszczeniem Powoda, podczas gdy Pozwany złożył oświadczenie o potrąceniu w odpowiedzi na pozew i nawet gdyby uznać to za skuteczne to pełnomocnik Powoda nie był uprawniony na mocy udzielonego pełnomocnictwa do obierania oświadczeń o charakterze materialnoprawnych;

iii. błędne ustalenie faktu, że Powód nie zdołał wykazać bezpodstawnego wzbogacenia po stronie Pozwanego, podczas gdy Powołał na tę okoliczność odpowiedni dowód z opinii biegłego;

iv. błędne ustalenie faktu, że obowiązujące przepisu nie przewidują wynagrodzenia za korzystanie za środków pieniężnych udostępnionych na podstawie nieważnej umowy, podczas gdy system prawny przewiduje instytucję bezpodstawnego wzbogacenia, która ma zastosowanie w niniejszej sprawie;

2. naruszeniu przepisów prawa materialnego:

a. art. 499 k.c. przez jego niewłaściwe zastosowanie i niezasadne ustalenie, że Pozwany skutecznie złożył oświadczenie o potrąceniu, które mogło być podstawą procesowego zarzutu potrącenia, podczas gdy Pozwany nie złożył materialnoprawnego oświadczenia o potrąceniu;

b. art. 499 k.c. w zw. z art. 96 k.c. poprzez ich błędną wykładnię i niezasadne ustalenie, że pełnomocnictwo udzielone pełnomocnikowi Banku przez Bank obejmuje umocowanie do odebrania w jego imieniu oświadczenia w sferze materialnoprawnej;

c. naruszenie art. 499 k.c. w zw. z art. 60 k.c. i art. 61 § 1 k.c. przez ich błędną wykładnię i niezasadne ustalenie, że Pozwany skutecznie złożył Bankowi oświadczenie o potrąceniu, podczas gdy nawet przyjmując, iż Pozwany złożył oświadczenie o potrąceniu (czemu Powód przeczy), to złożył je wyłącznie wobec pełnomocnika Banku, który nie został umocowany do odbierania oświadczeń materialnoprawnych, a w konsekwencji nie umożliwił Bankowi zapoznania się z nim, wobec czego rzekome oświadczenie o potrąceniu jest nieskuteczne;

d. art. 410 § 1 w zw. z art. 405 k.c. przez ich niewłaściwe zastosowanie i niezasadne ustalenie, że z tytułu nieważności Umowy nie istnieje po stronie Pozwanego obowiązek zwrotu na rzecz Banku świadczenia nienależnego lub bezpodstawnego wzbogacenia w kwocie wyższej niż kwota wypłaconego kapitału kredytu, w sytuacji, gdy w przypadku uznania Umowy za nieważną, Bankowi przysługuje wynagrodzenie które stanowi wartość nienależnego świadczenia in valuta polegającego na umożliwieniu korzystania ze środków będących własnością Banku oraz zaniechania ich zwrotu do nadejścia terminu wynikającego z Umowy - o tę wartość Pozwany wzbogacił, w związku z możliwością korzystania ze środków Banku od dnia ich wypłaty do dnia ich zwrotu (w zakresie objętym pozwem);

e. art. 6 k.c. w zw. z art. 405 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie i niezasadne ustalenie, iż Bank nie zdołał wykazać powstania po stronie kredytobiorcy bezpodstawnego wzbogacenia, w sytuacji, gdy w świetle zebranego materiału dowodowego w sprawie uznać należy, iż Pozwany przez lata uzyskał korzyść majątkową kosztem Powoda bez podstawy prawnej;

f. naruszenie art. 410 § 1 k.c. w zw. z art. 405 k.c. w z art. 2 oraz art. 32 Konstytucji RP poprzez ich błędną wykładnię, która doprowadziła do błędnego zastosowania bowiem Sąd I instancji mylnie przyjął, że:

i. uwzględnienie roszczenia o zwrot wartości jaką przedstawia umożliwienie konsumentowi korzystania z kapitału oznaczałoby, że Bank osiąga korzyści z bezprawnego zachowania, podczas gdy Bank nie osiąga żadnych korzyści z abuzywnej klauzuli kursowej ani nawet mechanizmu indeksacji, a jedynie domaga się zwrotu wartości rzeczywiście spełnionego świadczenia (świadczenia niepieniężnego polegającego na umożliwieniu korzystania z pieniędzy udostępnionych przez Bank w PLN); co jednocześnie świadczy o naruszeniu przez Sąd I instancji podstawowych zasad porządku prawnego, jakimi są (i) zasada równości, (ii) zakaz bezpodstawnego wzbogacenia i (iii) zasada proporcjonalności;

W związku z powyższym wniesiono o uchylenie wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, ewentualnie o zmianę zaskarżonego Wyroku poprzez uwzględnienie powództwa w całości;

Pozwany wniósł o oddalenie apelacji przedstawiając wywód afirmujący zaskarżone orzeczenie i jego uzasadnienie.

Sąd Apelacyjny zważył co następuje

Dokonując oceny zasadności wywiedzionego przez pozwanych środka odwoławczego należy mieć na uwadze przede wszystkim treść przepisu art. 378 § 1 k.p.c., nakładającego na sąd drugiej instancji obowiązek rozpoznania sprawy w granicach apelacji. Obowiązek rozpoznania sprawy w granicach apelacji oznacza związanie sądu odwoławczego zarzutami prawa procesowego (por. Sąd Najwyższy m.in. w uchwale z dnia 31 stycznia 2008 r., sygn. akt III CZP 49/07), za wyjątkiem tego rodzaju naruszeń, które skutkują nieważnością postępowania. Sąd odwoławczy nie stwierdza ich wystąpienia w niniejszej sprawie.

Po dokonaniu ponownej oceny materiału procesowego w ramach i granicach postępowania apelacyjnego, Sąd Apelacyjny stwierdził, że Sąd Okręgowy w sposób prawidłowy przeprowadził postępowanie dowodowe, a poczynione ustalenia faktyczne (zawarte w wyodrębnionej redakcyjnie części uzasadnienia zaskarżonego wyroku) znajdują odzwierciedlenie w treści przedstawionych w sprawie dowodów. Sąd odwoławczy czyni te ustalenia częścią uzasadnienia własnego wyroku, nie znajdując potrzeby powtórnego ich szczegółowego przytaczania (art. 387 § 2 1 k.p.c.).

Dokonując oceny prawnej żądań pozwu w kontekście opisanej wyżej podstawy faktycznej rozstrzygnięcia Sąd odwoławczy stwierdza, że nie budzi wątpliwości kwalifikacja prawna objętego sporem stosunku prawnego dokonana przez Sąd Okręgowy oraz wywodzona przez ten Sąd podstawa prawna roszczeń formułowanych w pozwie. W rezultacie część argumentacji Sądu Okręgowego dotycząca wyjaśnienia podstawy prawnej rozstrzygnięcia także nie wymaga istotnych korekt i stanowi element oceny dokonanej przez Sąd Apelacyjny, bez konieczności ponawiania wywodu (art. 387 §2 1 pkt. 2) k.p.c.).

Prawidłowo też Sąd Okręgowy uwzględnił zarzut potrącenia. Kwestie te, jako związane z wykładnią art. 498 k.c. i 499 k.c. oraz art. 203 1 k.p.c., których naruszenie zarzuca skarżący Sądowi Okręgowemu zostaną omówione w ramach wywodów odnoszących się do stanowiska apelującego.

Odnosząc się do zarzutów apelacyjnych w pierwsze kolejności rozważyć należy wywody skarżącego dotyczące naruszenia art. 203 1 k.p.c.

W sprawie niniejszej dla oceny dopuszczalności procesowoprawnej zarzutu potrącenia znajduje zastosowanie norma art. 203 1 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym przed 1 lipca 2023r. Regulacja ta została znowelizowana z tą datą mocą art. 1 pkt. 28) ustawy z dnia 9 marca 2023r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 614). Według normy intertemporalnej zawartej w art. 20 tejże ustawy w sprawach wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy zachowują moc czynności dokonane zgodnie z przepisami ustawy zmienianej w art. 1, w brzmieniu dotychczasowym. Skoro zarzut potrącenia zgłoszony został w odpowiedzi na pozew (pismo z dnia 10 grudnia 2022 r.) to dla oceny przesłanek jego dopuszczalności stosować należy regulację art. 203 1 k.p.c. w brzmieniu ówcześnie obowiązującym.

Zarzut potrącenia w niniejszej sprawie został podniesiony jako ewentualny. W świetle ukształtowanej praktyki judykacyjnej przyjąć należy za dopuszczalne zgłoszenie zarzutu potrącenia przy wykorzystaniu takiej konstrukcji (a zatem „na wypadek” uznania przez Sąd za bezzasadne wiodących zarzutów pozwanego i przesądzenia istnienia wierzytelności objętej powództwem – por. np. wyrok SN z dnia 14.06.2013 r., V CSK 389/12, LEX nr 1319296. Postanowienie SN z dnia 09.08.2016 r., II CZ 83/16, LEX nr 2095938, wywody zawarte w uzasadnieniu uchwały SN(7z) z dnia 15.05.2014 r., III CZP 88/13, OSNC 2014, nr 11, poz. 108., Postanowienie SN z dnia 24.07.2013 r., V CZ 44/13, OSNC 2014, nr 4, poz. 44.). Odróżnić należy przede wszystkim kwestię skuteczności czynności procesowej (zarzutu przeciwko żądaniu pozwu jako sposobu obrony pozwanego w procesie) dokonywanej na zasadzie „ewentualności” od skutku materialnoprawnego oświadczenia woli o potrąceniu.

Dokonując oceny formalnoprawnej, stwierdzić należy, że w sprawie zaistniały przesłanki pozwalające na uznanie skuteczności zarzutu potrącenia jako czynności procesowej. Zarzut ten jako czynność procesowa (w rozumieniu art. 203 1 k.p.c.) został podniesiony w odpowiedzi na pozew. Wbrew (wewnętrznie sprzecznym) wnioskom apelującego niewątpliwie zachowany został zatem termin prekluzyjny do dokonania tej czynności, wynikający z treści art. 203 1 §2 k.p.c. Według tej normy bowiem pozwany może podnieść zarzut potrącenia nie później niż przy wdaniu się w spór co do istoty sprawy albo w terminie dwóch tygodni od dnia, gdy jego wierzytelność stała się wymagalna. Ustawa zakreśla zatem termin końcowy, do którego można zgłosić procesowy zarzut potrącenia, nakazując koncentrację czynności pozwanego z wdaniem się przezeń w spór. Wyjątek uczyniony jest jedynie dla tych sytuacji, w których wierzytelność pozwanego powstanie dopiero (względnie stanie się wymagalna) po tym momencie. Do takich wierzytelności wprowadza ustawa ograniczenie możliwości zgłoszenia zarzutu potracenia wprowadzając termin końcowy (dwutygodniowy) liczony od daty wymagalności. Jednak nie oznacza to, by nie było w świetle art. 203 1 k.p.c. dopuszczalne (nie wywoływałoby skutków procesowych polegających na konieczności odniesienia się do tego zarzutu i zbadania jego przesłanek przez sąd) ) zgłoszenie już w momencie wdania się w spór co do istoty sprawy zarzutu potrącenia wierzytelności jeszcze niewymagalnej, a następnie dokonanie czynności materialnoprawnych, aktualizujących (przed zamknięciem rozprawy) skutek umorzenia wierzytelności objętej pozwem zgodnie z art. 498 §2 k.c.

Odnosząc się do przesłanek czynności procesowej, określonych w art. 203 1 §1 k.p.c. (w brzmieniu znajdującym zastosowanie w niniejszej sprawie) należy uznać, niezależnie od kwalifikacji prawnej przeciwstawnych roszczeń o zwrot nienależnych świadczeń spełnionych jako wynikających z jednego albo z dwóch niezależnych stosunków prawnych, że roszczenie przedstawione do potrącenia jest uprawdopodobnione dokumentem niepochodzącym wyłącznie od pozwanego (zaświadczeniami pochodzącymi od powoda (k 218-216) poświadczającymi daty i wysokość dokonanych przez pozwanego spłat kredytu oraz odsetek w okresie od października 205 do czerwca 2016). Zaświadczenia te wraz z zestawieniem i wyliczeniem sumy spełnionych przez pozwanego świadczeń (k. 237) zostały dołączone do pisma pozwanego z dnia 21 marca 2022 (j. 216). Powód zobowiązany przez Sąd do złożenia pisma przygotowawczego odnoszącego się m. in. do faktów przedstawionych w piśmie pozwanego z dnia 21 marca 2022 , nie zanegował w piśmie z dnia 25 maja 2022 (stanowiącym odpowiedź na to zarządzenie) ani faktu spełnienia świadczenia ani też waloru dowodowego złożonych do akt sprawy zaświadczeń bankowych , poprzestając na twierdzeniu o braku wymagalności roszczenia przedstawionego do potrącenia.

W rezultacie wbrew stanowisku powoda zawartemu w odpowiedzi na apelację pozwanych nie można uznać, by w świetle art. 203 1 k.p.c. zaistniały formalne przeszkody do rozpoznania tego zarzutu w niniejszej sprawie. Obowiązkiem Sadu odwoławczego było zatem dokonanie oceny skuteczności zarzutu procesowego zmierzającego w swojej istocie do poddania pod osąd sądu kwestii zaistnienia w sprawie przesłanek oddalenia powództwa wynikających z wykonania własnego prawa przez pozwanego.

Od określonego w art. 203 1 k.p.c. ograniczenia terminem prawa pozwanego do dokonania czynności procesowej jaką jest zgłoszenie zarzutu potrącenia odróżnić należy kwestię oceny materialnoprawnej tego zarzutu. Zgodnie z zasadą aktualności (art. 316 k.p.c.) sąd wydaje wyrok, biorąc za podstawę stan rzeczy istniejący w chwili zamknięcia rozprawy; w szczególności zasądzeniu roszczenia nie stoi na przeszkodzie okoliczność, że stało się ono wymagalne w toku sprawy. Zasada ta dotyczy też przesłanek (faktycznych i prawnych) obrony pozwanego. Lege non distinguente zasadę tą odnosić należy więc także do kwestii faktycznych i prawnych wynikających zarzutu potracenia zgłoszonego już w odpowiedzi na pozew (także w postaci zarzutu ewentualnego). Sąd musi uwzględnić zaszłości w toku procesu (w tym aktualizację niewymagalnej jeszcze w dacie podniesienia zarzutu i złożenia materialnoprawnego oświadczenia o potrąceniu).

Dokonując oceny materialnoprawnej zarzutu potrącenia zatem sąd na podstawie całokształtu materiału procesowego (w tym także zaszłości w toku procesu) ocenia, czy przed zamknięciem rozprawy doszło do złożenia skutecznego oświadczenia o potrąceniu wierzytelności objętej pozwem z własną wierzytelnością przedstawioną przez pozwanych w ramach obrony przed żądaniem pozwu. Skutek materialnoprawny, o którym mowa w art. 499 k.c. w zw. z art. 498 k.c. musi zatem być możliwy do stwierdzenia w tym momencie postępowania. Przesądzenie o skuteczności oświadczenia powoduje konieczność przyjęcia, że roszczenie pieniężne dochodzone pozwem w granicach dokonanego potrącenia uległo umorzeniu.

Odnosząc te uwagi do materiału procesowego w niniejszej sprawie stwierdzić należy, że w momencie zamknięcia rozprawy przed Sądem Okręgowym niewątpliwie w świetle materiału procesowego doszło do umorzenia wierzytelności w kwocie 274.999,99 zł objętej pozwem. Biorąc pod uwagę przedstawione przez Sąd Okręgowy ustalenia faktyczne stwierdzić bowiem należy, że wierzytelność przedstawiona przez pozwanego w odpowiedzi na pozew do potrącenia stała się wymagalna najpóźniej po upływie terminu wynikającego z wezwania do zapłaty dokonanego pismem z dnia 25 listopada 2022 (k. 331),. Stąd też najpóźniej oświadczenie po potraceniu złożone w kolejnym piśmie z dnia 29.11.2022, (k. 335 , z dowodem nadania k. 336) już po tej dacie wywołało skutek materialnoprawny zgodnie z art. 61 k.c. po jego doręczeniu powodowemu bankowi.

Przypomnieć należy, że powód w piśmie z dnia 13 grudnia 2022 w którym odnosił się do zarzutu potrącenia nie kwestionował złożenia tego oświadczenia i poprzedzającego go wezwania do zapłaty , poprzestając na zarzutach dotyczących zaniechania złożenia takiego oświadczenia już w odpowiedzi na pozew. Jak wyjaśniono, kwestia formalizmu związanego z procesowym zarzutem potrącenia, musi być odróżniana od kwestii oceny materiału procesowego co do zaistnienia przesłanek materialnoprawnej skuteczności potrącenia, dokonywanej zgodnie z art. 316 k.p.c. według stanu na chwilę zamknięcia rozprawy.

Nie jest też logiczny wywód skarżącego zawarty w piśmie z dnia 13 grudnia 2022 odnoszący się do kwestii w której najwcześniej mogła stać się wymagalna wierzytelność powoda przedstawiona do potrącenia. Sam skarżący wiąże ten moment z datą uprawomocnienia się wyroku stwierdzającego nieważność umowy miedzy stronami (którą wskazuje na dzień 28 kwietnia 2022 jako datę wydania wyroku Sądu Apelacyjnego w sprawie z powództwa banku przeciwko pozwanemu o zapłatę– sygn. akt I ACa 1001/21). Abstrahując od poprawności tej tezy, stwierdzić należy, że skoro moment ten, zdaniem powoda miał dopiero umożliwiać pozwanemu sformułowanie wezwania do zapłaty o zwrot nienależnego świadczenia i aktualizację roszczenia przedstawionego do potrącenia, to wezwanie dokonane po tej dacie (w dniu 25 listopada 2022) nie może być uznane za przedwczesne (także według stanowiska powoda). Oświadczenie o potrąceniu zawarte w piśmie z dnia 29 listopada 2022 zatem i z tej przyczyny uznać należy za wywołujące skutki materialnoprawne. Nota bene fakt powołania się na to oświadczenie w piśmie procesowym nadanym pod adresem Sądu w tej samej dacie pozwala też na przyjęcie, że zachowany został termin dwutygodniowy do podniesienia zarzutu potrącenia także przy przyjęciu prezentowanego przez powoda poglądu, iż zarzut potrącenia może być w procesie skutecznie zgłoszony dopiero po powstaniu stanu wymagalności roszczenia pozwanego.

W rezultacie stanowisko powoda co do nieskuteczności zarzutu potrącenia czy też naruszenia art. 498 i 499 k.c. musi być uznane za chybione.

Jak wskazano wyżej nie ma też racji skarżący twierdząc, że pozwany nie wykazał wysokości wierzytelności przedstawionej do potrącenia. Przede wszystkim nie odniósł się bowiem powód w procesie do twierdzeń faktycznych i dowodów przedstawionych przy piśmie z 21 marca 2022 (a dotyczących wysokości wpłat dokonanych przez pozwanego w wykonaniu nieważnej umowy kredytu) mimo wyraźnego zobowiązania go przez Sąd Okręgowy do złożenia pisma przygotowawczego, opatrzonego rygorem uznania twierdzeń pozwanego za bezsporne (k. 239 akt). W rezultacie nie podważył też skarżący ustaleń Sądu Okręgowego w tym zakresie (str. 6 uzasadnienia zaskarżonego wyroku) w tym zwłaszcza waloru dowodowego przyjętych za podstawę tych ustaleń zaświadczeń przedłożonych przez powoda oraz wyliczenia na ich podstawę wysokości wpłat (obejmujących należność główną i odsetki) dokonanych przez pozwanego na rzecz powoda w okresie do od 2005 do 2016 roku. W apelacji także nie przedstawiono żadnych argumentów podważających walor procesowy tych dokumentów, w tym zwłaszcza wykazujących, że wartość świadczeń pozwanego była niższa niż wartość wierzytelności powoda umorzonej w wyniku potrącenia dokonanego w następstwie oświadczenia woli zawartego w piśmie z 29 listopada 2022 .

Wobec złożenia oświadczenia o potrąceniu bezpośrednio powodowi (wysłania pisma z dnia 29 listopada 2022 pod adresem banku) nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia poruszana przez skarżącego kwestia istnienia umocowania pełnomocnika procesowego powoda do odbierania oświadczenia woli o potrąceniu. Jedynie więc dla porządku zwrócić należy uwagę na to, że skarżący nie uwzględnia w swoim wywodzie tego, iż w świetle wykładni dokonywanej w orzecznictwie SN Dla skuteczności podniesienia zarzutu potrącenia na podstawie art. 2031 KPC i odbioru takiego oświadczenia wystarczające jest pełnomocnictwo procesowe (por. uchwała SN z dnia 2 lipca 2024 r. III CZP 2/24).

W konsekwencji za bezzasadne należało uznać zarówno zarzuty naruszenia prawa materialnego co do poprawności uznania rzez Sąd Okręgowy że doszło do umorzenia objętej pozwem wierzytelności powoda o zwrot świadczenia spełnionego w wykonaniu nieważnej umowy wskutek potracenia dokonanego przez pozwanego, jak i stanowisko apelującego dotyczące kwestii skuteczności potrącenia powielane w ramach zarzutu naruszenia art. 233 k.p.c.

Jest też nieuzasadniony ciąg zarzutów naruszenia prawa materialnego i procesowego dotyczących błędnej oceny istnienia po stronie powoda prawa do domagania się od pozwanego zapłaty wynagrodzenia „za korzystanie z kapitału” Niezależnie od podstawy prawnej prezentowanej przez powoda w niniejszej sprawie stwierdzić bowiem należy, że kwestia istnienia takiego prawa w stosunkach konsumenckich była przedmiotem wykładni w orzecznictwie TSUE, gdzie na tle analogicznej do prezentowanej przez powoda w niniejszej sprawie retoryki prawnej na tle norm prawa polskiego, stwierdzono jednoznacznie, że , art. 6 ui art. 7 Dyrektywy 93/13 stoją na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą instytucja kredytowa ma prawo żądać od konsumenta rekompensaty wykraczającej poza zwrot kapitału wypłaconego z tytułu wykonania tej umowy oraz poza zapłatę ustawowych odsetek za zwłokę od dnia wezwania do zapłaty (por. Wyrok TS z 15.06.2023 r., C-520/21, A. S. PRZECIWKO BANKOWI (...). SA., LEX nr 3568733). Stanowisko to zostało ponowione i rozwinięte w wyroku TSUE z 7.12.2023 r., C-140/22, SM I (...). (...) S.A., LEX nr 3635006.). Przypomnieć należy, że w ramach pytań prejudycjalnych w obu tych sprawach przedstawiano wariantowo różne podstawy prawne mające racjonalizować dochodzone przez bank prawo do „rekompensaty” czy też „wynagrodzenia” za korzystanie przez konsumenta ze środków pieniężnych wypłaconych w wykonaniu nieważnej umowy kredytu przez bank ( w tym konstrukcje odwołujące się do bezpodstawnego wzbogacenia i waloryzacji świadczenia) . Wiążąca sądy krajowe wykładnia w obu tyh wyrokach sprowadza się do zanegowania jako sprzecznego z zasadą skutecznego środka (ar.t 7 Dyrektywy) jakiegokolwiek rozwiązania pozwalającego bakowi czerpać korzyści z faktu stosowania nieuczciwej klauzuli umownej w stosunkach z konsumentem.

W tym kontekście jurydycznym roszczenie powoda o zapłatę kwoty 191.018,53 zł jawi się jako bezpodstawne w stopniu oczywistym. W apelacji skarżący nie przedstawił żadnych argumentów pozwalających na uznanie, że w niniejszej sprawie nie zachodzi opisana w orzecznictwie TSUE sprzeczność jego żądania z prawami konsumenta wywodzonymi z art. 6 i 7 Dyrektywy. W rezultacie całość wywodów apelacji dotycząca rozstrzygnięcia o tym roszczeniu musi być uznana za bezzasadną.

Zarazem nie są uzasadnione związane z postępowaniem dowodowym dotyczącym tej części powództwa. Zarzuty dotyczące naruszenia wymienianych przez skarżącego norm prawa procesowego wskutek pominięcia wniosku o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego. Sąd prawidłowo pominął ten dowód, skoro fakty, których wykazaniu miał on służyć były pozbawione znaczenia dla rozstrzygnięcia wobec przesądzenia nieistnienia zasady dochodzonego roszczenia.

Z przedstawionych przyczyn na podstawie art. 385 k.p.c. orzeczono o oddaleniu apelacji.

W punkcie II. wyroku Sąd zasądził od powoda na rzecz pozwanego koszty procesu w postępowaniu apelacyjnym stosując norę art. 98§1 k.p.c. w zw. z art. 108 k.p.c. Pozwany wygrał w instancji odwoławczej proces w całości. Ma zatem prawo do żądania zwrotu całości poniesionych kosztów.

Koszty pozwanego obejmują wynagrodzenie pełnomocnika ustalone stosownie do wartości przedmiotu zaskarżenia na podstawie § 10 ust. 1 pkt. 2 w zw. z art. 2 pkt. 7) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1935).

Krzysztof Górski