descriptionTreść orzeczenia

Sygn. akt I ACa 564/16

Wyrok w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej

Dnia 26 października 2016 r.

Sąd Apelacyjny w Katowicach I Wydział Cywilny

w składzie:

SSA Zofia Kawińska-Szwed

SSA Joanna Naczyńska

SSA Zofia Kawińska-Szwed

SSA Joanna Kurpierz

Uzasadnienie

Wyrokiem z 31 marca 2016r. Sąd Okręgowy oddalił powództwo M. B. o ustalenie nieważności umowy o kredyt inwestycyjny nr (...), zawartej 14 października 2013r. pomiędzy pozwanym Bankiem (...) w W. a pozwaną M.D. (...) spółką z ograniczoną odpowiedzialnością w J.. Powód twierdził, że podpisując tę umowę jako prezes spółki M.D. (...), jak i dokumenty niezbędne przy staraniu się o kredyt, działał w stanie, który wyłączał świadome powzięcie decyzji o kredycie i wyrażenie woli wzięcia na siebie obowiązków związanych z wykonaniem umowy.

Sąd Okręgowy ustalił, iż aktualnie powód jest jedynym członkiem zarządu pozwanej Spółki. Jest też jednym z dwóch wspólników tej spółki. Drugim jest żona powoda D. B.. W okresie obejmującym starania o kredyt i zawarcie umowy o kredyt w skład zarządu Spółki wchodził powód i jego żona. Zgromadzenie wspólników pozwanej Spółki podjęło uchwały: 10 lutego 2013r. – w przedmiocie zgody na zaciągnięcie przez Spółkę zobowiązań finansowych, w tym kredytów, do wysokości 6.000.000zł z przeznaczeniem na rozwój Spółki; 15 lipca 2013r. - w przedmiocie zgody na obciążenie hipoteką nieruchomości położonej przy ul. (...) w B.; a 16 października 2013r. w przedmiocie zgody na nabycie nieruchomości objętej księgą wieczystą prowadzoną przez Sąd Rejonowy w B. numer (...) za cenę 2.400.000zł. 19 czerwca 2013r. pozwana Spółka i (...), prowadzący działalność gospodarczą pod nazwą (...), podpisali list intencyjny w sprawie przejęcia przedsiębiorstwa J. Ł. przez pozwaną Spółkę. Jeszcze w czerwcu 2013r. na zlecenie pozwanej Spółki został opracowany biznesplan dotyczący inwestycji polegającej na zakupie przedsiębiorstwa (...). 4 października 2013r. pomiędzy pozwana Spółka zawarła z pozwanym Bankiem umowę o świadczenie usług Internet banking. W imieniu Spółki umowę tę podpisał powód. Na podstawie wniosku o kredyt z 24 lipca 2013r. podpisanego w imieniu pozwanej Spółki przez powoda i przez jego żonę, pozwany Bank w dniu 14 października 2013r. udzielił Spółce kredytu w wysokości 2.400.000zł, na warunkach określonych w umowie o kredyt inwestycyjny, oznaczonej numerem (...). Tego samego dnia pozwane zawarły umowę cesji praw z polisy ubezpieczeniowej oraz umowę przewłaszczenia na zabezpieczenie. W imieniu Spółki umowy podpisał powód. 16 października 2013r. pozwana Spółka, w imieniu której działał powód i jego żona, zawarła z J. Ł. i M. Ł. umowę sprzedaży, na podstawie której Spółka kupiła nieruchomość objętą księgą wieczystą prowadzoną przez Sąd Rejonowy w B. numer (...) za cenę 2.400.000zł. Ponieważ Spółka nie zapłaciła ani jednej raty kredytu, Bank wypowiedział jej umowę o kredyt i wystawił bankowy tytuł egzekucyjny, który po zaopatrzeniu go przez Sąd Rejonowy w Ż. w klauzulę wykonalności, stanowi podstawę prowadzenia egzekucji z tej nieruchomości. Już po wypowiedzeniu przez Bank umowy o kredyt powód, działając imieniem pozwanej Spółki zwrócił się o restrukturyzację kredytu, w odpowiedzi Bank stwierdził, że warunkiem jakiegokolwiek porozumienia co do wydłużenia okresu karencji jest zapłata wymagalnej należności odsetkowej w wysokości 84.454,90 zł.

Poprzestając na poczynieniu tychże bezspornych ustaleń, Sąd Okręgowy oddalił wnioski powoda o przeprowadzenie dowodu: z dokumentacji medycznej, z opinii biegłego psychiatry i o przesłuchanie stron, zgłoszone w celu wykazania świadomości i swobody powoda w podejmowaniu decyzji i wyrażaniu woli w dacie zawierania umowy o kredyt. Zbędność tychże wniosków Sąd Okręgowy uzasadnił konstatacją, iż powód nie wykazał interesu prawnego w żądaniu ustalenia nieważności umowy o kredyt udzielony pozwanej Spółce. Sąd Okręgowy podkreślił, iż stosownie do art. 189 k.p.c. interes prawny jest przesłanką warunkującą dopuszczalność powództwa o ustalenie, zaś powód nawet nie wskazał w czym wyraża się jego interes prawny w ustaleniu, że umowa kredytowa z 14 października 2013r. zawarta przez pozwane podmioty jest nieważna. Sąd podkreślił, iż nie przeprowadzał dowodu z zeznań stron, w szczególności z zeznań powoda, który o to wnosił, ponieważ strona ma obowiązek udowodnić swoje twierdzenia (art. 6 k.c.), zatem dowody służyć mają wykazaniu prawdziwości pewnego twierdzenia oraz, że zeznania, w tym zeznania samej strony, nie mogą zastąpić twierdzeń strony. Innymi słowy – powód powinien był najpierw wskazać na czym polega interes prawny w żądaniu ustalenia nieważności umowy kredytowej, a następnie dopiero wykazywać stosownymi dowodami prawdziwość swych twierdzeń, czego powód nie uczynił. Nadto Sąd Okręgowy zauważył, że wszelkie dowody głoszone przez powoda zmierzały jedynie do wykazania okoliczności zawarcia umowy kredytowej i stanu powoda i nie – dowodzić jego interesu prawnego w ustaleniu nieważności tej umowy. Konstatacje te legły u podstaw oddalenia przez Sąd Okręgowy powództwa na podstawie art. 189 k.p.c. z uwagi na brak wskazania i wykazania przez powoda interesu prawnego w żądaniu ustalenia nieważności umowy o kredyt. Przy czym przyznał też rację pozwanemu Bankowi, że cały ciąg czynności podejmowanych przez pozwaną Spółkę - działającą bądź przez powoda bądź drugiego członka zarządu – począwszy od listu intencyjnego, zlecenia biznesplanu, a także przedsięwziętych przez wspólników spółki, podejmujących stosowne uchwały, świadczy o tym, że Spółka podjęła świadomą decyzję inwestycyjną w ramach rozwoju własnej działalności gospodarczej. Jej celem było przejęcie przedsiębiorstwa (...), w szczególności nabycie nieruchomości, a zaciągnięcie kredytu – środkiem do tego celu, podjętym po wyrażeniu zgody przez wspólników w postaci uchwały zgromadzenia wspólników. O kosztach procesu orzekł w oparciu o art. 98 k.p.c. w zw. z art. 108 § 1 k.p.c., obciążając nimi powoda, a o wynagrodzeniu kuratora - na podstawie art. 5 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych w zw. z § 1 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 13 listopada 2013r. w sprawie określenia wysokości wynagrodzenia i zwrotu wydatków poniesionych przez kuratorów ustanowionych dla strony w sprawie cywilnej.

Apelację od wyroku wniósł powód, domagając się jego uchylenia i przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania, a nadto zasądzenia na jego rzecz od pozwanego Banku kosztów procesu za obie instancje. Zarzucił, iż Sąd Okręgowy naruszył:

- art. 189 k.p.c. przez przyjęcie, iż powód nie miał interesu prawnego w żądaniu ustalenia nieważności umowy o kredyt w sytuacji, gdy ograniczył postępowanie dowodowe i nie przeprowadził dowodów zawnioskowanych przez powoda, w tym nie przesłuchał powoda, co pozbawiło go możliwości wyjaśnienia wszelkich okoliczności dotyczących sprawy, w tym interesu prawnego w dochodzeniu roszczenia;

- art. 299 k.p.c. przez nieprzeprowadzenie dowodu z przesłuchania stron w sytuacji, gdy niewyjaśnione pozostały okoliczności dotyczące interesu prawnego powoda; podnosząc iż Sąd powinien przesłuchać powoda na okoliczność jego interesu prawnego, a nie z góry zakładać, że powód nie będzie w stanie takiego interesu wykazać;

- art. 227 k.p.c. przez oddalenie wniosków dowodowych powoda dotyczących dokumentacji medycznej oraz opinii biegłego psychiatry, w sytuacji gdy były to dowody o podstawowym znaczeniu dla wykazania twierdzeń powoda przedstawionych w pozwie, w tym dla wykazania jego interesu prawnego.

Apelujący wywodził, iż Sąd Okręgowy nie rozpoznał istoty sprawy, ograniczając postępowanie dowodowe i oddalając wszystkie jego wnioski dowodowe, przy przyjęciu, iż nie ma on interesu prawnego w dochodzeniu swojego roszczenia, bez umożliwienia mu wypowiedzenia się na ten temat. Podniósł, iż już tylko okoliczność, iż wystawił weksel zabezpieczający spłatę kredytu, powoduje iż ma on interes prawny w dochodzeniu roszczenia. Podkreślił, iż zawarcie umowy w warunkach nieważności i egzekwowanie zobowiązań z niej wynikających przez pozwany Bank wskazuje na oczywistość faktycznej i konkretnej potrzeby sądowego ustalenia nieważności umowy, zaś potrzeba ta decyduje o istnieniu interesu prawnego powoda. W piśmie złożonym tuż przed rozprawą apelacyjną powód zgłosił kolejne wnioski dowodowe w celu wykazania, iż 14 października 2013r. z uwagi na chorobę afektywną dwubiegunową mógł znajdować się w stanie wyłączającym świadome podjęcie decyzji i oświadczenie woli, podkreślając iż z okoliczności tej wynika interes prawny w żądaniu ustalenia i podstawy faktyczne żądania pozwu. Uzupełniając apelację podniósł zarzut nieważności postępowania, który uzasadnił tym, iż kurator reprezentujący pozwaną Spółkę nie kontaktował się ani z nim, ani z drugim wspólnikiem, tj. z jego żoną w celu powołania osoby do właściwej reprezentacji pozwanej Spółki, jak i tym, że nie popierając powództwa, kurator działa na szkodę pozwanej Spółki i pozbawia ją możliwości obrony jej praw. Wniósł także o odroczenie rozprawy apelacyjnej, z uwagi na swoją chorobę i stwierdzoną przez biegłego sądowego niemożność stawienia się na rozprawę apelacyjną.

Pozwana Spółka, reprezentowana przez kuratora wniosła o oddalenie apelacji, a kurator o przyznanie mu wynagrodzenia za reprezentowanie spółki w postępowaniu apelacyjnym. Pozwany Bank także wniósł o oddalenie apelacji, a nadto o zasądzenie od powoda kosztów postępowania apelacyjnego. Pozwani zgodnie wywodzili, iż Sąd Okręgowy trafnie przyjął, że powód nie wykazał interesu prawnego, w konsekwencji czego badanie wszelkich innych okoliczności było bezprzedmiotowe.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje

Mimo choroby powoda, nie zachodziła konieczność odroczenia rozprawy apelacyjnej, ponieważ jego stawiennictwo nie było obowiązkowe, nadto na rozprawie obecny był reprezentujący powoda profesjonalny pełnomocnik, a Sąd Apelacyjny nie znalazł podstaw, by uzupełnić postępowanie dowodowe, w tym przeprowadzić dowód z przesłuchania stron, który wymagałby obecności powoda. Zgłoszone na etapie postępowania apelacyjnego dowody, jak i dowody zgłoszone w postępowaniu przed Sądem Okręgowym zmierzały do wykazania stanu wyłączającego świadome powzięcie decyzji o zaciągnięciu kredytu przez powoda, jako przedstawiciela pozwanej Spółki, która to okoliczność nie jest tożsama z interesem prawnym w żądaniu ustalenia i interes taki z niej nie wynika. Zdrowie psychiczne powoda i stan jego świadomości w chwili zawierania w imieniu pozwanej Spółki umowy o kredyt mogą stanowić jedynie podstawę faktyczną powództwa, a do ich badania, jak i wpływu na ważność umowy Sąd mógłby przystąpić dopiero po wykazaniu interesu prawnego powoda w wytoczeniu powództwa o ustalenie nieważności umowy o kredyt.

Wbrew zaś wywodom apelacji powód nie tylko nie wykazał, lecz nawet nie wskazał swego interesu prawnego w żądaniu ustalenia nieważności opisanej w pozwie umowy o kredyt, której notabene nie był stroną. Co więcej, nie czyni tego także w apelacji, formułując zarzutu, iż Sąd Okręgowy nie domniemał interesu prawnego powoda i nie starał się go wywieźć na przykład z faktu podpisania przez powoda weksla zabezpieczającego spłatę kredytu. Odnosząc się do tego zarzutu zauważyć trzeba, po pierwsze - nie można utożsamiać stosunku kredytowego istniejącego między pozwanymi Bankiem i Spółką ze stosunkiem wekslowym łączącym powoda z pozwanym Bankiem oraz że powód nie objął żądaniem pozwu roszczenia o ustalenie nieważności udzielonego przez siebie zabezpieczenia wekslowego, który to zobowiązanie, choć powiązany z umową o kredyt może być wykonywane niezależnie od umowy o kredyt, a po wtóre – poszukiwanie przez Sąd interesu prawnego powoda w żądaniu ustalenia nieważności wskazanej w pozwie umowy o kredyt stanowiłoby naruszenie zasady bezstronności Sądu, który nie może wyręczać strony i uzupełniać luk w sformułowaniu żądania pozwu i jego uzasadnienia, a następnie powództwo to rozpatrywać.

Ponadto, Sąd Okręgowy trafnie zaakcentował rozróżnienie obowiązku wskazania interesu prawnego w drodze twierdzeń od ewentualnego obowiązku wykazania tego interesu przez zgłoszenie wniosków dowodowych. Wskazaniem interesu prawnego w żądaniu ustalenia umowy nie jest oświadczenie powoda: „zastanawiając się nad przyczyną problemów ze spłatą kredytu, doszedłem do przekonania, iż podpisując umowę o kredyt, a wcześniej wszystkie dokumenty, jakie były niezbędne do starania się o ten kredyt, działałem w stanie, który wyłączał świadome powzięcie decyzji o kredycie i wyrażenie woli w postaci przejęcia na siebie obowiązków z wykonaniem umowy”. Zawarte w tym oświadczeniu twierdzenia określają jedynie motywy, jakimi kierował się powód składając pozew i podstawę faktyczną powództwa. Twierdzenia te są też irrelewantne do żądania pozwu, ponieważ starając się o kredyt i podpisując umowę o kredyt powód nie działał w imieniu własnym, lecz jako umocowany ku temu organ osoby prawnej i nie on jest zobowiązany z tej umowy do spłaty kredytu. Nie określają interesu prawnego powoda w wytoczeniu powództwa, ponieważ nie wynika z nich jakich skutków powód oczekuje w ochronie swych własnych interesów z ustalenia nieważności umowy o kredyt zawartej przez pozwane podmioty, ani też jaki spór, będący udziałem powoda definitywnie zakończy lub powstaniu jakiego sporu, którego stroną w przyszłości mógłby być prewencyjnie zapobiegnie wyrok ustalający nieważność umowy o kredyt zawartej przez pozwane podmioty.

Wbrew też wywodom apelującego przeprowadzone w sprawie postępowanie rozpoznawcze nie było dotknięte nieważnością. Nieważności postępowania nie sposób wywodzić z faktu, iż kurator reprezentujący pozwaną Spółkę nie popiera stanowiska powoda w sprawie. Brak możności należytej obrony praw wyraża się uniemożliwieniu stronie odniesienia się do twierdzeń przeciwnika i uniemożliwieniu stronie czynnego udziału w rozprawie, czy też niewłaściwej jej reprezentacji, zaś pozwana Spółka była powiadamianego o terminach posiedzeń, miała możliwość zajęcia stanowiska i czynnego udziału w sprawie na każdym etapie procesowania i reprezentowana była prawidłowo - przez kuratora. Ponadto, nie świadczy o braku należytej obrony pozwanej Spółki brak poparcia powództwa, w sytuacji oczywistej bezzasadności tego powództwa, wynikającej już chociażby z braku wskazania interesu prawnego w jego wytoczeniu i co najmniej wątpliwych okoliczności faktycznych mających to powództwo uzasadniać.

Z tych to też przyczyn, Sąd Apelacyjny uznał, iż zarzuty apelacji nie są w stanie wzruszyć trafności zaskarżonego wyroku i - w oparciu o art. 385 k.p.c. – oddalił apelację, jako bezzasadną. O kosztach postępowania apelacyjnego orzekł na zasadzie odpowiedzialności za wynik sporu, zasądzając stosownie do art. 98 § 1 i 3 w zw. z art. 108 § 1 k.p.c. od powoda na rzecz pozwanego Banku 10.800 zł z tytułu zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym, tj. w stawce minimalnej określonej w § 2 pkt. 7 w zw. z § 10 ust. 1 pkt. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (tekst jedn. Dz. U. z 2015r., poz. 1804 ze zm.).

Orzekając o wynagrodzeniu kuratora reprezentującego pozwaną Spółkę Sąd Apelacyjny miał na uwadze, że zgodnie z § 1 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 13 listopada 2013r. w sprawie określenia wysokości wynagrodzenia i zwrotu wydatków poniesionych przez kuratorów ustanowionych dla strony w sprawie cywilnej (Dz.U. z 2013r., poz. 1476) wysokość wynagrodzenia kuratora ustanowionego dla strony w sprawie cywilnej nie może przekraczać stawek minimalnych przewidzianych przepisami określającymi opłaty za czynności adwokackie, a w przypadku, gdy kuratorem jest radca prawny, przepisami określającymi opłaty za czynności radców prawnych, przy czym wynagrodzenie kuratora będącego podatnikiem obowiązanym do rozliczenia podatku od towarów i usług podwyższa się o kwotę podatku od towarów i usług, określoną zgodnie ze stawką tego podatku obowiązującą w dniu orzekania o wynagrodzeniu. Nadto kurator może domagać się – w oparciu o § 2 ust. 1 i 2 przywołanego rozporządzenia zwrotu poniesionych wydatków (np. kosztów przejazdu). W rozpatrywanej sprawie (wobec niezgłoszenia przez kuratora roszczenia o zwrot wydatków) stawka minimalna przewidziana przepisami określającymi wysokość opłat za czynności radcowskie, powiększona o podatek od towarów i usług stanowiła górną granicą wynagrodzenia, które mogło zostać przyznane kuratorowi za zastępowanie strony w toku całego postępowania sądowego, a zatem w postępowaniu przed Sądem pierwszej i drugiej instancji. Kierując się przepisami rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (tekst jedn. Dz.U. z 2013r., poz.490 ze zm.), Sąd Okręgowy mógł przyznać kuratorowi wynagrodzenie nie wyższe niż 7.200zł netto, a Sąd Apelacyjny, w oparciu o przepisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych mógł podwyższyć przyznane kuratorowi wynagrodzenie, tak by łącznie za obie instancje nie przekroczyło 14.400zł netto, adekwatnie do charakteru sprawy i nakładu pracy kuratora. Skoro rozstrzygnięcie sprawy w obu instancjach koncentrowało się na kwestii interesu prawnego powoda w żądaniu ustalenia, Sąd Apelacyjny uznał, iż nakład pracy kuratora uzasadnia przyznanie mu dodatkowego wynagrodzenia za czynności podjęte w postępowaniu apelacyjnym - w kwocie 3.600zł, powiększonej o podatek od towarów i usług, tj. 828zł. Adwokat P. J. nie określiła przyznania jakiej kwoty z tytułu funkcji kuratora się domaga, ograniczyła się do złożenia wniosku o przyznanie wynagrodzenia według norm przepisanych. Przyznana jej wynagrodzenie w tych normach się mieści.

SSA Joanna Naczyńska SSA Zofia Kawińska-Szwed SSA Joanna Kurpierz