Treść orzeczenia
Sygn. akt . I ACa 445/12
Wyrok w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej
Dnia 10 stycznia 2013 r.
Sąd Apelacyjny w Rzeszowie Wydział I Cywilny w składzie:
SSA Anna Gawełko
SA Anna Pelc SA Kazimierz Rusin (spraw.) st.sekr.sądowy Cecylia Solecka po rozpoznaniu w dniu 10 stycznia 2013 r. na rozprawie sprawy z powództwa (...) (Polska) Spółki z o.o w K. przeciwko Kantorom Wymiany Walut (...) sp.j. w S. o zapłatę na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Gospodarczego w Rzeszowie z dnia 13 lipca 2012 r., sygn. akt VI GC 38/12 uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Okręgowemu – Sądowi Gospodarczemu w Rzeszowie do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego .
Uzasadnienie
Powód (...) (Polska) Spółka z o. o. w K. żądał w pozwie zasądzenia na jego rzecz od pozwanego Kantory Wymiany Walut(...) Sp. J. w S. kwoty 477.507,67zł z ustawowymi odsetkami od 2 stycznia 2012r. obejmującej 447.296,69zł tytułem zwrotu nienależnego świadczenia uzyskanego przez pozwanego kosztem powoda względnie tytułem odszkodowania za szkodę wyrządzoną bezprawnym działaniem pozwanego i 30.210,98zł tytułem odszkodowania.
Pozwany wniósł o oddalenie powództwa i zarzucił, że jedynie wyegzekwował od powoda przysługujące mu świadczenie objęte tytułem wykonawczym i powód nie może skutecznie żądać jego zwrotu powołując się na przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu względnie o odszkodowaniu za czym niedozwolony.
Według ustaleń Sądu Okręgowego spór powstał na tle interpretacji przepisów przedwstępnej umowy najmu lokalu zawartej 24 czerwca 2009r. w formie aktu notarialnego pomiędzy powodem jako przyszłym najemcą, a pozwanym jako przyszłym wynajmującym. Strony przyjęły w niej, że realizacja umowy zależeć będzie od prawdziwości oświadczeń przyszłego wynajmującego złożonych w umowie dotyczących m. in. dokonania przez niego przebudowy, wykonania prac określonych w § 5 umowy, uzyskania ostatecznego pozwolenia na użytkowania przebudowanego budynku. Strony przyjęły, że umowa przyrzeczona zostanie zawarta w terminie 14 dni od dnia ziszczenia się wszystkich warunków określonych w § 2 ust 3 umowy, najpóźniej do 31 grudnia 2010r. W myśl § 10 umowy powód zobowiązał się do zapłacenia pozwanemu kary umownej w kwocie 400.000zł w przypadku niezawarcia umowy przyrzeczonej z przyczyn , za które powód ponosić będzie odpowiedzialność i dla zabezpieczenia roszczenia poddał się egzekucji wprost z aktu notarialnego. W aneksie do umowy sporządzonym 13 maja 2010r., pozwany zobowiązał się do wykonania prac określonych w załączniku nr 9. Bezsporne jest, że do zawarcia umowy przyrzeczonej nie doszło i obie strony skierowały wezwania do zapłaty kary umownej spotykając się z wzajemną odmową.
Na wniosek pozwanego Sąd Rejonowy w Sanoku prawomocnym postanowieniem z 5 kwietnia 2011r. nadał aktowi notarialnemu klauzulę wykonalności zaznaczając, że powód jako dłużnik powinien zapłacić pozwanemu jako wierzycielowi kwotę 400.000zł z ustawowymi odsetkami od 8 lutego 2011r. wraz z kwotą 144 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania. W oparciu o ten tytuł wykonawczy w postępowaniu egzekucyjnym komornik dokonał zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego powoda. Powód wystąpił z powództwem przeciwegzekucyjnym lecz po wyegzekwowaniu w/w kwoty przez pozwanego cofnął pozew. Następnie wezwał pozwanego do zwrotu wyegzekwowanej kwoty jako świadczenia nienależnego.
W ocenie Sądu Okręgowego w sytuacji kiedy pozwany jako wierzyciel realizował swoje uprawnienie wynikające z tytułu wykonawczego w drodze postępowania egzekucyjnego , to nie można mówić o świadczeniu nienależnym, a jeżeli powód nie zaskarżył postanowienia o nadaniu klauzuli wykonalności, to zgadzał się z takim rozstrzygnięciem, zaś postępowanie pozwanego nie może być uznane za czyn niedozwolony uzasadniający odpowiedzialność odszkodowawczą (art. 415 kc) i z tych względów oddalił powództwo.
W apelacji powód zarzucił przede wszystkim nierozpoznanie istoty sprawy przez pominięcie kwestii, czy ziściły się wskazane w umowie przedwstępnej przesłanki do żądania przez pozwanego kary umownej , a zatem czy zasadny był wniosek pozwanego o nadanie klauzuli wykonalność aktowi notarialnemu i czy miał on prawo wszcząć postępowanie egzekucyjne na podstawie tego tytułu wykonawczego, a w konsekwencji niezbadanie czy działanie pozwanego stanowiło czyn niedozwolony uzasadniający odpowiedzialność odszkodowawczą na podstawie art. 415 kc i czy doprowadziło do uzyskania przez niego kosztem powoda nienależnego świadczenia w rozumieniu art. 410 kc. Druga grupa zarzutów apelacji dotyczyła naruszenia przepisów postępowania mającego wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 233 § 1 kpc i art. 328 § 1 kpc, zaś kolejna – naruszenia przepisów prawa materialnego , tj. art. 410 kc i art. 415 kc. Powołując się na te postawy apelacji powód wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez uwzględnienie powództwa względnie uchylenie tego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.
Sąd Apelacyjny zważył ,co następuje
Spór pomiędzy stronami faktycznie powstał na tle rozbieżnych stanowisk co do posiadania przez pozwanego roszczenia, które mogłoby być egzekwowane w sposób zgodny z prawem .
Skarżący trafnie podnosi, że o posiadaniu przez pozwanego wierzytelności z tytułu naliczonych kar umownych nie może przesądzać fakt uzyskania tytułu wykonawczego w postaci aktu notarialnego, w którym dłużnik poddał się egzekucji , zaopatrzonego w klauzulę wykonalności, ani też niewystapienie przez powoda z powództwem przeciwegzekucyjnym. W postępowaniu klauzulowym zakres kognicji sądu jest ograniczony i sprowadza się do badania, czy przedstawiony tytuł egzekucyjny jest tytułem egzekucyjnym w rozumieniu art. 777 kpc oraz czy nadaje się do wykonania w drodze egzekucji . W toku tego postępowania Sąd nie jest natomiast uprawniony do oceny, czy roszczenie istnieje i czy dłużnik ma obowiązek świadczenia z uwagi na treść tytułu egzekucyjnego ( orzeczenie Sądu Najwyższego z 5.09.1967 r. I CZ 20/67, OSP i KA 1968/5/10). Dłużnik nie może w tym postępowaniu wykazywać , że roszczenie nie istnieje. Okoliczność taka mogłaby zostać wykazana w sprawie z powództwa opartego na art. 840 § 1 pkt. 2 kpc ( orzeczenie Sądu Najwyższego z 21.07.1972, II CR 193/72, OSNCP 1973/4/68 z 5.09.1967 r, ICZ 20/67,OSNCP 1968/2/31, jednak w uwarunkowaniach zaistniałych po wszczęciu przez pozwanego postępowania egzekucyjnego nie było to już możliwe. Powództwo przeciwegzekucyjne może być bowiem zrealizowane tylko wówczas, gdy istnieje potencjalna możliwość wykonania tytułu wykonawczego, a zatem przed wyegzekwowaniem należności w całości. Zarówno w doktrynie jak i w judykaturze powszechnie przyjmowany jest pogląd, że w razie zupełnego zaspokojenia roszczenia na skutek przeprowadzania egzekucji na podstawie danego tytułu wykonawczego, odpada możliwość wytoczenia powództwa przeciwegzekucyjnego, gdyż wygasa wykonalność tego tytułu ( wyroki Sądu Najwyższego z 17.11.1988, I CR 255/88, LEX 8928 z 24.09.2008 r. II CSK 200/08, LEX 470032, z 14.05.2010, II CSK 592/09, LEX 677750). Poza sporem pozostaje fakt wyegzekwowania przez pozwanego całej należności wynikającej z tytułu egzekucyjnego, a zatem słuszny jest wywód skarżącego, według którego powództwo przeciwegzekucyjne nie pozwoliłoby na osiągnięcie celu w postaci wykazania, że roszczenie nie istnieje .
Nie ulega wątpliwości, że tytuły egzekucyjne w postaci aktów notarialnych nie korzystają z powagi rzeczy osądzonej, jak to ma miejsce w odniesieniu do prawomocnych orzeczeń sądowych. Nie można też wykluczyć powstania tytułu wykonawczego służącego bezprawnemu uzyskaniu świadczenia w sytuacji, kiedy nie zaistniały przewidziane w akcie notarialnym przesłanki usprawiedliwiające wyegzekwowanie należności . Pojęcie bezprawności należy przy tym rozumieć szeroko jako sprzeczność z obowiązującym porządkiem prawnym, na który składa się nie tylko ustawodawstwo, ale także obowiązujące w społeczeństwie zasady współżycia społecznego. Ocena czynności prawnej pod kątem jej zgodności z tymi zasadami musi natomiast uwzględniać normy rzetelności i lojalności względem kontrahenta ( por. orzeczenie Sądu Najwyższego z 10.02.2010 r. V CSK 287/09, OSP 2012/10/95, z 24.04.2008, IV CSK 39/08, Biuletyn SN 2012 s. 24). Właściwe zastosowanie tych zasad przez pozwanego powinno prowadzić do wystąpienia o nadanie aktowi notarialnemu klauzuli wykonalności, a następnie wyegzekwowania przedmiotowej kary umownej tylko w przypadku, gdyby odpowiedzialność za niezawarcie umowy przyrzeczonej obciążała powoda. Strony zajęły rozbieżne stanowiska co do przyczyn zaistniałego stanu rzeczy. I tak według powoda wyniknął on z naruszenia przez pozwanego warunków zawarcia umowy przez ustanowienie dodatkowej hipoteki kaucyjnej na skutek wniosku z 1 czerwca 2010 r, niewykonania przez niego dodatkowych prac, nieprzekazania lokalu po dokonaniu przebudowy, a także ujawnienia się negatywnych cech geotechnicznych i geologicznych nieruchomości powodujących zagrożenie dla zdrowia i mienia przy równoczesnym niewyrażeniu przez pozwanego zgody na przeprowadzenie przez powoda badań geologicznych. Pozwany utrzymywał z kolei, że przyczyną niezawarcia umowy przyrzeczonej było niewskazanie przez powoda generalnego wykonawcy robót pomimo, że pozwany powiadomił go o uzyskaniu 11 grudnia 2009 r. zamiennego pozwolenia na budowę . Argumentował ponadto, że inkryminowane ustanowienie hipoteki kaucyjnej nie miało znaczenia dla możliwości zawarcia umowy przyrzeczonej .
Nieprzystąpienie do badania rzeczywistych przyczyn niezawarcia umowy przyrzeczonej uniemożliwiało dokonanie ustaleń w zakresie uzyskania przez pozwanego roszczenia z tytułu kary umownej i usprawiedliwiało podniesiony w apelacji zarzut niewyjaśnienia istoty sprawy.
W toku ponownego rozpoznawania sprawy nieodzowne będzie dokonanie ustaleń faktycznych w zakresie zdarzeń, których następstwem było niezawarcie umowy w celu rozstrzygnięcia , czy powód rzeczywiście ponosi odpowiedzialność z tego tytułu. W przypadku , gdyby przyczyny niezawarcia umowy obciążały wyłącznie pozwanego nie mógłby uzyskać roszczenia o zapłatę kary umownej .
Konieczne więc będzie ustalenie , czy rzeczywiście zaistniały wskazywane przez strony wymienione wyżej przyczyny niezawarcia umowy przyrzeczonej . W szczególności nieodzowne będzie wyjaśnienie, czy pozwany powiadomił powoda , w przewidziany w umowie ( § 2 ust. 4 ) sposób, o zaktualizowaniu się potrzeby wskazania przez powoda generalnego wykonawcy, co według twierdzeń pozwanego nastąpiło po uzyskaniu przez niego zamiennego pozwolenia na budowę . Należy przy tym ustalić, czy informacja ta przekazana została przed ujawnieniem się zjawisk osuwiskowych w 2010 r. , których wystąpienie, według powoda, skłoniło go do podjęcia badań geologicznych . Znaczenie też będzie miało wyjaśnienie, czy powód w chwili sporządzania umowy przedwstępnej wiedział o osuwisku, przed którego następstwami pozwany zabezpieczył nieruchomość poprzez wybudowanie muru oporowego .
Nie można nie zauważyć, że w umowie przedwstępnej zawarte jest oświadczenie przyszłego wynajmującego, że nieruchomość nie jest położona na terenach zagrożonych osuwiskami ( § 1 ust. 2 lit.m).
Ustalenie tych okoliczności wymagać będzie przeprowadzenia postępowania dowodowego po rozpatrzeniu wniosków stron w tym zakresie w kontekście także zarzutów odnoszących się do niewłaściwego sformułowania i spóźnionego powołania wniosków dowodowych ( vide : pismo procesowe powoda z 12.06.2012r. – k. 346 i nast.).
Przy dokonywaniu oceny prawnej w odniesieniu do materialno – prawnych podstaw roszczenia powoda należy mieć na uwadze, że uruchomienie przez pozwanego postępowania egzekucyjnego może być zakwalifikowane jako czyn niedozwolony , którym pozwany wyrządził szkodę w wysokości sumy wyegzekwowanej wraz z należnymi odsetkami ustawowymi , a także kwoty kosztów postępowania egzekucyjnego ( por. wyrok Sądu Najwyższego z 22.06.2006, VCSK 139/06, LEX nr 196953). Fakt, że strony wiązał stosunek zobowiązaniowy o treści wynikającej z umowy przedwstępnej nie oznacza, że oparcie żądania pozwu na przepisach o bezpodstawnym wzbogaceniu nie było dopuszczalne . Żądanie to zostało sformułowane na podstawie faktycznej wywodzonej z nieuprawnionego wyegzekwowania należności objętej tytułem wykonawczym uzyskanym mimo niespełnienia przewidzianych w akcie notarialnym materialnoprawnych warunków jego wystawienia, nie zaś z powołaniem się na więzi obligacyjne .
Z uwagi na niezrealizowanie zbadania materialnej podstawy roszczenia powoda należało orzec jak w sentencji działając na zasadzie art. 386 § 4 kpc i art. 108 § 2 kpc .