descriptionTreść orzeczenia

Sygn. akt I ACa 385/23

Wyrok w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej

Dnia 8 stycznia 2025 r.

Sąd Apelacyjny w Szczecinie I Wydział Cywilny

w składzie następującym:

SSA Artur Kowalewski

Protokolant: st. sekr. sąd. Katarzyna Kaźmierczak

Artur Kowalewski

Uzasadnienie

(...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością we W. oraz (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością we W. pozwem przeciwko Skarbowi Państwa –Komendzie (...) w Ś. wnieśli o:

1. stwierdzenie przez Sąd obowiązku pozwanego, polegającego na złożeniu oznaczonego oświadczenia woli, tj. stwierdzenia, iż począwszy od dnia 01 stycznia 2020 r.:

1) § 11 ust 2 pkt 2 i pkt 3 oraz § 11 ust 3 umowy nr (...) z dnia 28 października 2019 r. brzmią:

2.Wartość umowy za wykonanie przedmiotu zamówienia wynosi:

2) za okres od dnia 01.01.2020 r. do dnia 31.12.2020 r.:

a) brutto: 2.831.161,72 zł (słownie złotych: dwa miliony osiemset trzydzieści jeden tysięcy sto sześćdziesiąt jeden 72/100)

3) za okres od dnia 01.01.2021 r. do dnia 31.10.2021 r.

b) brutto: 2.382.206,02 zł (słownie złotych: dwa miliony trzysta osiemdziesiąt dwa tysiące dwieście sześć i 02/100)

3. Ogółem wartość umowy za okres od dnia 01.11.2019 r. do dnia 31.10.2021 r.

a) brutto: 5.651.838,48 zł (słownie złotych: pięć milionów sześćset pięćdziesiąt jeden osiemset trzydzieści osiem tysięcy i 48/100)

2) Załącznik nr 1 do umowy nr (...) z dnia 28 października 2019 r. otrzymuje brzmienie jak w załączniku do niniejszego pozwu.

a nadto o zasądzenie od pozwanego na rzecz każdego z powodów zwrotu kosztów postępowania.

Pozwany Skarb Państwa – Komenda (...) w Ś. zastępowany przez Prokuratorię Generalną Rzeczypospolitej Polskiej wniósł o oddalenie powództwa w całości i zasądzenie od powodów na jej rzecz kosztów procesu.

Wyrokiem z dnia 2 grudnia 2022 r. Sąd Okręgowy w Szczecinie oddalił powództwo i zasądził od powodów na rzecz pozwanego Skarbu Państwa – Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej kwotę 10.800 zł, z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty, tytułem zwrotu kosztów procesu.

Podstawę tego rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia faktyczne i ich ocena prawna.

W dniu 4 października 2019 r. konsorcjum firm (...) Sp. z o.o. z siedzibą we W. oraz (...) sp. z o.o. z siedzibą we W. w osobie reprezentującej – W. F., złożyło ofertę na wykonanie przedmiotu zamówienia publicznego w trybie przetargu nieograniczonego na „Usługę polegającą na sprzątaniu pomieszczeń wewnętrznych budynków, zewnętrznych powierzchni utwardzonych oraz utrzymania terenów zielonych w jednostkach, instytucjach i obiektach wojskowych położonych w rejonie odpowiedzialności Komendy (...) Ś.”.

Zgodnie z treścią oferty Konsorcjum zaproponowało wykonanie przedmiotu zamówienia w pełnym zakresie określonym w Specyfikacji Istotnych Warunków Zamówienia tj. - za okres od dnia 01.11.2019 r. do dnia 31.12.2019 r. za cenę 438.470,74 zł brutto,

- za okres od dnia 01.01.2020 r. do dnia 31.10.2020 r. a cenę 2.629.795,24 zł, z kolei

- za okres od dnia 01.01.2021 r. do dnia 31.10.2021 r. a cenę 1.973.196,26 zł.

Konsorcjum firm (...) Sp. z o.o. z siedzibą we W. oraz (...) sp. z o.o. z siedzibą we W. wygrało przetarg ze względu na zaoferowanie najniższej ceny na wykonanie usług.

W dniu 29 października 2019 r. Skarb Państwa – Komenda (...) w Ś. jako Zamawiający i konsorcjum firm (...) Sp. z o.o. z siedzibą we W. oraz (...) sp. z o.o. z siedzibą we W. w osobie pełnomocnika zarządu A. S. (1), jako Wykonawca, na podstawie rozstrzygnięcia przetargu nieograniczonego zawarli umowę nr (...), na podstawie której Zamawiający powierzył, a Wykonawca zobowiązał się do wykonania, ”Usługi polegającej na sprzątaniu pomieszczeń wewnętrznych budynków, zewnętrznych powierzchni utwardzonych oraz utrzymania terenów zielonych w jednostkach, instytucjach i obiektach wojskowych położonych w rejonie odpowiedzialności Komendy (...)”.

Wykonawca zobowiązał się do wykonania przedmiotu umowy zgodnie ze specyfikacją techniczną wykonania i odbioru usługi, stanowiąca załącznik nr 3 do umowy.

W § 2 ust 4 umowy, Wykonawca potwierdził, iż przed podpisaniem umowy, przy zachowaniu należytej staranności zapoznał się ze specyfikacją techniczną wykonania i odbioru usługi oraz warunkami jej realizacji określonymi w SIWZ oraz zobowiązuje się wykonać przedmiot umowy w zakresie rzeczowym zgodnie z w/w Specyfikacją, niniejszą umową oraz przepisami prawa powszechnie obowiązującymi i za cenę umowną.

Wykonawca w §11 ust 2 pkt 2 i 3, zobowiązał się wykonywać usługę w okresie od dnia 01112019r. do dnia 31.10.2021 r. Zamawiający zobowiązał się, że zapłaci Wykonawcy za wykonanie usługi cenę zaakceptowaną zgodnie z ofertą Wykonawcy, określoną została na łączną kwotę 5.282.666,60 zł. (tj. za okres od dnia 01.11.2019 r. do dnia 31.12.2019 r. za cenę 438.470,74 zł brutto, za okres od dnia 01.01.2020 r. do dnia 31.10.2020 r. a cenę 2.629.795,24 zł, z kolei zaś za okres od dnia 01.01.2021 r. do dnia 31.10.2021 r. a cenę 2.214.400,62 zł.). Dodatkowo w §11 ust 4 ustalono, że Zamawiający realizację zamówienia w 2020 r. i w 2021 r. uzależnia od posiadania środków finansowych przeznaczonych na ten cel.

Zgodnie z § 19 ust 3 pkt 7 b umowy, zmiana wynagrodzenia określonego w umowie następuje m.in. w wyniku zmiany wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę ustalonego na podstawie art. 2 ust 3-5 ustawy z dnia 10.10.2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę. Strony dokonają odpowiedniej zmiany wynagrodzenia Wykonawcy, jeśli w czasie obowiązywania umowy ulegną zmianie minimalne wynagrodzenie za pracę ustalone na podstawie art. 2 ust 3-5 w/w ustawy, a zmiana ta będzie miała wpływ na koszty wykonania zamówienia przez Wykonawcę. Zmiana dotyczyć będzie tej części wynagrodzenia, która stanowi wynagrodzenie osób wykonujących przedmiot zamówienia, zatrudnianych w ramach umowy o pracę z wynagrodzeniem niższym niż wynagrodzenie minimalne. Przedmiotowa zmiana obowiązywać będzie od miesiąca, w którym obowiązywać zacznie zmiana wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę, nie wcześniej jednak niż od dnia podpisania aneksu zmieniającego wysokość wynagrodzenia w tym zakresie. Zamawiający nie ponosi odpowiedzialności za zwłokę lub inne opóźnienie w wykazaniu podstaw wpływu zmian przepisów na koszt realizacji zamówienia.

Zmiana wysokości wynagrodzenia następuje na wniosek każdej ze stron (§ 19 ust 4). Wniosek winien być każdorazowo uzasadniony na piśmie oraz poparty stosowanymi obliczeniami, wynikającymi z zaistniałych okoliczności, wskazującymi na obniżenie lub podwyższenie wynagrodzenia o konkretną kwotę. Wykonawca przedstawia kosztorys, w którym zaproponowane ceny jednostkowe i łączna wartość umowy. Zamawiający w terminie 21 dni roboczych od dnia otrzymania wniosku wraz. Kompletem w/w dokumentacji rozpatrzy zasadności przedstawionej przez Wykonawcę propozycji zmiany wysokości wynagrodzenia, wynikającej z art. 142 ust 5 ustawy Prawo zamówień Publicznych- o ile nie budzi ona zastrzeżeń. Zamawiający nie będzie związany treścią żądania wskazanego we wniosku. Wykonawca oraz przyjęta kalkulacja zastrzegając sobie prawo, w razie potrzeby, żądania dodatkowych wyjaśnień i dokumentacji, nawet po w/w terminie rozpatrzenia wniosku – bez ponoszenia odpowiedzialności za ewentualne ryzyko szkody, jakich na tej podstawie próbowałby dochodzić wykonawca. Ciężar wykazania zmian mających wpływ na zwiększenie kosztów wykonania umowy spoczywa na Wykonawcy.

Ponadto strony uzgodniły, że w sprawach nieuregulowanych postanowieniami kontraktu mają zastosowanie przepisy prawa polskiego, w szczególności Kodeksu cywilnego, ustawy Prawo zamówień publicznych, ustawy Prawo budowlane. (§ 21 ust 3).

Powodowe konsorcjum jeszcze przed złożeniem oferty zwróciło się do pozwanej o wyjaśnienie zasad waloryzacji umowy. Pozwana w piśmie z dnia 19 września 20219 r. zatytułowanym „Odpowiedź na pytania nr 2 do SIWZ”, odpowiadając na pytanie 16 dotyczące zasad waloryzacji wynagrodzenia, odesłała pytającego do treści art. 142 ust. 5 ustawy prawo zamówień publicznych oraz § 19 umowy.

Pozostali oferenci złożyli oferty z stawek wynagrodzenia minimalnego obowiązujących w chwili składania oferty, nie uwzględniając w kalkulacjach podwyżek stawek od 1 stycznia 2020 r.

Pismem z dnia 26 listopada 2019 r. pozwana konsorcjum firm (...) Sp. z o.o. z siedzibą we W. oraz (...) sp. z o.o. z siedzibą we W., poinformował pozwaną, że z dniem 1 stycznia 2019 r. dojdzie do zmiany kwoty minimalnego wynagrodzenia za prace, wskazując, że w dniu 18 września 2019 r. zostało opublikowano Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 10 września 2019 r. w sprawie wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę oraz wysokości stawki godzinowej w 2020 r. (Dz. U. z 2019 r. poz 1778), zgodnie z którego § 1 od dnia 01 stycznia 2020 r. minimalne wynagrodzenie za pracę wynosić będzie 2.600 zł, a zgodnie z § 2 minimalna stawka godzinowa wynosić będzie 17 zł.

Jednocześnie mając na uwadze łączy strony stosunek umowny w postaci umowy nr (...) z dnia 28.10.2019 r. w tym zapisy dotyczące warunków i zmiany zasad wynagrodzenia należnego wykonawcy oraz brzmienie art. 142 ust 5 ustawo Prawo zamówień publicznych powodowe konsorcjum wniosło o zmianę z dniem 1 stycznia 2020 r. wysokości wynagrodzenia, które winno nastąpić według zaktualizowanego formularza cenowego dołączonego do wniosku, zgodnie z którym aktualna cena za wykonanie zamówienia w okresie od dnia 01.01.2020r. do dnia 31.12.2020r. wynosić miała 2.831.161,72 zł , zaś za okres od dnia 01.01.2021r. do dnia 31.10.2021r. kwotę 2.382.206,02 zł.

Konsorcjum realizujące usługę zmieniło wynagrodzenia dla pracowników wykonujących prac na terenie Komendy (...). Powyższe wynagrodzenie wzrosło o wzrost minimalnego wynagrodzenia tj. o kwoty obowiązującej w 2019 r. – 2250 brutto do wartości obowiązującej w 2020 r. – 2600 brutto. Ponadto, również podwykonawcy realizujący usługę dla powodowego konsorcjum zwiększyli wynagrodzenie umowne za pracę dla pracowników wykonujących usługę na rzecz Komendy (...). Powodowe Konsorcjum o fakcie tym poinformowało pozwaną Komendę (...) poprzez złożenie wszystkich umów o pracę pracowników wykonujących usługę dla Komendy (...) wraz z porozumieniami zmieniającymi wysokość ich wynagrodzenia od 01.01.2020 r. Dołączone zostały również oświadczenia pracowników potwierdzające wykonywanie pracy na rzecz Komendy (...). Koszty tej zmiany w całości poniosło pozwane konsorcjum realizujące usługę na rzecz Komendy (...).

W odpowiedzi na powyższy wniosek pozwany w piśmie z dnia 19 grudnia 2019 r. Komenda (...) w Ś. poinformowała, że brak jest podstaw do pozytywnego rozpatrzenia wniosku z uwagi na fakt, iż w składając ofertę w toku prowadzonego postępowania o udzielenie zamówienia publicznego, powodowie mieli pełną świadomość jaka wysokość minimalnego wynagrodzenia za pracę będzie obowiązywać w 2020 r., gdyż stosowny akt prawny regulujący te kwestię został opublikowany w dniu 18.09.2019 r. zaś oferta złożona została w dniu 06.10.2019 r.

Powodowie w piśmie z dnia 10 stycznia 2020 r. raz jeszcze zwrócili się z wnioskiem o zmianę wysokości wynagrodzenia przestawiając w nim swoją szeroką argumentacja prawną.

W tak ukształtowanym stanie prawnym Sąd Okręgowy uznał powództwo, dotyczące zmiany łączącego strony stosunku prawnego, za bezzasadne.

W chwili zawierania umowy łączącej strony oraz wniosku o jej zmianę obowiązywała ustawa z dnia 29 stycznia 2004 r. Prawo zamówień publicznych (dalej:” pzp”), która w przepisie art. 144 ust. 1 stanowiła, że zakazuje się zmian postanowień zawartej umowy lub umowy ramowej w stosunku do treści oferty, na podstawie której dokonano wyboru wykonawcy, chyba że zachodzi co najmniej jedna z następujących okoliczności: zmiany zostały przewidziane w ogłoszeniu o zamówieniu lub specyfikacji istotnych warunków zamówienia w postaci jednoznacznych postanowień umownych, które określają ich zakres, w szczególności możliwość zmiany wysokości wynagrodzenia wykonawcy, i charakter oraz warunki wprowadzenia zmian (…). Z przepisu tego wynika normatywne ograniczenie zasady wolności umów określonej w art. 353 1 k.c., która swoim zakresem obejmuje także swobodę̨ kształtowania treści umowy po jej zawarciu.

Z kolei przepis art. 142 ust. 5 ust. 2 pzp stanowił, że umowa zawarta na okres dłuższy niż 12 miesięcy zawiera postanowienia o zasadach wprowadzania odpowiednich zmian wysokości wynagrodzenia należnego wykonawcy, w przypadku zmiany wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę albo wysokości minimalnej stawki godzinowej, ustalonych na podstawie przepisów ustawy z dnia 10 października 2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę, jeżeli zmiany te będą miały wpływ na koszty wykonania zamówienia przez wykonawcę. Realizując powyższe zapisy ustawowe strony zawarły opisane wyżej regulacje w § 19 ust 3 pkt 7 b i ust 4 umowy.

W ocenie Sądu Okręgowego, przepis art. 142 ust. 5 pzp wprowadza wyjątek od ogólnej reguły przewidzianej w przepisie art. 144 pzp i jako lex specialis powinien być zastosowany w pierwszej kolejności.

Jest oczywistym, że w dniu składania oferty wykonawca winien opierać się na stanie prawnym z tegoż dnia, gdyż w innej sytuacji jego oferta (w tym konkretnym wypadku) byłaby zawyżona w stosunku do tej części kalkulacji wynagrodzenia, które wynikają z zapisów ustawowych.

Świadek A. S. (1) w swoich zeznaniach potwierdził zawarte w pozwie twierdzenie, które nie było nigdy wprost zanegowane przez pozwaną, że jeszcze przed złożeniem oferty powodowie wrócili się do pozwanej o wskazanie, czy kalkulując ofertę winni uwzględnić zmianę wysokości minimalnego wynagrodzenia, która wejdzie w życie od 1 stycznia 2020 r. Pozwany pismem z dnia 19 września 2029 r. odesłał pytających do treści art. 142 ust. 5 ustawy prawo zamówień publicznych oraz art. 19 umowy, co powodowie zinterpretowali jako konieczność uwzględnienia stanu prawnego nie przewidywanego czy wręcz pewnego od dnia 1 stycznia 2020 r., lecz obowiązującego w chwili składania oferty. Omawiana kwestie tak samo rozumieli pozostali oferenci, których oferty była niemal identyczne cenowo jak oferta złożona przez powodów.

W tej sytuacji uznać należy, że pozwana na etapie składania ofert prezentowała wobec oferentów inne stanowisko w omawianym zakresie, dopuszczając stosowanie przepisu art. 142 ust. 5 prawa zamówień publicznych do zmian umowy.

Mając powyższe na uwadze Sąd Okręgowy uznał, że roszczenie powodów jest uzasadnione co do zasady. Przyczyną oddalenia powództwa było niewykazanie roszczeń co do wysokości.

Reguła dowodowa z art. 6 k.c. nakładała na powodów obowiązek wykazania – przewidzianej w art. 357 1 § 1 k.c. – przesłanki wystąpienia po ich stronie rażącej straty wynikającej z uzyskania świadczenia, które z uwagi na nadzwyczajną zmianę̨ stosunków jest wysoce nieekwiwalentne. Poza sporem pozostawał bowiem fakt, że umowa została już̇ przez obie strony w całości zrealizowana zgodnie z jej treścią̨, a zatem nie występowały przyczyny uniemożliwiające powodom wykazanie wysokości rzeczywistej, a nie tylko hipotetycznej rażącej straty wynikającej ze spełnienia świadczenia na rzecz pozwanego. Powodowie wniosków dowodowych w tym zakresie jednak nie przedstawili. W rezultacie należało uznać, że powodowie nie wykazali straty. Nie przedłożyli bowiem dokumentów. finansowych pozwalających na dokonanie stosownego wyliczenia. Inicjatywa dowodowa powodów ograniczyła się do przedstawienia umów z podwykonawcami dotyczących realizacji robot na łączną kwotę̨ 5.213.367,74 zł za okres od dnia 01.01.2020 r. do dnia 31.10.2021 r., które nie mogą̨ być́ uznane za miarodajną podstawie określenia rozmiarów straty poniesionej przez powodów. Zgodzić się zatem należy ze strona pozwaną (uwzględniając przy tym fakt niekwestionowania przez powodów zwiększenia wynagrodzenia wartości spornej umowy w roku 2021r. i zawarcie w związku z tym stosownego aneksu nr (...) z dnia 23.12.2020 r.), że po kolejnym opublikowaniu zmiany najniższego wynagrodzenia w dniu 16 września 2020 r. oraz udokumentowaniu przez powodów wzrostu kosztów wykonywanej usługi, pozwana dokonała jego zwiększenia albowiem w tym wypadku - co zresztą nie wymaga uzasadnienia, powodowe konsorcjum nie mogło przewidzieć w perspektywie kilkunastu miesięcy od złożenia oferty dalszej zmiany przepisów, co raz jeszcze należy podkreślić, było zaś do przewidzenia w 2019 r.

Z powyższych względów, uwzględniając całokształt okoliczności sprawy Sąd Okręgowy uznał, że roszczenie powodów jako nieudowodnione należało oddalić.

Stan faktyczny Sąd I instancji ustalił poczynił na podstawie przedłożonych dokumentów, które uznał za wiarygodne, a których prawdziwości żadna ze stron nie kwestionowała. Ponadto uznano za wiarygodne zeznania świadka A. S. (1) w zakresie dotyczącym mechanizmu kalkulowania ceny ofertowej oraz sposobu dotyczącego wyjaśniania kwestii waloryzacji w przypadku umów o zamówienia publiczne w powodowym konsorcjum.

O kosztach procesu orzeczono na podstawie art. 98 k.p.c.

W dniu 31 października 2022 r. nastąpiło zarejestrowanie przez Sąd Rejonowy dla Wrocławia Fabrycznej, VI Wydział Gospodarczy Krajowego Rejestru Sądowego, połączenia spółek (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością we W. i (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością we W. w trybie art. 492 § 1 pkt 1 Kodeksu spółek handlowych, w wyniku czego, cały majątek (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością we W. (spółka przejmowana) został przeniesiony z tym dniem na (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością we W. (spółka przejmująca).

Dowód:

- postanowienie Sądu Rejonowego dla Wrocławia - Fabrycznej VI Wydział Gospodarczy Krajowego Rejestru Sądowego z dnia 31.10.2022 r., sygn. akt (...) k.

- informacja odpowiadająca odpisowi pełnemu z Rejestru Przedsiębiorców KRS spółki (...) sp. z o.o . k.

Powyższy wyrok zaskarżyła w całości apelacją powódka (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością we W. zarzucając:

I. naruszenie prawa procesowego:

1. art. 233 § 1 k.p.c. polegające na przekroczeniu granic swobodnej oceny dowodów, braku wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego i dokonanie jego błędnej i powierzchownej oceny oraz wyprowadzenie z materiału dowodowego wniosków z niego niewynikających, a ponadto sprzecznych z zasadami logicznego rozumowania i doświadczeniem życiowym, w szczególności poprzez uznanie roszczenia powoda za nieudowodnione i niewykazane co do wysokości, podczas gdy powód przedstawił komplet dokumentów potwierdzających wzrost kosztów świadczenia usługi na rzecz pozwanego (pismo waloryzacyjne z dnia 26 listopada 2019 r. wraz z załączonymi do niego umowami z podwykonawcami, zestawieniami pracowników i ich oświadczeniami o wymiarze zatrudnienia i miejscu świadczenia usług, szczegółowymi wyliczeniami i formularzem ofertowym);

2. art. 232 zd. 1 k.p.c., który został naruszony po pierwsze, poprzez błędne przyjęcie przez Sąd I instancji, że Strona powodowa nie wywiązała się ze spoczywającego na niej ciężaru udowodnienia kwoty o jaką wzrosły koszty wykonania usługi w związku ze wzrostem płacy minimalnej, podczas gdy powód przedstawił dokładne wyliczenie zawarte w formularzu cenowym oraz dokumenty źródłowe, na podstawie których wyliczenie zostało sporządzone, co dostatecznie i wyczerpująco dowodzi wysokości roszczeń powoda, oraz po drugie, poprzez błędne przyjęcie, że strona pozwana skutecznie zakwestionowała wysokość roszczeń powoda, podczas gdy pozwana nie przedstawiła żadnych dowodów na potwierdzenie swoich wywodów i poprzestała jedynie na gołosłownych stwierdzeniach, a także - co istotne - pozwana przed wytoczeniem powództwa nigdy nie kwestionowała przedstawionych przez powoda wyliczeń, a odmowę waloryzacji wynagrodzenia uzasadniała jedynie tym, że w dacie składania oferty powód miał wiedzę o tym, że od stycznia 2020 r. wzrośnie minimalne wynagrodzenie za pracę;

II. naruszenie prawa materialnego:

1. art. 64 k.c. poprzez jego niezastosowanie w okolicznościach niniejszej sprawy i nie orzeczenie w oparciu o ten przepis o obowiązku pozwanego do złożenia oznaczonego oświadczenia woli, podczas gdy z zawartej przez strony umowy nr (...) z dnia 28 października 2019 r. (§ 19 ust 3 pkt 7 b) umowy) wprost taki obowiązek dla pozwanego wynika, albowiem powód spełnił wszystkie przewidziane w umowie warunki do uzyskania waloryzacji wynagrodzenia;

2. art. 65 § 1 i § 2 k.c. poprzez jego błędne zastosowanie i w efekcie niewyciągnięcia z treści zawartej przez strony umowy nr (...) z dnia 28 października 2019 r. oczywistego wniosku, że zobowiązanie pozwanego do dokonania zmiany wysokości należnego powodowi wynagrodzenia wynika wprost z § 19 ust 3 pkt 7 b) tej umowy, którego treść została zaczerpnięta z art. 142 ust. 5 pkt 2) Ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r. -Prawo zamówień publicznych, a który nie zawiera przesłanki w postaci obowiązku wykazania przez powoda faktu poniesienia przez niego rażącej straty oraz jej wysokości;

3. art. 357 1 k.c. poprzez jego zastosowanie w niniejszej sprawie i stwierdzenie w związku z tym, że powód nie wykazał faktu poniesienia rażącej straty, podczas gdy podstawą do zmiany umowy, o którą powód wnosi w niniejszym postępowaniu wynika z samej treści tej umowy i art. 142 ust. 5 pkt 2) Ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r. - Prawo zamówień publicznych;

4. art. 142 ust. 5 pkt 2) Ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r. - Prawo zamówień publicznych poprzez jego niezastosowanie i w efekcie nie orzeczenie o obowiązku złożenia przez pozwanego oznaczonego szczegółowo w pozwie i wnioskach niniejszej apelacji oświadczenia woli o zmianie wartości (waloryzacji) wysokości należnego powodowi wynagrodzenia za usługo świadczone na rzecz pozwanego na podstawie zawartej przez strony umowy nr (...) z dnia 28 października 2019 r.

W oparciu o te zarzuty powódka wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez uwzględnienie powództwa w całości i stwierdzenie przez Sąd obowiązku pozwanego, polegającego na złożeniu oznaczonego oświadczenia woli, tj. stwierdzeniu, iż począwszy od dnia 01 stycznia 2020 r.:

1) § 11 ust. 2 pkt 2 i pkt 3 oraz § 11 ust. 3 umowy nr (...) z dnia 28 października 2019 r. brzmią:

2. „Wartość umowy za wykonanie przedmiotu zamówienia wynosi:

2) za okres od dnia 01.01.2020 r. do dnia 31.12.2020 r.:

a) brutto: 2 831 161,72 zł (słownie złotych: dwa miliony osiemset trzydzieści jeden tysięcy sto sześćdziesiąt jeden i 72/100),

3) za okres od dnia 01.01.2021 r. do dnia 31.10.2021 r.:

a) brutto: 2 382 206,02 zł (słownie złotych: dwa miliony trzysta osiemdziesiąt dwa tysiące dwieście sześć i 02/100),

3. Ogółem wartość umowy za okres od dnia 01.11.2019 r. do dnia 31.10.2021 r.:

a) brutto: 5 651 838,48 zł (słownie złotych: pięć milionów sześćset pięćdziesiąt jeden tysięcy osiemset trzydzieści osiem i 48/100)."

2) Załącznik nr 1 do umowy nr (...) z dnia 28 października 2019 r. otrzymuje

brzmienie jak w załączeniu do pozwu,

Domagała się nadto zasądzenia od pozwanego na jej rzecz kosztów procesu za obydwie instancje, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych.

W odpowiedzi na apelację pozwany wniósł o oddalenie powództwa i zasądzenie od powódki na rzecz Skarbu Państwa – Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej kosztów zastępstwa procesowego za postępowanie apelacyjne.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje

Apelacja powódki nie zasługuje na uwzględnienie.

Uwarunkowania przedmiotowej sprawy nie pozostawiają wątpliwości co do tego, że zasadniczym zagadnieniem wymagającym rozważenia w pierwszej kolejności, jest ocena, jaki rodzaj roszczenia stronie powodowej w rzeczywistości przysługiwał. Powódka domagała się zarówno w pozwie, jak i w apelacji, stwierdzenia obowiązku złożenia przez pozwanego oświadczenia woli w zakresie zmiany treści § 11 ust 2 pkt 2 i pkt 3 oraz § 11 ust 3 umowy nr (...) z dnia 28 października 2019 r. oraz załącznika nr 1 do tej umowy, zawartej w trybie przepisów ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r. Prawo zamówień publicznych (dalej:” pzp”), dotyczących wysokości należnego stronie powodowej wynagrodzenia. Swoje roszczenie powódka wywodziła z treści art. 142 ust. 5 pkt 2 pzp w zw. z § 19 ust. 3 pkt 7b ww. umowy uznając, że stanowią one wyłączną podstawę do domagania się złożenie przez pozwanego takiego oświadczenia woli na podstawie art. 64 k.c., (vide: oświadczenie pełnomocnika powódki na rozprawie apelacyjnej). Zważywszy na to, że z jednej strony w apelacji brak jest zarzutów do prawidłowego stanowiska Sądu Okręgowego co do tego, że podstawy tego powództwa nie może stanowić dyspozycja art. 357 1 k.c., z drugiej zaś, że nie istnieje inna możliwa do zastosowania podstawa prawna takiego żądania, rozstrzygnięcie powyższej kwestii sprowadzało się do oceny, czy art. 142 ust. 5 pkt 2 pzp, uprawnia do dochodzenia tego rodzaju roszczenia jakie zgłoszone zostało przez powódkę.

Podejmując to zagadnienie wstępnego wskazania wymaga, że norma art. 64 k.c. odnosi się wyłącznie do istniejącego najpóźniej w chwili orzekania, zgodnie z art. 316 § 1 k.p.c., obowiązku złożenia oświadczenia woli wynikającego wprost z prawa materialnego lub czynności prawnej. Nie można wyprowadzać obowiązku złożenia oświadczenia woli w tych wypadkach, w których ustawodawca przewidział kompetencję sądu do ustalenia istnienia bądź nieistnienia prawa lub stosunku prawnego, czy też zastrzegł możliwość domagania się wprost spełnienia świadczenia. Art. 64 k.c. nie jest samoistną podstawą do kreowania obowiązku złożenia oświadczenia woli, lecz stanowi podstawę prawną do przymusowej realizacji takiego obowiązku wynikającego z innego źródła. Dotyczy to zasadniczo tylko tych przypadków, w których obowiązek złożenia oświadczenia woli jest wystarczająco skonkretyzowany pod względem podmiotowym (wiadomo, kto jest dłużnikiem) i przedmiotowym (treść oświadczenia jest już „oznaczona”), odpowiada zatem w pełni ukształtowanemu roszczeniu (por. wyroki SN: z 30.06.2004 r., IV CK 519/03, IC 2005/2, s. 52, z omówieniem K. Osajdy, Glosa 2006/4, s. 11; z 13.01.2012 r., I CSK 153/11, LEX nr 1131110; z 19.01.2018 r., I CSK 228/17, LEX nr 2558239), przy czym chodzi wyłącznie o roszczenia cywilnoprawne (ich przedmiotem jest prawnomaterialne oświadczenie woli, a nie czynność procesowa), które mogą być dochodzone na drodze sądowej. Przyjmuje się przy tym jednolicie, że wydane na mocy art. 64 k.c. orzeczenie sądowe zastępujące oświadczenie woli ma charakter konstytutywny (por. np. uchwała SN z 20.04.2006 r., III CZP 25/06, OSNC 2007/2, poz. 26; postanowienie SN z 20.04.2006 r., III CSK 37/06, OSNC 2007/2, poz. 29; wyroki SN: z 15.01.2010 r., I CSK 228/09, LEX nr 564752; z 4.02.2011 r., III CSK 161/10, LEX nr 785884; z 29.09.2017 r., V CSK 2/17, OSP 2018/10, poz. 99).

Art. 142 ust. 5 ust. 2 pzp stanowi, że umowa zawarta na okres dłuższy niż 12 miesięcy zawiera postanowienia o zasadach wprowadzania odpowiednich zmian wysokości wynagrodzenia należnego wykonawcy, w przypadku zmiany wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę albo wysokości minimalnej stawki godzinowej, ustalonych na podstawie przepisów ustawy z dnia 10 października 2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę, jeżeli zmiany te będą miały wpływ na koszty wykonania zamówienia przez wykonawcę. Słusznie Sąd Okręgowy uwypuklił, że realizując powyższe zapisy ustawowe strony zawarły opisane już regulacje w § 19 ust 3 pkt 7 b i ust 4 umowy, przy czym – co należy podkreślić - nie modyfikują one w żaden sposób modelu ustawowego tej instytucji. Z tej przyczyny dalsze rozważania zasadniczo dotyczyć będą wykładni normy art. 142 ust. 5 pzp.

Sposób zredagowania art. 142 ust. 5 pzp rodzi wątpliwość interpretacyjną, jak należy rozumieć zwrot „postanowienia o zasadach wprowadzania odpowiednich zmian wysokości wynagrodzenia należnego wykonawcy”, w szczególności czy chodzi w tym przypadku o klauzulę waloryzacyjną bądź klauzulę umowną o podobnym skutku, czy też raczej o opisanie warunków zmiany umowy analogicznie do art. 144 ust. 1 pzp. Jakkolwiek sposób zredagowania przepisu jest daleki od modelu legislacyjnej poprawności, to uznać należy, iż w tym przypadku ustawodawca nie miał na myśli warunków zmiany, lecz właśnie klauzulę waloryzacyjną. Ustawodawca nie posłużył się bowiem zwrotem „możliwość dokonania zmiany” oraz „warunki zmiany”, lecz użył sformułowania „zasady wprowadzania odpowiednich zmian wysokości wynagrodzenia”, co wskazuje, iż na gruncie art. 142 ust. 5 pzp miał na myśli odmienną sytuację od uregulowanej w treści postanowień art. 144 ust. 1 pzp.

Nałożenie obowiązku wynikającego z postanowień art. 142 ust. 5 pzp powoduje, iż zamawiający zobowiązany był ująć w treści projektu umowy w sprawie zamówienia publicznego (stanowiącego część składową specyfikacji istotnych warunków zamówienia) postanowienia o zasadach wprowadzania odpowiednich zmian wysokości wynagrodzenia należnego wykonawcy, w przypadku zmiany: stawki podatku od towarów i usług, wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę ustalonego na podstawie art. 2 ust. 3–5 ustawy z 10.10.2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę albo minimalnej stawki godzinowej oraz zasad podlegania ubezpieczeniom społecznym lub ubezpieczeniu zdrowotnemu lub wysokości stawki składki na ubezpieczenia społeczne lub zdrowotne, jeżeli zmiany te będą miały wpływ na koszty wykonania zamówienia przez wykonawcę. Ustawodawca wprowadził zatem obowiązek, aby analogicznie jak to ma miejsce w przypadku art. 358 1 § 2 k.c., zamawiający zastrzegł w umowie, że wysokość świadczenia pieniężnego zostanie ustalona według innego niż pieniądz miernika wartości. Tak sformułowane klauzule wypełniające obowiązek z art. 142 ust. 5 pzp będą w konsekwencji przyznawały wykonawcy roszczenie o zapłatę wynagrodzenia w kwocie wynikającej z zastosowanej klauzuli waloryzacyjnej.

Wprawdzie art. 142 ust. 5 pzp przewiduje powołanie do życia klauzul umownych działających niejako automatycznie, niemniej jednak powstanie roszczenia o wzrost wynagrodzenia wynikającego z takiej klauzuli, będzie wymagało wykazania przez wykonawcę, iż w danych okolicznościach faktycznych związanych z realizacją konkretnej umowy w sprawie zamówienia publicznego zaistniałe zmiany stanu prawnego miały faktyczny wpływ na koszty realizacji zamówienia.

Analogiczne stanowisko dominuje w nauce prawa – vide: Skubiszak-Kalinowska Irena, Wiktorowska Ewa, Prawo zamówień publicznych. Komentarz aktualizowany Opublikowano: LEX/el. 2020, Dzierżanowski Włodzimierz, Jerzykowski Jarosław, Stachowiak Małgorzata, Prawo zamówień publicznych. Komentarz, wyd. VII, WKP 2018.

Co do charakteru prawnego funkcjonujących w obrocie prawnym klauzul waloryzacyjnych, w szczególności tej przewidzianej w art. 358 1 § 3 k.c., wykształcił się w judykaturze jednolity pogląd, według którego samo ziszczenie się warunków (ustawowych, umownych) do jej zastosowania samo przez się nie powoduje zmiany wysokości świadczenia ani nie uprawnia stron stosunku zobowiązaniowego do jednostronnego kształtowania treści tego stosunku czy też zapobieżenia jego wygaśnięciu na skutek spełnienia świadczenia w kwocie nominalnej. Zaistnienie tych przesłanek tworzy jedynie swoisty stan waloryzacyjności, w którego następstwie wierzyciel może wytoczyć powództwo o dokonanie waloryzacji (co w przypadku zaszłości oznacza wyłącznie powództwo o zapłatę) i w ten sposób doprowadzić do zaspokojenia swego uzasadnionego interesu.

Konkludując przedstawione wyżej rozważania stwierdzić należy, że art. 142 ust. 5 pzp może stanowić wyłącznie podstawę powództwa o waloryzacje/zapłatę podwyższonego wynagrodzenia w wysokości wynikającej z przewidzianej umową klauzuli waloryzacyjnej. Na jego podstawie nie jest natomiast dopuszczalne żądanie stwierdzenia obowiązku złożenia przez zamawiającego oświadczenia woli w przedmiocie zmiany umowy w zakresie wynikającym z klauzuli waloryzacyjnej, z odwołaniem się do treści art. 64 k.c. Wyczerpując to zagadnienie Sąd Apelacyjny zauważa, że apelująca nie przedstawiła w toku całego procesu jakiejkolwiek argumentacji prawnej uzasadniającej forsowany przez siebie odmienny pogląd prawny, ograniczając się wyłącznie do autorytatywnego stwierdzenia, że zgłoszone pozwem roszczenie jej przysługuje.

Granice, w jakich sąd jest uprawniony do rozpoznania przedstawionej mu sprawy wyznacza zgłoszone przez stronę roszczenie. Roszczenie w sensie materialnym stanowi prawo podmiotowe, którego treścią pozostaje możliwość domagania się od określonej osoby określonego zachowania. W znaczeniu procesowym roszczenie stanowi wyodrębnione konstrukcyjnie żądanie (art. 187 § 1 pkt 1 k.p.c.), które stanowi wyraz woli powoda uzyskania sądowej ochrony i realizacji przysługującego mu prawa, w przedstawionej pod osąd podstawie faktycznej (art. 187 § 1 pkt 2 k.p.c.).

W procesie cywilnym granice kompetencji sądu do rozpoznania sprawy wyznacza zatem zawsze żądanie powództwa – wyznaczone jego przedmiotem i podstawą faktyczną – artykułowane przez stronę powodową w chwili zamknięcia rozprawy (art. 316 § 1 k.p.c.). Co należy stanowczo podkreślić, sąd nie może wyrokować co do przedmiotu, który nie był objęty żądaniem ani zasądzać ponad żądanie (art. 321 § 1 k.p.c.). Obowiązkiem strony inicjującej proces pozostaje wyraźne sformułowanie żądania, które to żądanie wyznacza tym samym granice kognicji sądu. Zakaz orzekania ponad żądanie, będący przejawem zasad dyspozycyjności i kontradyktoryjności, stanowi emanację zasady, że o przedmiocie orzekania decyduje wyłącznie strona. Oczywistym jest, że sąd nie może wyręczać strony powodowej w określeniu żądania. Stąd też, już tylko z uwagi na tak ukształtowane przez stronę powodową roszczenie, tj. żądanie złożenia oświadczenia woli brak było jakichkolwiek możliwości jego merytorycznej weryfikacji jako powództwa o zapłatę.

Z tych względów powództwo podlegało oddaleniu. Dezaktualizowało to tym samym potrzebę weryfikacji pozostałych zarzutów apelacji, ogniskujących się wokół kwestii wysokości należnego stronie powodowej zwaloryzowanego wynagrodzenia za lata 2020 i 2021, jako mających oczywiście irrelewatny charakter dla kierunku rozstrzygnięcia. Sąd Apelacyjny w pełni podziela pogląd wyrażony przez Sąd Najwyższy, że sąd drugiej instancji jest obowiązany zamieścić w swoim uzasadnieniu wyłącznie takie elementy, które ze względu na treść apelacji i zakres rozpoznania są potrzebne do rozstrzygnięcia sprawy, ale nie ma zarazem obowiązku wyrażania szczegółowego stanowiska do wszystkich poglądów i zarzutów prezentowanych przez strony, jeżeli nie mają już one istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 16 marca 2012 r., sygn. IV CSK 373/11, LEX nr 1169841, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 października 1998 r., sygn. II UKN 282/98, OSNP 1999/23/758).

Z tych względów zaskarżony wyrok w całości odpowiadał prawu, skutkiem czego Sąd Apelacyjny orzekł jak w punkcie I sentencji, na podstawie art. 385 k.p.c.

Na zasadzie odpowiedzialności za wynik sporu, w oparciu o art. 98 § 1 i 3 i art. 99 k.p.c. w zw. z art. 108 § 1 k.p.c. oraz art. 32 ust. 3 ustawy z dnia 15 grudnia 2016 r. o Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej, zasądzono od przegrywającej proces powódki na rzecz Skarbu Państwa – Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej o kwotę 8.100 zł z tytułu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym, tj. w stawce minimalnej określonej w § 2 pkt. 7 w zw. z § 10 ust. 1 pkt. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych.

Artur Kowalewski