descriptionTreść orzeczenia

Sygn. akt I ACa 1694/23

Wyrok w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej

19 grudnia 2024 r.

Sąd Apelacyjny w Szczecinie I Wydział Cywilny w składzie:

Przewodniczący: SSO del. Robert Bury

Protokolant: sekretarz sądowy Mariusz Zając

Robert Bury

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w Koszalinie wyrokiem z 11 maja 2023 r. wydanym w sprawie z powództwa E. S. i T. S. przeciwko (...) Bank (...) w W. oddalił powództwo w zakresie żądania głównego to jest ustalenia, że umowa kredytu hipotecznego o numerze (...) zawarta w dniu 22 lipca 2008r., zmieniona aneksem numer (...), z dnia 24 stycznia 2015r. między powodami a pozwanym (...) Bank (...) spółką akcyjną w W., obecnie (...) Bank (...) z siedzibą w W. jest nieważna i w zakresie zasądzenia od pozwanego solidarnie 39.840,77 zł i 15.648,90 CHF tytułem bezpodstawnego wzbogacenia pozwanej w związku z nieważnością zawartej przez strony umowy kredytu, wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. Uwzględniono powództwo ewentualne w części ustalając, że postanowienia Regulaminu Kredytu Hipotecznego udzielanego przez (...), stanowiącego załącznik numer 1 do umowy kredytu hipotecznego o numerze (...), zawartej w dniu 22 lipca 2008r., zmienionej aneksem numer (...), z dnia 24 stycznia 2015r., między powodami a pozwanym nie wiążą powodów w zakresie § 2 punkt 12, § 7 ust. 4, § 9 ust.2 punkt 1 i 2 i § 13 ust.7 tego Regulaminu oraz zasądzono od pozwanej 15.569,70 CHF tytułem bezpodstawnego wzbogacenia pozwanej w związku z pobraniem środków pieniężnych tytułem spłaty kredytu w zawyżonej wysokości w okresie od 5 marca 2015r. do 5 listopada 2020r. z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 27 listopada 2020 r. Koszty procesu zostały wzajemnie zniesiony między stronami nakazano pobrać od pozwanej na rzecz skarbu państwa Sądu Okręgowego w Koszalinie 2096,14 zł tytułem kosztów sądowych wyłożonych tymczasowo przez Skarb Państwa nakazując jednocześnie zwrot powodom kwoty 903,86 zł tytułem nadpłaconej zaliczki na wydatki sądowe.

Sąd Okręgowy ustalił, że 22 lipca 2008 r. Powodowie zawarli z poprzednikiem prawnym pozwanego (...) spółką akcyjną Oddział w Polsce umowę kredytu hipotecznego o numerze (...) na kwotę 135.000 zł indeksowanego kursem CHF przeznaczonego na pokrycie kosztów zakupu lokalu mieszkalnego oraz jego modernizacji. W regulaminie kredytu hipotecznego udzielanego przez (...) zawarto między innymi poniższe zapisy:

- § 4 ust. 1 Kredyt udzielany jest w złotych. Na wniosek wnioskodawcy Bank udziela kredytu indeksowanego do waluty obcej. W przypadku kredytu indeksowanego do waluty obcej wnioskodawca wnioskuje o kwotę kredytu wyrażoną w złotych, z zaznaczeniem, że wniosek dotyczy kredytu indeksowanego do waluty obcej.

- § 7 ust. 4 W przypadku kredytów indeksowanych do waluty obcej, wypłata kredytu następuje w złotych według kursu nie niższego niż kurs kupna zgodnie z Tabelą obowiązującą w momencie wypłaty środków z kredytu. W przypadku wypłaty kredytu w transzach , stosuje się kurs nie niższy niż kurs kupna zgodnie z Tabelą kursów obowiązującą w momencie wypłaty poszczególnych transz. (…);

- § 9 ust. 2 W przypadku kredytów indeksowanych do waluty obcej 1) raty kredytu podlegające spłacie wyrażone są w walucie obcej i w dniu wymagalności raty kredytu pobierane są z rachunku bankowego, o którym mowa w ust. 1 według kursu sprzedaży zgodnie z Tabelą obowiązującą w Banku na koniec dnia roboczego poprzedzającego dzień wymagalności raty spłaty kredytu; 2) jeśli dzień wymagalności raty kredytu przypada na dzień wolny od pracy, stosuje się kurs sprzedaży zgodnie z Tabelą obowiązującą w Banku na koniec ostatniego dnia roboczego poprzedzającego dzień wymagalności raty spłaty kredytu;

Pismem z dnia 26 listopada 2020 r. powodowie wezwali pozwanego do zapłaty kwoty 128.397,94 złotych z uwagi na nieważność tej umowy kredytu. Zgłosili również żądanie ewentualne dotyczące zapłaty kwoty 53.342,56 złotych z uwagi na abuzywność klauzul przeliczeniowych CHF/PLN, stosowanych przez bank przy jej realizacji.

Pismem z dnia 26 listopada 2020 r. pozwany bank odmówił spełnienia roszczeń powodów.

Sąd pierwszej instancji uznał powództwo główne za niezasadne. Przyjął, że stronie powodowej przysługuje interes prawny w powództwie o ustalenie, wyrażający się potrzebą usunięcia niepewności istnienia umowy kredytu w części niewykonanej. W ocenie sądu, klauzule przeliczeniowe nie są postanowieniami określającymi główne świadczenie stron, o których mowa w art. 385 1 § 1 k.c., lecz są jedynie postanowieniami pobocznymi, o drugorzędnym znaczeniu, tj. nie stanowią samoistnych treści istotnych postanowień umowy, a są instrumentem do ustalania rozmiaru świadczenia, a przez to podlegają kontroli abuzywności na zasadach ogólnych, jak każde inne postanowienie umowne. Strona powodowa nie była poinformowana o ryzyku kursowym w sposób wyczerpujący i zrozumiały oraz o skutkach, jakie wiążą się z zastosowaniem mechanizmu indeksacji. Zdaniem Sądu Okręgowego, materiał dowodowy pozwala na uznanie wyżej wskazanych postanowień umowy za niedozwolone w rozumieniu art. 385 1 § 1 k.c. Skutkiem tego jest uznanie, że nie wiążą one stron procesu z mocą wsteczną, przy związaniu stron pozostałymi postanowieniami umownymi.

Przyjęto, że sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco naruszające interesy konsumenta uznać należy takie ukształtowanie stosunku obligacyjnego banku z konsumentem, w ramach którego kwota zindeksowanej należności głównej oraz zasady spłaty rat kredytu polegające na przeliczeniu raty wyrażonej we frakach szwajcarskich na złotego, nie są sprecyzowane w sposób jasny i czytelny dla konsumenta.

Umowę zawarto z wykorzystaniem wzorca przygotowanego przez jedną ze stron umowy tj. przez pozwany bank. Sporne klauzule waloryzujące kwotę kredytu do waluty obcej – franka szwajcarskiego oraz określające jego ratalną spłatę przy zastosowaniu tabeli kursów walut obowiązujących w pozwanym banku zostały przyjęte przez powodów bez modyfikacji, a także co istotne nie były one przedmiotem negocjacji. Wysokość zobowiązania powodów była uzależniona od swobodnej woli kredytodawcy.

Klauzule zawarte w § 2 pkt 12, 7 ust. 4 § 9 ust 2 pkt 1 i 2 regulaminu stanowiącego załącznik do umowy kredytowej kształtują prawa i obowiązki powodów w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, a także rażąco naruszają ich interesy ekonomiczne. Wskutek stwierdzenia ich abuzywności postanowienia umowy nie wiążą powodów – konsumentów e x tunc i ex lege.

Sąd przyjął, że mimo stwierdzenia abuzywności części postanowień umowy łączącej strony, zgodnie z treścią art. 385 1 § 2 k.c., są związane umową w pozostałym zakresie, a wyeliminowanie z treści umowy postanowień abuzywnych nie daje podstaw do jej unieważnienia w całości. Do ważności umowy konieczne jest, aby nie były abuzywne, bądź sprzeczne z przepisami bezwzględnie obowiązującymi elementy istotne tej umowy ( essentialia negotii), a tych powodowie nie kwestionowali. Skoro niesporne i nieabuzywne są essentialia negotii umowy kredytowej, to może być ona w dalszym ciągu wykonywana, nawet po wyeliminowaniu klauzul waloryzacyjnych z uwagi na ich abuzywność. Klauzule waloryzacyjne zawarte w treści umowy należy zakwalifikować do naturalia negotii, bez których umowa może być wykonywana w dalszym ciągu. Klauzule te uzyskałyby status elementów istotnych umowy o ile byłyby przedmiotem negocjacji powodów z bankiem (art. 72 § 1 k.c.).

W ocenie Sądu Okręgowego, po wyeliminowaniu z umowy abuzywnych klauzul, koniecznym było przeliczenie na nowo spłat poszczególnych rat kredytu przez powodów, przy przyjęciu, że umowa łącząca strony to kredyt złotowy, wypłacony przez pozwany bank w kwocie 135.000 zł z niezmienionym okresem kredytowania i niezmienionym oprocentowaniem. W oparciu o wyliczenia biegłego sądowego Sąd przyjął, że w okresie objętym żądaniem pozwu od 5 lipca 2011 r. do 5 listopada 2020 r. powodowie zapłacili łącznie 39.840,77 złotych oraz 14.648,90 franków szwajcarskich (Sąd Okręgowy wskazał tą kwotę wskutek oczywistej omyłki pisarskiej, zaświadczeń banku oraz z opinii biegłych wynika kwota 15.648,90 CHF). Suma należnych bankowi rat powinna wynieść w tymże okresie 49.972,70 złotych, powodowie nadpłacili 15.569,70 franków szwajcarskich, co sąd ustalił przeliczając kwoty wyrażone w złotych. odsetki ustawowe zostały zasądzone od 27 listopada 2020 roku, skoro w tym dniu pozwany bank odmówił spełnienia żądania pieniężnego.

Wyrok został zaskarżony apelacją przez powodów w części, w zakresie pkt 1. oddalającego roszczenie główne o zapłatę i ustalenie, w zakresie pkt.3. oddalającego w pozostałej części roszczenie ewentualne, w zakresie pkt 4. rozstrzygającego o kosztach postępowania. Powodowie zarzucili naruszenie:

1. art. 321 § 1 k.p.c. w zw. z art. 189 k.p.c. w zw. z art. 191 k.p.c. przez nierozpoznanie głównego żądania pozwu i zaniechanie zbadania materialnej podstawy żądania powoływanej przez stronę powodową na jego uzasadnienie;

2. art. 233 § 1 k.p.c. przez dokonanie przez Sąd I instancji dowolnej, a nie swobodnej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i ustalenie w sposób oderwany od zgromadzonych dowodów, że strony zawarły sporną umowę bez postanowień waloryzacyjnych, umowa pozbawiona mechanizmu indeksacji może dalej wiązać strony, umowę pozbawioną mechanizmu indeksacji, można dalej wykonać - określić sposób i wysokość świadczeń stron;

3. art. 233 § 1 k.p.c. polegające na przekroczeniu granic swobodnej oceny dowodów przez dokonanie sprzecznych z materiałem dowodowym ustaleń faktycznych, polegających na przyjęciu, że nadwyżka kwot rzeczywiście pobranych przez pozwaną w okresie od 5 marca 2015 r. do 5 listopada 2020 r. ponad kwoty rzeczywiście należne w tym okresie, wynosi 15.569,70 CHF, podczas gdy przeliczenie wpłaconych w CHF rat na PLN po średnim kurcie NBP nie odzwierciedla wysokości faktycznych świadczeń powodów, dokonanie sprzecznych z materiałem dowodowym ustaleń faktycznych, polegających na pominięciu, że powodowie nadpłacali kredyt od dnia pierwszej raty, jednak zakresem żądania ewentualnego objęte zostały nadpłaty w okresie od dnia 05.07.2011 r. do dnia 05.11.2020 r. i wynoszą one 19 315,68 zł oraz 15 648,90 CHF, dokonanie wadliwego rozliczenia nadpłaty rat kredytowych co doprowadziło do oddalenia żądania ewentualnego powodów w zakresie kwoty 19.315,68 ZŁ oraz dalszej kwoty 79, 20 CHF, dokonanie sprzecznych z materiałem dowodowym ustaleń faktycznych, polegających na pominięciu, że od dnia 05.03.2015 r. powodowie spłacali kredyt we frankach szwajcarskich oraz dokonywali zakupu waluty po ogólnodostępnych kursach nieodpowiadających średniemu kursowi NBP, dokonanie sprzecznych z materiałem dowodowym ustaleń faktycznych, polegających na przyjęciu, że, strona powodowa nie kwestionowała opinii biegłej sądowej A. Z., podczas gdy strona powodowa wnosiła o pominięcie opinii w zakresie wyliczenia wysokości nadpłat za okres spłaty w CHF tj. od 05.03.2015 r. do 05.11.2020 r., co skutkowało oddaleniem dalszej części roszczenia ewentualnego;

4. art. 353 1 k.c. w zw. z art. 58 § 1 k.c. i przez ich błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, iż uzależnienie kwoty do wypłaty i zwrotu kwoty kredytu od zachowania i decyzji tylko jednej ze stron umowy nie sprzeciwia się naturze stosunku prawnego wynikającego z umowy kredytu, podczas gdy prawidłowa wykładnia tych przepisów powinna prowadzić do wniosku, iż tak skonstruowana umowa jest nieważna jako sprzeczna z naturą zobowiązania;

5. art. 58 § 2 k.c. przez jego niezastosowanie w niniejszej sprawie, pomimo, iż sąd I instancji doszedł do wniosku, że łącząca strony niniejszego postępowania umowa z dnia 22.07.2008 r. godzi w zasady współżycia społecznego, podczas gdy takie ustalenie powinno skutkować uznaniem, że przedmiotowa umowa jest nieważna.

6. art. 385 1 § 1 i 2 k.c. oraz art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich poprzez ich niewłaściwe zastosowanie do ustalonego w sprawie stanu faktycznego i błędne przyjęcie, że możliwość dalszego kontynuowania umowy po usunięciu z niej zapisów abuzywnych świadczy także o ważności umowy jako zgodnej z zasadami współżycia społecznego i naturą zobowiązania.

7. art. 385 1 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 dyrektywy Rady 93/13 w zw. z art. 69 Prawa bankowego poprzez ich niewłaściwą wykładnię i błędne przyjęcie, że klauzule indeksacyjne stanowią naturalia negotii podczas gdy określają one główne świadczenia stron, („główny przedmiot umowy” w rozumieniu dyrektywy 93/13) kształtują prawa i obowiązki stron i określają wysokość świadczenia kredytobiorcy.

8. art 385 2 k.c. poprzez jego niewłaściwą wykładnię polegającą na pominięciu przy wykładni tego przepisu zasad prounijnej wykładni celowościowej i funkcjonalnej, w szczególności nieuwzględnieniu celów wynikających z dyrektywy Rady Unii Europejskiej z dnia 5 kwietnia 1993 r. nr 93/13/EWG w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich oraz bezzasadnym pominięciu przy wykładni wyraźnie sformułowanych w treści implementowanej przepisami kodeksu cywilnego dyrektywy rady nr 93/13/EWG wskazań co do interpretacji pojęć zawartych w dyrektywie, a także zasady jednolitego stosowania prawa wspólnotowego;

9. art. 69 ust. 1 Prawa bankowego w zw. 69 ust. 2 pkt 4 Prawa bankowego w zw. z art. 358' w zw. z art. 58 § 1, k.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że bezskuteczność zapisów, które dotyczyły opisanego w umowach mechanizmu indeksacji nie prowadzi do nieważności spornej umowy, mimo niemożliwości określenia głównych świadczeń obu stron (rat kapitałowo - odsetkowych, które były ustalane jednostronnie według kursu sprzedaży z momentu wymagalności tych świadczeń, określonego w tabelach kursowych banku a także kwoty kredytu indeksowanego do CHF), co skutkowało uznaniem, że eliminacja poszczególnych zapisów umowy nie prowadzi do jej upadku, natomiast umowa może być dalej wykonywana

10. art. 69 ust. 1 w zw. z ust. 2 pkt 2, a także pkt 4a ustawy Prawo bankowe przez przyjęcie, że umowa mieści się w konstrukcji ogólnej umowy kredytu bankowego i przez to jest zgodna z ustawą podczas gdy w wyniku zastosowania klauzul indeksacyjnych pozwalających bankowi ustalać kurs CHF zarówno przy wypłacie jak i przy spłatach kredytu w sposób dowolny, nie zostało zatem faktycznie ustalone, w jakiej wysokości kredytobiorca zaciąga względem banku zobowiązanie, ani w jakiej wysokości będzie następnie je spłacać;

11. art. 385 1 k.c. przez jego błędną wykładnię.

Apelujący domagali się zmiany zaskarżonego wyroku przez uwzględnienie powództwa głównego w całości, ustalenia nieistnienia stosunku prawnego i zasądzenia od strony pozwanej łącznie 39 840,77 zł i 15 648,90 CHF. Ponadto wniesiono o wskazanie w wyroku, że wyrok pierwszej instancji w części uwzględniającej żądanie ewentualne utracił moc na skutek zmiany, o którą powód wnosi w pkt 1 i 2 apelacji

Ewentualnie w wypadku nieuwzględnienia wniosków wyżej wskazanych domagano się zmiany zaskarżonego wyroku przez uwzględnienie żądania ewentualnego i zasądzenie łącznie 19.315,68 zł i dalszej kwoty 79,20 CHF z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia 27.11.2020 r. w związku z nieważnością zawartej przez strony umowy kredytu i pobraniem przez pozwaną świadczeń nienależnych w okresie od 05.07.2011 r. do 05.11.2020 r.

Pozwany domagał się oddalenia apelacji strony powodowej.

Wyrok został zaskarżony przez stronę pozwaną w części ustalającej, że postanowienia Regulaminu Kredytu Hipotecznego udzielanego przez (...), stanowiącego załącznik numer 1 do umowy kredytu hipotecznego o numerze (...), zawartej 22 lipca 2008 r. zmienionej aneksem z dnia 24 stycznia 2015 r. między T. S. i E. S. a pozwanym (...) Bank (...) spółką akcyjną w W., obecnie (...) Bank (...) z siedzibą w W., nie wiążą powodów w zakresie § 2 punkt 12, § 7 ust 4, § 9 ust. 2 punkt 1 i 2 i § 13 ust. 7 tego Regulaminu oraz zasądzającej od pozwanej 15.569,70 franków szwajcarskich, objętej pkt 2 sentencji wyroku, znoszącej koszty procesu wzajemnie między stronami, tj. objętej pkt 4 sentencji wyroku, nakazującej pobranie od pozwanej (...) Bank (...) z siedzibą w W. na rzecz Skarbu Państwa Sądu Okręgowego w Koszalinie kwotę 2.096,14 złotych tytułem zwrotu kosztów sądowych wyłożonych tymczasowo przez Skarb Państwa, tj. objętej pkt 5 sentencji wyroku.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie:

1. art. 321 § 1 k.p.c. poprzez ustalenie, że określone postanowienia Regulaminu kredytu hipotecznego nie wiążą powodów tj. pozostają bezskuteczne, podczas gdy strona powodowa nie wnosiła o ustalenie bezskuteczności przedmiotowych postanowień;

2. art. 233 § 1 k.p.c. poprzez dokonanie dowolnej, a nie wszechstronnej oceny materiału dowodowego;

3. art. 235 2 § 2 i § 1 pkt 2, 3, i 5 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. poprzez pominięcie, bez wskazania podstawy prawnej, postanowieniem z dnia 10 października 2022 r. wniosku dowodowego pozwanego o przeprowadzenie dowodu z zeznań świadka A. S., podczas gdy dowód ten był istotny dla rozstrzygnięcia sprawy;

4. art. 98 § 1 w zw. z art. 100 k.p.c. poprzez wzajemne zniesienie kosztów procesu;

5. art. 113 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych w zw. z art. 102 k.p.c.;

6. art. 189 k.p.c. poprzez przyjęcie, że stronie powodowej przysługuje interes prawny w ustaleniu bezskuteczności postanowień umownych;

7. art. 385 1 § 1 k.c. w związku z art. 4 ust. 2 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich przez jego niewłaściwe zastosowanie,

8. art. 385 1 § 1 zd. 2 k.c. poprzez błędne przyjęcie, że postanowienia indeksacyjne nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny i transparentny;

9. art. 385 1 § 1 k.c. poprzez przyjęcie, że postanowienia umowne dotyczące indeksacji stanowią niedozwolone postanowienia umowne;

10. art. 385 1 § 2 k.c. oraz art. 65 § 1 i 2 k.c. i art. 353 1 k.c. polegające na błędnym przyjęciu, że w konsekwencji ustalenia abuzywności postanowień dotyczących sposobu ustalania kursów wymiany walut poprzez odesłanie do tabeli kursowej banku doszło do całkowitego wyeliminowania z umowy indeksacji, a w rezultacie do przekształcenia kredytu w kredyt złotowy z jednoczesnym pozostawieniem w mocy parametrów kredytu walutowego, tj. w szczególności postanowień umownych odnoszących się do zmiennego oprocentowania kredytu ustalanego jako stawka bazowa zastrzeżona dla zobowiązań kredytowych wyrażonych w walucie obcej (LIBOR 3M dla CHF) powiększona o stałą marżę banku; powyższe uchybienie skutkowało niedopuszczalną ingerencją Sądu w ustalony przez strony stosunek prawny poprzez jego nieuprawnioną zmianę;

11. art. 56 k.c. w zw. z art. 358 § 2 k.c. w zw. z art. 69 ust. 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich poprzez błędne przyjęcie, że brak jest odpowiednich przepisów dyspozytywnych określających zasady waloryzacji walutowej w umowach kredytu bankowego i w konsekwencji brak odwołania się przez Sąd I instancji do normy art. 358 § 2 k.c. wykładanej łącznie z art. 69 ust. 3 Prawa bankowego w miejsce uznanych za niedozwolone klauzul indeksacyjnych w zakresie, w jakim klauzule te zawierają odesłanie do tabel kursowych banku;

12. art. 385 1 § 2 k.c. w związku z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 oraz w związku z motywem dwudziestym pierwszym Dyrektywy 93/13 poprzez brak przyjęcia, że w sytuacji stwierdzenia niedozwolonego (nieuczciwego) charakteru całego mechanizmu indeksacji i konieczności wyeliminowania z umowy postanowień indeksacyjnych dotyczących zasad wypłaty oraz spłaty kredytu, możliwe jest zastosowanie stawki referencyjnej WIBOR;

13. art. 4 ustawy z dnia 29 lipca 2011 r., o zmianie ustawy - prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw w zw. z art. 69 ust. 3 prawa bankowego i art. 75b prawa bankowego poprzez nieuzasadnione pominięcie skutków aneksu zawartego do umowy;

14. art. 405 k.c. w zw. z art. 410 § 1 i 2 k.c. poprzez przyjęcie, że stronie powodowej przysługuje roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia w wysokości równej sumie kwot “nadpłaconych” tytułem spłaty rat kredytu na skutek zastosowania klauzuli indeksacyjnej, w sytuacji, gdy strona pozwana wypłaciła na rzecz strony powodowej kwotę kredytu z tytułu umowy kredytu, a zatem nie pozostaje bezpodstawnie wzbogacona względem strony powodowej w zakresie wysokości wypłaconego kredytu;

15. art. 411 pkt 2 i 4 k.c. poprzez uznanie, że stronie powodowej przysługuje prawo do żądania zwrotu „nadpłat” w okolicznościach, gdy świadczenia strony powodowej czyniły zadość zasadom współżycia społecznego, a także miały charakter świadczenia spełnionego przed nadejściem terminu ich wymagalności;

16. art. 367 § 1 k.c. w zw. z art. 369 k.c. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie oraz zasądzenie kwot dochodzonych przez stronę powodową w niniejszym postępowaniu na zasadach solidarności podczas, gdy brak jest podstaw zarówno ustawowych, jak i umownych, do przyjęcia solidarności czynnej po stronie powodowej.

Apelujący domagał się zmiany zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części poprzez oddalenie powództwa. Na podstawie art. 380 k.p.c. domagano się rozpoznania przez Sąd II instancji postanowienia Sądu I instancji z dnia 10 października 2022 r. pomijającego wniosek pozwanego o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z zeznań świadka A. S. na fakty (okoliczności) wskazane w pkt 5) petitum odpowiedzi na pozew i przeprowadzenia tego dowodu przez sąd II instancji na podstawie art. 382 k.p.c.

Powodowie domagali się oddalenia apelacji pozwanego.

Sąd Apelacyjny ustalił, że w okresie od 5 lipca 2011 roku do 5 listopada 2020 roku powodowie zapłacili pozwanemu 39.840,77 zł i 15.648,90 CHF. Powyższe ustalono na podstawie dowodu z opinii biegłej sądowej (k. 224 v.) i zaświadczenia wystawionego przez bank 9 listopada 2020 roku (k. 32). Wnioski dowodu z opinii biegłej nie były we wskazanym zakresie kwestionowane i wynikają także z dokumentu wystawionego przez bank.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje

1. Apelacja strony powodowej jest zasadna, w konsekwencji apelacja strony pozwanej bezzasadna, a wyrok Sądu Okręgowego pozostaje w sprzeczności z ugruntowanym orzecznictwem TSUE, Sądu Najwyższego i sądów powszechnych, w których przyjęto, że klauzule denominacyjne (inaczej klauzule przeliczeniowe, składające się z klauzuli walutowej oraz spreadowej) obejmują główne świadczenia stron w rozumieniu art. 385 1 § 1 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13, są abuzywne, strony umowy kredytu nie są nimi związanie, co oznacza jej upadek według nomenklatury TSUE, a nieważność w rozumieniu polskiego kodeksu cywilnego. Bez klauzul walutowej i spreadowej nie jest możliwe wykonywanie umowy kredytu odnoszącego wysokość długu kredytobiorcy do waluty obcej, bez względu na przyjęty mechanizm przeliczeniowy: indeksacyjny albo denominacyjny. Sąd pierwszej instancji pominął także znaczenie klauzuli walutowej (inaczej klauzuli ryzyka) dla ustalenia niewiązania stron umowy, co jest odrębną podstawą dla stwierdzenia abuzywności kwestionowanych zapisów umowy.

2. Postępowanie apelacyjne jest kontynuacją rozpoczętego przed sądem pierwszej instancji. Sąd drugiej instancji orzeka na podstawie materiału zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym (art. 382 k.p.c.), zatem dokonuje własnych ustaleń faktycznych, poprzestaje na materiale zebranym w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, prowadzi postępowanie dowodowe lub ponawia przeprowadzenie dowodów. Podstawa prawna orzeczenia ustalana jest niezależnie od zarzutów podniesionych w apelacji. Postępowanie apelacyjne ma charakter merytoryczny, a nie tylko kontrolny, ograniczony zarzutami apelacyjnymi. Sąd drugiej instancji związany jest zarzutami dotyczącymi naruszenia prawa procesowego; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania (uchwała SN (7) z 31.01.2008 r., III CZP 49/07). Sąd Apelacyjny, wskazując podstawę faktyczną rozstrzygnięcia, przyjmuje za własne ustalenia Sądu pierwszej instancji (art. 387 § 2 1 pkt 1 k.p.c.) z dodatkowym ustaleniem co do wysokości kwot zapłaconych przez stronę powodową stronie pozwanej w okresie objętym pozwem zatem od 5 lipca 2011 roku do 5 listopada 2020 roku. Merytoryczny charakter postępowania wymaga ponownych ocen prawnych wszystkich ustalonych faktów, szczególnie że wyrok sądu pierwszej instancji w zakresie nieuwzględnienia powództwa głównego albo ewentualnie w zakresie nieuwzględnienia powództwa ewentualnego został zaskarżony przez stronę powodową, a w części uwzględniającej powództwa ewentualne został zaskarżony przez stronę pozwaną.

3. Zarzuty naruszenia prawa materialnego apelacji strony powodowej i strony pozwanej zostaną omówione łącznie przy ponownym rozpoznaniu sprawy w postępowaniu przed Sądem drugiej instancji, co zapewni zwięzłość i logiczny wywód uzasadnienia Sądu Apelacyjnego. Argumenty przemawiające za zmianą zaskarżonego wyroku i uwzględnieniem powództwa głównego czynią bezprzedmiotowym rozważenie zarzutów apelującej strony powodowej skierowanych przeciwko nieuwzględnieniu powództwa ewentualnego. Zarzuty skierowane przeciwko rozstrzygnięciu w zakresie powództwa ewentualnego mają również charakter ewentualny w stosunku do zarzutów dotyczących rozstrzygnięcia w przedmiocie powództwa głównego; uzyskują na aktualności tylko wtedy, kiedy nie zostanie zaspokojony interes skarżącej strony powodowej w postaci uwzględnienia powództwa zgłoszonego na pierwszym miejscu.

4. Podobne iunctum logiczne zachodzi między uwzględnieniem powództwa głównego i rozważeniem zarzutów apelującej strony pozwanej skierowanych przeciwko uwzględnieniu powództwa ewentualnego, z tym zastrzeżeniem, że część zarzutów apelacji strony pozwanej jest wspólna dla uwzględnienia powództwa w zakresie roszczenia głównego i w zakresie roszczenia ewentualnego. Uwzględniając powództwo główne sąd pierwszej instancji nie orzeka w ogóle o powództwie ewentualnym. Postępowanie przed sądem drugiej instancji ma charakter merytoryczny, sprawa jest rozpoznawana po raz wtóry, zatem sąd drugiej instancji orzeka w sposób określony dla sądu pierwszej instancji, działając w zakresie wniosków apelacji. Oznacza to, że sąd drugiej instancji zmieniając wyrok sądu pierwszej instancji przez uwzględnienie powództwa głównego w ogóle nie odnosi się do zasadności powództwa ewentualnego. Jeśli nie jest przy takiej zmianie zaspokojony w całości interes skarżącego oceniany w kontekście wniosków apelacyjnych apelacja w części podlega oddaleniu. Przy zmianie wyroku sądu pierwszej instancji przez uwzględnienie powództwa głównego na skutek apelacji strony powodowej powstaje otwarta kwestia co do sposobu postępowania z apelacją strony pozwanej kwestionującej uwzględnienie powództwa ewentualnego. Orzekanie w przedmiocie powództwa ewentualnego prima facie staje się zbędne, zatem powstaje sytuacja, kiedy zbędność orzekania w przedmiocie apelacji strony pozwanej następuje w toku postępowania apelacyjnego, co mogłoby skutkować umorzeniem postępowania wywołanego apelacją strony pozwanej na podstawie art. 355 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. W rozpoznanej sprawie powództwo główne i ewentualne oparte są jednak na pewnej wspólnocie argumentów o abuzywności określonych postanowień umownych, które w przypadku powództwa głównego mają skutkować upadkiem całej umowy, więc jej nieważnością, a w przypadku powództwa ewentualnego - wyeliminowaniem z umowy postanowień umownych i utrzymaniem jej w mocy w pozostałym zakresie. Wydaje się więc, że w takiej sytuacji celowe jest przyjęcie rozwiązania zmierzającego do merytorycznego rozpoznania apelacji strony pozwanej, ponieważ zawiera zarzuty wspólne przeciwko uwzględnieniu powództwa głównego i ewentualnego. W ten sposób w pełni zostanie zrealizowana zasada powtórnego merytorycznego rozpoznania sprawy (art. 282 k.p.c.), co per analogiam odpowiada sytuacji, kiedy sąd uznał roszczenie co do zasady, częściowo uwzględnił powództwo co do wysokości, a do rozpoznania pozostają apelacje powoda i pozwanego skierowane jedynie przeciwko niekorzystnym dla nich rozstrzygnięciom w zakresie wysokości roszczenia.

5. Argumenty przemawiające za uwzględnieniem zarzutów apelującej strony powodowej, skutkujące zmianą zaskarżonego wyroku i uznaniem powództwa głównego jednocześnie wyłączają orzeczenie sądu zgodne z wnioskami apelującej strony pozwanej, zmierzającej do oddalenia w całości powództwa ewentualnego, zatem ostatecznie powództwa. Odrębnie zostaną omówione te zarzuty apelującej strony pozwanej, które mogą mieć znaczenie dla uwzględnienia powództwa głównego, a które są niejako wspólne dla powództwa głównego i ewentualnego, co odpowiada ponownemu rozpoznaniu sprawy przez sąd apelacyjny.

6. W takiej sytuacji procesowej nie zachodzi konieczność orzekania w przedmiocie utraty mocy przez wyrok Sądu Okręgowego w zakresie uwzględnienia powództwa ewentualnego; doktrynalna konstrukcja powództwa głównego i ewentualnego oparta jest na założeniu, że uwzględnienie powództwa głównego automatycznie czyni bezprzedmiotowym orzekanie w przedmiocie powództwa ewentualnego. Wniosek apelującej strony powodowej zawarty w punkcie 3. apelacji dotyczący orzeczenia o utracie mocy zaskarżonego wyroku w części uwzględniającej powództwo ewentualne; nie ma jednak ku temu procesowej podstawy prawnej, utrata ta następuje w ten sposób, że sąd uwzględnia powództwo główne. Nie jest zatem celowe jakiekolwiek rozstrzygnięcie w rozważanym przedmiocie.

7. Zarzut apelacji strony powodowej naruszenia art. 321 § 1 k.p.c. w zw. z art. 189 k.p.c. w zw. z art. 191 k.p.c. przez nierozpoznanie głównego żądania pozwu i zaniechanie zbadania materialnej podstawy żądania odpowiada zarzutowi nierozpoznania istoty sprawy; wskazane przez apelującą przepisy są nieadekwatne do stanu sprawy. Sąd pierwszej instancji wyjaśnił w uzasadnieniu wyroku przyczyny z powodu których przyjął, że postanowienia umowy regulujące wypłatę i spłatę kredytu odwołujące się do tabel kursowych banku są abuzywne, jednak nie wywołują upadku (nieważności) całej umowy, nie można zatem mówić o nierozważeniu istoty sprawy. Zarzuty naruszenia wskazanych przepisów zupełnie nie odpowiadają sposobowi procedowania przez Sąd pierwszej instancji uwidocznionego w uzasadnieniu wyroku.

8. Zarzut apelacji strony powodowej naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., którego rezultatem miało być ustalenie faktyczne, że strony zawarły umowę bez postanowień waloryzacyjnych, a umowa pozbawiona mechanizmu indeksacji i może dalej wiązać strony nie dotyczy błędu Sądu pierwszej instancji, który miałby polegać na dowolnej ocenie materiału dowodowego. Strona powodowa myli ustalenia faktyczne z subsumpcją prawną; celem tak sformułowanego zarzutu apelacji, według intencji apelującej, jest zarzucenie błędu w stosowaniu prawa materialnego, art. 385 1 k.c. i art. 58 k.c., czego rezultatem była ocena prawna dokonana przez Sąd pierwszej instancji, że umowa może obowiązywać po wyeliminowaniu postanowień abuzywnych.

9. Odniesienie się do zarzutu apelacji strony powodowej naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., dotyczącego wysokości tzw. nadpłat strony powodowej w okresie od 5 marca 2015 roku do 5 listopada 2020 roku jest zbędne, ponieważ zarzut ten dotyczy częściowego jedynie uwzględnienia powództwa ewentualnego, a orzekanie w tym przedmiocie jest niedopuszczalne wskutek zmiany wyroku Sądu pierwszej instancji i uwzględnienia powództwa głównego.

10. Pozostałe zarzuty apelacji strony powodowej naruszenia przepisów prawa materialnego zostaną omówione przy ponownym rozpoznaniu sprawy przez Sąd Apelacyjny łącznie z zarzutami apelacyjnymi strony pozwanej.

11. W odniesieniu do apelacji strony pozwanej należy przypomnieć, że podejmowanie przez strony procesu czynności procesowych zgodnie z dobrymi obyczajami jest ich ciężarem procesowym (art. 3 k.p.c.). Forma pism procesowych, także w znaczeniu werbalizowania wniosków procesowych, oświadczeń, zarzutów środków odwoławczych i zaskarżenia wpisuje się w ciężar procesowy podejmowania czynności zgodnie z dobrymi obyczajami. Rolą sądów jest także kształtowanie dobrych praktyk, które pozwolą stronom przyszłych postępowań dostosować formę wypowiedzi. Dobrą praktyką i obyczajem oddziałującym na formę czynności procesowych, szczególnie w zakresie argumentacji, jest ogólna zasada proporcjonalności, istniejąca przecież nie tylko przy wykładni norm przepisów prawa procesowego i adresowana nie tylko do organów stosujących prawo. Normatywnym wyrazem dezaprobaty dla niedostosowania formy czynności procesowej do zamierzonego rezultatu są przepisy limitujące składanie pism przygotowawczych i pozwalające na odebranie głosu stronie (art. 205 3 § 5 k.p.c.), która go nadużywa podczas posiedzenia jawnego (art. 155 k.p.c.). Nie jest oczywiście możliwa regulacja procesowa limitująca ilość zarzutów apelacyjnych, stanowiłaby bowiem pozbawienie strony prawa do sądu w jego konstytucyjnej (art. 45 Konstytucji RP) i konwencyjnej (art. 6 EKPCz) gwarancji sprawiedliwości proceduralnej; konieczne jest jednak zachowanie odpowiedniej i kształtowanej dobrym obyczajem, proporcji między formą apelacji, w tym eksplikacją i emfazą zarzutów apelacyjnych, a jej celem. Zarzuty apelacji strony pozwanej zmierzające do wykazania, że umowa kredytu nie zawiera abuzywnych postanowień, a jeżeli zawiera, to możliwe jest nieustalenie jej nieważności w całości (utrzymanie w mocy) jest powtarzana wielokrotnie, przy użyciu różnych sformułowań o tej samej zawartości intelektualnej. Zarzuty apelacyjne często multiplikowane są bezrefleksyjne, wyrażają tę samą intencję autora, są nadmiernie rozbudowane, a odwołania do przepisów prawa materialnego często pozostają w odległym związku z istotą rozstrzygnięcia. Opisany sposób formułowania pisma w odniesieniu do skargi kasacyjnej został oceniony w postanowieniu Sądu Najwyższego z 18.12.2013 r. (III CSK 311/13), w którym stwierdzono, że liczne, podnoszone ponad potrzebę zarzuty oraz rozwlekłe rozważania i argumenty, zajmujące wiele stron, powtarzane i akcentowane w różnych miejscach uzasadnienia, z reguły odbierają skardze kasacyjnej siłę przekonywania i osłabiają jej procesową skuteczność; przyjęto także, że „całość robi wówczas wrażenie kompozycji mającej na celu ukrycie słabości argumentów przez mnożenie ich albo jałowe powtarzanie, przez dodawanie im racji, której nie mają, a także przez nienaturalną sublimację poprawności (trafności) jurydycznej, co - paradoksalnie - odsłania bezzasadność skargi oraz zawartych w niej wniosków ( nihil probat qui nimium probat)”. Krytyczna ocena rozwlekłości argumentacji i braku przejrzystości wypowiedzi została wyrażona w postanowieniu SN z 15.01.2010 r. (III CSK 260/09), wyroku SN z 22.10.2015 r. (IV CSK 738/14) oraz postanowienia SN z 21.12.2023 r. (I CSK 5261/22). Forma apelacji strony pozwanej uniemożliwia, przy konieczności zachowania logicznego i uporządkowanego wywodu uzasadnienia wyroku sądu, odniesienie się do podniesionych zarzutów w kolejności przedstawionej przez autora. Wykazanie bezzasadności zarzutów apelacyjnych strony pozwanej musi zatem polegać na wykazaniu zasadności tez przeciwnych i to przede wszystkim w odniesieniu do ocen prawnych. W ten sposób uzasadnienie podstawy prawnej rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji nabiera dwojakiej roli, mianowicie właściwej i normatywnie przewidzianej w art. 327 1 § 1 pkt 2 k.p.c., a będącej wyrazem ponownego merytorycznego rozpoznania sprawy w ramach zakreślonych wymogami apelacji pełnej oraz szczególnej, przewidzianej dla uzasadnienia wyroku sądu drugiej instancji w art. 387 § 2 1 pkt 2 k.p.c. Ujmując tę kwestię inaczej, ponowne merytoryczne rozpoznanie sprawy przez Sąd drugiej instancji stanowi jednocześnie uzasadnienie tez przeciwnych do wyrażonych w zarzutach apelacyjnych strony pozwanej, przez co następuje ich ocena. Zasadniczego znaczenia nabierają wypowiedzi Sądu Najwyższego odnoszące się do treści uzasadnienia Sądu, kiedy treść apelacji została nadmiernie rozbudowana; z obowiązku ustanowionego w art. 378 § 1 k.p.c. nie wynika konieczność osobnego omówienia w uzasadnieniu wyroku każdego argumentu podniesionego w apelacji, ale wystarczające jest odniesienie się do nich w sposób wskazujący, że zostały przez sąd drugiej instancji rozważone (wyroki SN z 24.03.2010 r., V CSK 296/09, z 26.04.2012 r., III CSK 300/11, z 4.09.2014 r., II CSK 478/13, 22.08.2018 r., III UK 119/17). Sąd drugiej instancji jest obowiązany zamieścić w uzasadnieniu wyłącznie takie elementy, które ze względu na treść apelacji i zakres rozpoznania są potrzebne do rozstrzygnięcia sprawy, ale nie ma zarazem obowiązku wyrażania szczegółowego stanowiska do wszystkich poglądów prezentowanych przez strony, jeżeli nie mają one istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy (postanowienie SN z 16.03.2012 r., IV CSK 373/11, wyrok SN z 29.10.1998 r., II UKN 282/98). Uzasadnienie wyroku sporządza się w sposób zwięzły (art. 327 1 § 2 k.p.c.). Jeżeli zarzuty apelacyjne są ponadprzeciętnie rozbudowane, można je rozważać łącznie, chwytając oś problemu, byleby podsumować je stanowczą puentą z wyjaśnieniem, dlaczego tego rodzaju argumentacja nie jest zasadna (postanowienie SN z 17.11.2020 r., I UK 437/19).

12. Przedstawione niżej ponowne merytoryczne rozpoznanie sprawy decyduje o bezzasadności zarzutów apelacji pozwanego oraz w części strony powodowej. Sąd Apelacyjny przyjmując określoną ocenę prawną faktów uznaje jednocześnie za niezasadne zarzuty apelacji sprzeczne z tą oceną.

13. Odniesienie się do zarzutu apelacji strony pozwanej naruszenia art. 321 § 1 k.p.c. jest zbędne, dlatego że dotyczy domniemanego wyjścia ponad żądanie pozwu sformułowanego jako ewentualne, w tym zaś przedmiocie wskutek uwzględnienia powództwa głównego sąd nie orzeka.

14. Zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. może być rozważany w kontekście nieustalenia przez Sąd faktów istotnych dla rozstrzygnięcia albo błędnego ustalenia faktów, jednak tych – choć nie wynika to expressis verbis z art. 368 § 1 ( 1) k.p.c. – które są istotne dla rozstrzygnięcia (art. 227 k.p.c.). Formułując zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. pozwany myli błędne ustalenia faktyczne albo ich brak z błędną subsumpcją prawną, twierdząc, m. in. że sąd nieprawidłowo przyjął, że strona powodowa nie została pouczona o ryzyku walutowym. Należy przyjąć istnienie domniemania faktycznego (art. 231 k.p.c.) - z faktu wdrożenia w pozwanym Banku procedury informowania klientów o ryzyku walutowym wynika, że procedury te były przez pracowników przestrzegane. Istota rozstrzygnięcia sprowadza się jednak nie tyle do ustalenia, czy przestrzegano procedur, ale do oceny, czy procedury te zapewniały wymagany standard informacyjny w kontekście dyrektywy 93/13, powstały wskutek interpretacji orzecznictwem TSUE, a to jest już kwestią subsumpcji prawnej, czyli prawnych konsekwencji ustalonych faktów. Należy ustalić, że stronie powodowej przekazano pewien rodzaj informacji o ryzyku walutowym, co wynika z podpisanych dokumentów, jednak sugerowano stabilność kursu CHF i nie udzielono informacji, że kurs może rosnąć bez ograniczeń, nie przekazano materiałów informacyjnych, tabel, wykresów, sugerowano stabilność waluty. Nie jest istotny brak wiedzy o zmienności kursów walut, ale niedostateczna informacja o skali tych zmian, co niżej zostanie wyjaśnione.

Kwestia skutku wadliwej informacji o ryzyku walutowym oraz o ryzyku kursu wymiany (ustalanego arbitralnie przez Bank) dla oceny abuzywności postanowień umowy zostanie omówiona niżej. Ustalenia sądu we wskazanym zakresie są prawidłowe.

Dowolne określanie kursów waluty przez bank nie należy do sfery faktów, a do oceny zapisów umowy mając bezpośredni wpływ na stosowanie prawa materialnego art. 358 1 k.c. i nie może być objęte zarzutem naruszenia art. 233 k.p.c.

Jeżeli z poddanego pod osąd materiału dowodowego sąd wyprowadza ocenę opartą o wnioski logicznie poprawne i zgodne z zasadami doświadczenia życiowego, to taka ocena dowodów musi być uznana za prawidłową, choćby nawet w równym stopniu, na podstawie tego samego materiału dowodowego (np. po uznaniu innych z wykluczających się dowodów za wiarygodne), dawały się wyprowadzić wnioski odmienne. Tym samym, dla skuteczności zarzutu naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. nie wystarcza twierdzenie o wadliwości dokonanych ustaleń faktycznych, odwołujące się do stanu faktycznego, który w przekonaniu skarżącego odpowiada rzeczywistości. Konieczne jest podanie i uzasadnienie przyczyn wykazujących to, że sąd nie zachował opisanego wzorca oceny. Skarżący powinien zatem wskazać, jakie kryteria oceny naruszył sąd przy ocenie konkretnych dowodów, uznając brak ich wiarygodności i mocy dowodowej lub niesłuszne im je przyznając (wyroki Sądu Najwyższego z 23.01.2001 r., IV CKN 970/00; z 12.04.2001 r., II CKN 588/99; z 10.01.2002 r., II CKN 572/99). Ocena wiarygodności i mocy dowodowej zeznań strony powodowej jest prawidłowa. Uczestnictwo w jednostkowym, wyjątkowym i ważnym wydarzeniu, udzieleniu kredytu stwarzającego wieloletnie obciążenie finansowe, tworzy wyraźny obraz przeszłości i łatwość jego odtworzenia, co stanowi o wiarygodności zeznań strony powodowej. Relacja o sposobie pouczenia o ryzyku walutowym i o ustalaniu kursów walut przez Bank jest zatem wiarygodna; należy ustalić, że stronie powodowej przekazano informacje o ryzyku walutowym, jednak w sposób sugerujący stabilność kursu CHF i nie udzielono informacji, że kurs może rosnąć bez ograniczeń. Strona jest zainteresowana wynikiem sprawy i jest to czynnik wpływający na ocenę wiarygodności dowodu z przesłuchania stron, jednak we wskazanych, wyjątkowych okolicznościach, przy uwzględnieniu polityki sprzedażowej banków w okresie zawarcia umowy, nie ma znaczenia. Moc dowodowa, rozumiana jako siła przekonywania, dowodu z przesłuchania stron jest taka sama, jak świadków, nie ma ustawowych podstaw do rozróżnienia możliwości ustalenia faktów w zależności od rodzaju źródła dowodowego.

15. Sąd nie naruszył art. 227 k.p.c. w zw. art. 235 2 § 1 pkt 2, 3 i 5 k.p.c. przez bezpodstawne pominięcie wniosku pozwanego o przeprowadzenia dowodu z zeznań świadka A. S.. Fakty istotne do rozstrzygnięcia sprawy wynikają z hipotezy normy prawa materialnego znajdującej zastosowanie w sprawie. Ogólna wiedza świadka o obowiązujących procedurach, polityce kredytowej Banku w zakresie udzielania kredytów odnoszonych do waluty obcej nie ma żadnego znaczenia dla rozstrzygnięcia, zastosowania prawa materialnego, nie są to fakty opisane hipotezami norm prawa materialnego mających zastosowanie w sprawie. Okoliczności, które miały być stwierdzeniom dowodem z zeznań świadka zostały wskazane przez stronę pozwaną, te zaś nie wskazują na ich istotność dla rozstrzygnięcia, stąd prawidłowa decyzja procesowa Sądu pierwszej instancji o pominięciu dowodu. Niewskazanie podstawy prawnej takiego postanowienia jest uchybieniem procesowym niemającym wpływu na rozstrzygnięcie sprawy.

Rozpoznanie niezaskarżalnego postanowienia Sądu I Instancji w tym przedmiocie na podstawie art. 380 k.p.c. wyraża się w nieprzeprowadzeniu tego dowodu przez Sąd Apelacyjny.

16. W uzasadnieniu wyroku, w części wstępnej, wskazano fakty, które Sąd pierwszej instancji uznał za udowodnione i dowody, na których się oparł. Nie odwołano się do części dokumentów przedstawionych przez pozwanego, mimo że stanowią dowód w sprawie bez konieczności wydania postanowienia. Dokumenty te dowodzą faktów niemających znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy (por. art. 227 k.p.c.)., co mogło być ostatecznie zweryfikowane podczas narady nad wyrokiem, czyli już w fazie po zamknięciu rozprawy. Sąd ma możliwość pominięcia dowodów mających wykazać fakty nieistotne dla rozstrzygnięcia na podstawie art. 235 2 § 1, jeśli jednak tego nie uczyni, ostateczna weryfikacja zdatności dowodów dla ustalenia faktów istotnych następuje w fazie narady.

17. Pojęcia kredytu indeksowanego, denominowanego i walutowego zostały zdefiniowane w wyroku Sądu Najwyższego z 7 listopada 2019 r. (IV CSK 13/19). W umowie kredytu walutowego, kwota kredytu wyrażona jest w walucie obcej i spłata również jest dokonywana w tej walucie. Tylko w tym ostatnim wypadku roszczenie kredytobiorcy w stosunku do kredytodawcy jest wyrażone w walucie obcej, tj. kredytobiorca może żądać od kredytodawcy wypłaty kwoty kredytu w walucie obcej. W dwóch pozostałych wypadkach żądanie kredytobiorcy w stosunku do kredytodawcy w zakresie spełnienia świadczenia (czyli wypłaty kwoty kredytu) dotyczy wyłącznie waluty krajowej. Trafnie sąd Okręgowy wskazał, że mechanizm kredytu denominowanego i indeksowanego kursem waluty obcej mieści się w ramach zasady swobody umów, co powszechnie przyjęto w orzecznictwie sądów powszechnych i Sądu Najwyższego. Zarzut apelacji strony powodowej naruszenie art. 69 ust. 1 prawa bankowego oraz innych szeroko wskazywanych przepisów prawa materialnego mający skutkować nieważnością całej umowy jest oczywiście bezpodstawny, co nie wyklucza przyjęcia jej nieważności na innej podstawie prawnej.

18. W ramach rozważań nieeksponowanych przez Sąd Okręgowy, należy wskazać, że abuzywność postanowień umownych nie jest determinowana sposobem wykonywania umowy, a ich treścią. Istotna jest więc ocena dokonywana według kryteriów istniejących w chwili zawarcia umowy, a późniejsze zdarzenia nie mogą zmienić takiej oceny. Z tej przyczyny sposób kształtowania tabeli kursowej przez Bank, mający już miejsce po zawarciu mowy, w szczególności, czy posiłkowano się wewnętrznymi zarządzeniami, regulaminami, czy kursy te pozostawały w jakieś relacji z kursami NBP albo innych banków (które także arbitralnie ustalały kursy walut), w bliżej nieokreślonym zakresie miały charakter „rynkowych” jest bez znaczenia. Abuzywność klauzul, na podstawie których przeliczono wypłaconą kwotę kredytu w PLN i przeliczano raty kredytu wynika z arbitralnego ustalania przez Bank wysokości kursu CHF. Sposób ustalania kursów jest nieweryfikowalny, nie odwołano się do obiektywnych kryteriów. Ustalenie arbitralności w ustalaniu kursu walut jest prostą konsekwencją treści kwestionowanych klauzul umowy i nie wymaga wiadomości specjalnych. Decydowało to o narażeniu na nieograniczone ryzyko kursowe, dlatego że możliwości zmiany kursu waluty są nieograniczone i stwierdzenie to także nie wymaga wiedzy specjalnej. Strony nie zawarły umowy transakcji wymiany walut, lecz umowę kredytu, w której Bank arbitralnie ustalał kurs wypłaty kredytu i jego spłaty.

19. Interes prawny będący przesłanką zasadności powództwa o ustalenie z art. 189 k.p.c. oznacza potrzebę uzyskania wyroku, wywołaną koniecznością ochrony sfery prawnej podmiotu. Skutek prawomocnego wyroku ustalającego powinien definitywnie zakończyć istniejący spór lub zapobiec powstaniu sporu w przyszłości. Nie istnieje interes w ustaleniu stosunku prawnego lub prawa, kiedy ochrona sfery prawnej jest możliwa wskutek powództwa o świadczenie albo ukształtowanie (np. postanowienie SN z 1.09.2021 r., IV CSK 572/20). W wyroku TSUE z 23.11.2023 r. (C-321/22, ZL i in. przeciwko (...) S.A.) stwierdzono jednak, że art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich w związku z zasadą skuteczności należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie przepisom krajowym, zgodnie z ich wykładnią dokonaną w orzecznictwie, które w celu uwzględnienia wytoczonego przez konsumenta powództwa zmierzającego do stwierdzenia bezskuteczności nieuczciwego warunku w umowie zawartej z przedsiębiorcą wymagają dowodu na istnienie interesu prawnego, w sytuacji gdy uznaje się, że taki interes nie istnieje, jeżeli konsumentowi przysługuje powództwo o zwrot nienależnego świadczenia, lub gdy może on powołać się na tę bezskuteczność w ramach obrony przed powództwem wzajemnym w przedmiocie wyegzekwowania wykonania zobowiązania wytoczonym przeciwko niemu przez tego przedsiębiorcę na podstawie tego warunku.

W doktrynie zwraca się uwagę, że w stosunkach umownych, gdy sporna stała się zasada, według której określana ma być wysokość świadczenia okresowego należnego na jej podstawie, przyjmuje się, że powód może mieć nie tylko roszczenie o zapłatę zaległego świadczenia, ale i interes w ustaleniu jego należnej wysokości na przyszłość (M. Romańska, W ykorzystanie powództwa o ustalenie (art. 189 k.p.c.) w stosunkach umownych, Palestra 2015, nr 5-6, s. 101, wyrok SN z 15 marca 2002 r., II CKN 919/99). Interesu prawnego w żądaniu ustalenia stosunku prawnego lub prawa nie można zakwestionować, gdy ma ono znaczenie zarówno dla obecnych, jak i przyszłych (możliwych), ale obiektywnie prawdopodobnych stosunków prawnych i praw (sytuacji prawnej) podmiotu występującego z żądaniem ustalenia (wyrok SN z 2.02.2006 r., II CK 395/05). Interes prawny w udzieleniu ochrony, rozpatrywany w odniesieniu do zobowiązań ciągłych, może dotyczyć usunięcia niepewności w zakresie niewykonanej jeszcze części zobowiązania. Jeśli sporem o świadczenie nie będą mogły być objęte wszystkie uprawnienia istotne z perspektywy ochrony sfery prawnej powoda, przyjąć należy, że powód ma interes prawny w rozumieniu art. 189 k.p.c. Sytuacja tego rodzaju występuje w rozpoznanej sprawie, interes prawny strony powodowej wynika z konieczności definitywnego wykluczenia sporu z pozwanym w zakresie praw i obowiązków stron umowy kredytu w części jeszcze niewykonanej. Rozstrzygnięcie o powództwie o zasądzenie w odniesieniu spełnionego przez stronę powodową świadczenia nie ma mocy wiążącej, o jakiej mowa w art. 365 k.p.c., w stosunku do sprawy o ustalenie istnienia niewykonanej jeszcze części umowy kredytu. Moc wiążącą zachowuje sentencja wyroku, a nie jego motywy, według przeważającego w orzecznictwie Sądu Najwyższego wąskiego rozumienia mocy wiążącej wyroku, prawomocności materialnej w aspekcie pozytywnym (art. 365 k.p.c.). Zasądzenie części świadczenia z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia, przy ustaleniu przesłanki rozstrzygnięcia w postaci nieważności umowy kredytu, nie skutkuje mocą wiążącą dla powództwa o ustalenie nieistnienia umowy w pozostałej części z uwagi na jej nieważność.

Prawomocny wyrok ustalający nieistnienie stosunku prawnego będzie stanowić podstawę wykreślenia hipoteki obciążającej nieruchomość kredytobiorcy, ustanowionej dla zabezpieczenia wierzytelności Banku. Zarzut apelacji strony pozwanej naruszenia artykułu 189 k.p.c. jest zatem bezpodstawny.

20. Sąd Najwyższy w uchwale z 13 stycznia 2011 r. (III CZP 119/10, OSNC 2011/95) stwierdził, że postanowienie wzorca umowy, sprzeczne z bezwzględnie obowiązującym przepisem ustawy, nie może kształtować praw i obowiązków, a przez to nie może być uznane za niedozwolone postanowienie umowne (art. 385 ( 1) § 1 k.c.). Analizowane postanowienia umowne wykraczają poza ogólne granice swobody umów określone w art. 353 ( 1) k.c. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 września 2021 r., I CSKP 166/21, niepubl. i tam przywoływane judykaty), co jednak nie przesądza jeszcze zastosowania art. 58 § 1 k.c. W zakresie naruszeń właściwości (natury) stosunku prawnego, które spełniają przesłanki określone w art. 385 ( 1) i n.k.c. - reżim niedozwolonych postanowień umownych wyłącza zastosowanie art. 58 § 1 w związku z art. 353 ( 1) k.c. (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22). W orzecznictwie Sądu Najwyższego zwrócono uwagę, że art. 385 ( 1) i n. k.c. stanowią rdzeń systemu ochrony konsumenta przed wykorzystaniem przez przedsiębiorców silniejszej pozycji kontraktowej, związanej z możliwością jednostronnego kształtowania treści wiążących strony postanowień, w celu zastrzegania klauzul niekorzystnych dla konsumenta i wprowadzają instrument wzmożonej - względem zasad ogólnych (w tym art. 353 ( 1) k.c.) - kontroli treści postanowień narzuconych przez przedsiębiorcę, pod kątem poszanowania interesów konsumentów, a także szczególną - w stosunku do zasad ogólnych (art. 58 § 1 k.c.) - sankcję mającą niwelować niekorzystne skutki zastosowania klauzul abuzywnych.

Możliwości zbiegu norm art. 385 1 § 1 k.c. i art. 58 § 2 k.c. należy rozpatrywać także w sytuacji sprzeczności czynności prawnej z zasadami współżycia społecznego. Klauzula umowna może naruszać zasady współżycia społecznego i jednocześnie mieć postać niedozwolonego postanowienia umownego. Czynność prawna ukształtowana na skutek wykorzystania silniejszej pozycji przez jedną ze stron, może zostać uznana za sprzeczną z zasadami współżycia społecznego, a w rezultacie za nieważną na podstawie art. 58 § 2 k.c. (wyrok SN z 25.5.2011 r., II CSK 528/10). W przypadku wystąpienia takiego zbiegu regulacja z art. 385 1 § 1 k.c. powinna być traktowana jako lex specialis w stosunku do art. 58 § 2 k.c.

Błędny jest zatem pogląd zakładający in casu - w odniesieniu do postanowień umownych zastrzegających dla Banku nadmierną swobodę w określaniu kursów walut a przez to także wysokości zadłużenia i spłacanych rat - pierwszeństwo stosowania art. 353 1 k.c. w związku z art. 58 § 1 k.c. względem art. 385 1 i n. k.c. Zarzuty apelacji strony powodowej odwołujące się do błędnej wykładni art. 353 1 k.c. w związku z art. 58 § 1 k.c., a sprowadzające się do tezy o nieważności umowy w całości wskutek jej sprzeczności z zasadami współżycia społecznego albo z naturą zobowiązania są bezzasadne z tej przyczyny, że przepisy o ochronie praw konsumenta stanowią lex specialis wobec ogólnych przepisów regulujących nieważność umowy.

21. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej zachowuje wyłączną kompetencję do wiążącej wykładni dyrektyw (art. 267 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej), jest właściwy do orzekania w trybie prejudycjalnym o wykładni Traktatów oraz o ważności i wykładni aktów przyjętych przez instytucje, organy lub jednostki organizacyjne Unii, co oznacza, że dokonana przez Trybunał wykładnia wspomnianych aktów ma charakter wiążący. Jeżeli TSUE dokonał wykładni konkretnego przepisu prawa unijnego, np. zawartego w dyrektywie, przesądzając, który z dwóch lub więcej potencjalnie wchodzących w grę sposobów rozumienia tego przepisu uważa za prawidłowy, to taki sam sposób interpretacji powinien być przyjmowany w później wydawanych wyrokach sądów krajowych, w których znajdzie zastosowanie ten przepis (por. uchwała SN z 12.12.2019 r., III CZP 45/19, OSNC 2020/10, poz. 83.). Sąd zobowiązany jest do wykładni przepisów prawa krajowego w sposób zapewniający spójność z prawem wspólnotowym (wykładnia zgodna). W przypadku implementacji dyrektywy oznacza to obowiązek wykładni prawa krajowego zapewniający efektywność ochrony wynikającej z transponowanej normy prawa wspólnotowego (zasada effet utile). System ochrony praw konsumentów, którego jednym z elementów jest możliwość uznania klauzul umowy za abuzywne na podstawie art. 385 ( 1) k.c., został wprowadzony do polskiego porządku prawnego w wyniku implementacji Dyrektywy 93/13/EWG (ustawa z 2 marca 2000 r. o ochronie niektórych praw konsumentów oraz o odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny, Dz.U. poz. 271). Interpretacja przepisów tworzących ten system powinna uwzględniać orzecznictwo TSUE interpretujące Dyrektywę 93/13/EWG.

22. Na klauzule umowy, na podstawie których wypłacono stronie powodowej kwotę kredytu i określono wysokość rat kredytu po przeliczeniu zobowiązania składają się zarówno elementy klauzuli walutowej (wymiany) jak i klauzuli spreadowej (dla całego postanowienia umownego przyjęto nazwę klauzula przeliczeniowa), Na co trafnie wskazuje apelujący strona powodowa jednak bez skutku zamierzonego wnioskami apelacji. Klauzule walutowe, czy też indeksacyjne, to postanowienia przewidujące przeliczenie oddawanej do dyspozycji kwoty kredytu oraz spłacanych rat na inną walutę, podczas gdy klauzula spreadowa określa sposób indeksacji, który może przybierać różne formy, przy czym w praktyce najczęściej odsyła, jak w rozpoznawanej sprawie, do tabel kursowych ustalanych jednostronnie przez bank (por. wyrok SN z 10.05.2022 r., II CSKP 285/22). Klauzule przeliczeniowe należy łącznie rozpatrywać w kontekście, czy określają główne świadczenia stron. Nie jest możliwa ocena abuzywności każdej z tych klauzul odrębnie; łącznie tworzą algorytm przeliczania świadczeń Banku i konsumenta. Klauzula spreadowa nie może funkcjonować bez klauzuli walutowej, nie jest możliwe ustalenie kursu sprzedaży i kupna waluty przez Bank, kiedy w ogóle nie ma odniesienia do waluty. Klauzula walutowa nie może z kolei funkcjonować bez klauzuli spreadowej, ponieważ nie jest możliwe ustalenie kursu (por. także wyroki SN: z 3.02.2022 r., II CSKP 975/22, z 4.04.2019 r., III CSK 159/17). Klauzule spreadowe nie określają głównego przedmiotu umowy i podlegają ocenie w świetle art. 385 ( 1) k.c. i art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13. Nie zmienia to oceny klauzuli przeliczeniowej jako określającej główne świadczenia stron. Klauzule walutowe mieszczą w sobie ryzyko wymiany i określają główny przedmiot umowy kredytu (tak jednoznacznie w wyroku TSUE z 3.10.2019 r., C-260/18, ponadto por. wyroki TSUE z 30.04.2014 r., C-26/13, pkt 49-50; z 26 lutego 2015 r., C-143/13, pkt 54; z 23 kwietnia 2015 r., C-96/14, pkt 33; z 20 września 2017 r., C-186/16, pkt 35, z 14.03.2019 r., C 118/17, pkt 48, 52 i przytoczone tam orzecznictwo). Bez postanowień zawierających klauzule przeliczeniowe strony nie mogłyby spełnić swoich świadczeń głównych, ponieważ determinują one wysokość kwoty w walucie polskiej, zapłaconej przez Bank w wykonaniu umowy kredytu oraz wysokość rat, więc świadczenia konsumenta (wyroki SN z 27.11.2019 r., II CSK 483/18; z 11.12.2019, V CSK 382/18; z 4.04.2019 r., III CSK 159/17; z 9.05.2019 r., I CSK 242/18; z 11.12.2019 r., V CSK 382/18; postanowienie SN z 23.08.2022 r., I CSK 1669/22). Bez klauzul pozwalających na przeliczenie kwoty wypłaconego kredytu (więc określenia wysokości długu strony powodowej) oraz pozwalających na ustalenie wysokości rat kredytu (zatem po raz kolejny długu strony powodowej) strony nie mogłyby spełnić świadczeń głównych wynikających z umowy. Klauzule przeliczeniowe określają więc główne świadczenia stron. Wbrew stanowisku Sądu Okręgowego, klauzule przeliczeniowe określają główne świadczenia stron, co wynika z ugruntowanego orzecznictwa TSUE, Sądu Najwyższego i sądów powszechnych. Zarzut apelacji trony powodowej naruszenia art. 385 ( 1) § 1 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 przez uznanie, że klauzule przeliczeniowe nie są postanowieniami określającymi główne świadczenie stron, jest trafny.

23. Mając na uwadze wymóg zachowania wykładni przepisów 385 ( 1) § 1 k.c. zgodnej z prawem wspólnotowym, że jednoznaczne są te sformułowania, które zostały wyrażone prostym i zrozumiałym językiem (art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13). Niejednoznaczność sformułowania klauzuli przeliczeniowej należy rozważyć w kontekście klauzuli spreadowej oraz walutowej. Klauzula spreadowa nie mogła być wyrażona prostym i zrozumiałym językiem, dlatego że mechanizm jej działania (sposób ustalania kursu CHF) nie jest znany; nie można wyjaśnić konsumentowi działania warunku umownego, jeśli ten nie podlega sprawdzalnym regułom, a zależy wyłącznie od swobodnej decyzji przedsiębiorcy. Nie wiadomo, jakie kryteria przyjmie Bank ustalając kurs waluty, zatem nie można ich wyjaśnić. Wymóg, aby warunek umowny był wyrażony prostym i zrozumiałym językiem, oznacza, że umowa powinna przedstawiać w sposób przejrzysty konkretne działanie mechanizmu, do którego odnosi się ów warunek, a także, w zależności od przypadku, związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym w innych warunkach, tak, by konsument był w stanie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne (por. wyroki TSUE z 20.09.2017 r., C-186/16, z 30.04. 2014 r., C‑26/13, pkt 75; z 23.04.2015 r., C‑96/14, pkt 50, z 20.09.2018 r., C-51/17). Treść klauzuli ustalającej cenę zakupu i sprzedaży waluty obcej powinna umożliwić na podstawie jasnych i zrozumiałych kryteriów właściwie poinformowanemu oraz dostatecznie uważnemu i racjonalnemu konsumentowi zrozumienie sposobu ustalania kursu wymiany waluty obcej stosowanego w celu obliczenia kwoty rat kredytu, w taki sposób, aby konsument miał możliwość w każdej chwili samodzielnie ustalić kurs wymiany stosowany przez przedsiębiorcę (wyrok TSUE z 18.11.2021 r., C-212/20). Dla zapewnienia jednoznaczności klauzuli spreadowej konieczne jest także przedstawienie konsumentowi informacji pozwalających na zrozumienie mechanizmu ustalania kursów walut (w zakresie wymaganego standardu informacyjnego, wyrok TSUE z 20.09.2017 r., C-186/16). Klauzule spreadowe odsyłały do tabel kursowych banku, nie wskazując żadnych kryteriów, w oparciu o które ustalano kurs. Kredytobiorca nie wiedział, w jaki sposób kwota kredytu zostanie przeliczona, zatem w jakim zakresie będzie pozostawał dłużnikiem banku, jaka suma w PLN pozostaje do spłaty. Nie była znana wysokość każdej z rat kredytu. Umowa kredytowa nie opisuje mechanizmu ustalania kursu CHF, przyznając tym samym Bankowi prawo do nieweryfikowalnego ustalania wysokości długu konsumenta. Klauzula spreadowa oczywiście nie jest sformułowana w sposób jednoznaczny.

Klauzule umowne dotyczące ryzyka kursowego (klauzula walutowa) wchodzą w zakres stosowania art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 i są poddawane ocenie, czy zostały sporządzone przez przedsiębiorcę w jasny i zrozumiały sposób. Trybunał Sprawiedliwości w cytowanym wyroku z 20.09.2017 r. (C-186/16) stwierdził, że art. 4 ust. 2 Dyrektywy 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten sposób, że wymóg wyrażenia warunku umownego prostym i zrozumiałym językiem oznacza, że w wypadku umów kredytowych instytucje finansowe muszą zapewnić kredytobiorcom informacje wystarczające do podjęcia przez nich świadomych i rozważnych decyzji. Warunek dotyczący spłaty kredytu (…) musi zostać zrozumiany przez konsumenta zarówno w aspekcie formalnym i gramatycznym, jak i w odniesieniu do jego konkretnego zakresu, tak aby właściwie poinformowany oraz dostatecznie uważny i rozsądny przeciętny konsument mógł nie tylko dowiedzieć się o możliwości wzrostu lub spadku wartości waluty obcej, w której kredyt został zaciągnięty, ale również oszacować – potencjalnie istotne – konsekwencje ekonomiczne takiego warunku dla swoich zobowiązań finansowych. Dla wypełnienia obowiązków informacyjnych przez bank, także decydujących o jednoznaczności sformułowania klauzul walutowych, nie jest wystarczające odebranie od kredytobiorcy oświadczenia, że został poinformowany o ponoszeniu ryzyka wynikającego ze zmiany kursu waluty oraz że je akceptuje (wyrok SN z 29.10.2019 r., IV CSK 309/18). Stronie powodowej nie przedstawiono informacji o możliwość nieograniczonego wzrostu kursu waluty w okresie kilkudziesięciu lat obowiązywania umowy, a wskutek tego - nieograniczonego wzrostu kapitału pozostałego do spłaty. Przewidywanie kursów walut w perspektywie kilku dziesięcioleci jest niemożliwe, jednak konieczna jest informacja, że kurs waluty może wzrosnąć bez ograniczeń. Oświadczenie strony powodowej, że jest świadoma wahań kursu i wpływu na wysokość rat nie oznacza, że oświadczenie to obejmuje świadomość amplitudy tych wahań, skali wzrostu wysokości rat i salda kredytu, jakie się z tym wiążą. Nie udzielono informacji i nie przedstawiono czynników mogących powodować wzrost kursu CHF w przyszłości (polityki banków centralnych, inflacja, kryzys ekonomiczny, związek z sytuacją polityczną, itd.). Konsument uzyskał informacje jedynie o tym, że kurs może wzrosnąć i to w ograniczonym zakresie, co przecież uniemożliwia ocenę jak bardzo jest to prawdopodobne, więc ocenę ryzyka walutowego. Nie mógł przewidywać z określonym prawdopodobieństwem kwoty, którą będzie musiał świadczyć w przyszłości (wyrok SN z 7.11.2019 r., IV CSK 13/19). Bank oferował produkt ryzykowny ekonomicznie nie zachowując standardu informacyjnego adekwatnego dla ponoszonego przez kontrahenta ryzyka. W uzasadnieniu cytowanego wyroku SN z 29.10.2019 roku przyjęto, że gdyby kredytujący bank zamierzał wystarczająco poinformować kredytobiorcę będącego konsumentem o niebezpieczeństwach wynikających z kredytu powiązanego z kursem waluty obcej, to nie proponowałby w ogóle zawierania takich umów kredytowych, zdając sobie sprawę jako profesjonalista, że umowa taka może zostać łatwo oceniona jako nieuczciwa.

Klauzule przeliczeniowe określają główne świadczenia stron, nie zostały zredagowane w sposób jednoznaczny, co oznacza, że powinny być objęte kontrolą abuzywności. Ocena nieuczciwego charakteru warunków umownych, którą Sąd dokonuje z urzędu, zgodnie z art. 3 i 4 Dyrektywy 93/13, nie zależy od zachowania konsumenta, choćby było ono niedbałe. Ochrona przewidziana w dyrektywie przysługuje każdemu konsumentowi, a nie tylko temu, którego można uznać za „właściwie poinformowanego oraz dostatecznie uważnego i rozsądnego przeciętnego konsumenta” (por. postanowienie TSUE z 10.06.2021 r., C‑198/20).

24. Zgodnie z art. 3 Dyrektywy 93/13, warunki umowy zawsze zostaną uznane za niewynegocjowane indywidualnie, jeżeli zostały sporządzone wcześniej i konsument nie miał w związku z tym wpływu na ich treść, zwłaszcza, jeśli zostały przedstawione konsumentowi w formie uprzednio sformułowanej umowy standardowej. Jeśli sprzedawca lub dostawca twierdzi, że standardowe warunki umowne zostały wynegocjowane indywidualnie, ciężar dowodu w tym zakresie spoczywa na nim. Dla realizowania przesłanki rzeczywistego wpływu konsumenta na treść postanowień umownych nie wystarczy wykazanie, że konsument dowiedział się o treści klauzuli w odpowiednim czasie, a strony prowadziły w tym przedmiocie negocjacje. Konieczne jest udowodnienie wspólnego ustalenia ostatecznego brzmienia klauzuli, w wyniku rzetelnych negocjacji, w ramach których konsument miał realny wpływ na treść określonego postanowienia umownego, chyba że zostało ono sformułowane przez konsumenta i włączone do umowy na jego żądanie (postanowienie SN z 6.03.2019 r., I CSK 462/18). Podpis na zawartej przez konsumenta z przedsiębiorcą umowie, na mocy której tenże konsument akceptuje wszystkie określone z góry przez przedsiębiorcę warunki umowy, nie pociąga za sobą obalenia domniemania, zgodnie z którym warunki te nie były indywidualnie negocjowane (postanowienie TSUE z 24.10.2019, C-211/17). Ustalanie kursu waluty przez bank na podstawie tabel kursowych nie było uzgodnione indywidulanie, nie istnieje dowód dla stwierdzenia, że strony negocjowały to postanowienie. Indywidualne negocjacje klauzul przeliczeniowych, mechanizmu denominacji albo indeksacji, powinny polegać na ustaleniu kryteriów, które powinny być stosowane przez Bank przy ustalaniu kursu waluty. Uzgodnienie indywidulne jest zatem rezultatem omówienia kilku alternatywnych wersji klauzul przeliczeniowych, a jest oczywiste, że strony nie uzgodniły indywidulanie, że kurs CHF wyznaczający wysokość raty kredytu będzie ustalany przez Bank w sposób nieweryfikowalny. Podobna uwaga zachowuje aktualność w stosunku do wysokości kredytu, nie istnieje dowód dla ustalenia, że klauzula regulująca przeliczenie kwoty kredytu po kursie kupna CHF została indywidulanie uzgodniona ze stroną powodową. Fakt ten ma znaczenie dla oceny abuzywności klauzuli przeliczeniowej. Zarzuty apelacji strony pozwanej, wyrażane w różny sposób i przez odwołanie się do różnych przepisów, są rozważanym przedmiocie bezpodstawne.

25. Kwestia wyboru przez konsumenta spłaty w walucie waloryzacji, także na skutek zawartego aneksu do umowy, nie uzasadnia, w oparciu o art. 3851 k.c., odmowy oceny postanowień umownych regulujących sposób przeliczenia kwoty kredytu w chwili jego uruchomienia oraz sposób przeliczenia raty kredytu wyrażonej w CHF na walutę polską.

Przedmiotem analizy Sądu Najwyższego była kwestia wpływu aneksowania umowy kredytu na pierwotną abuzywność jej postanowień; oceny, czy postanowienie umowne jest niedozwolone (art. 385 1 § 1 k.c.) dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy (uchwała SN (7) z 20.06.2018 r., III CZP 29/17); zawarcie aneksu do umowy kredytu nie może więc sanować wadliwości klauzul indeksacyjnych albo denominacyjnych w postaci nadanej umową przed tym aneksem (por. np. wyrok SN z 18.04.2023 r., II CSKP 1511/22, postanowienie SN z 21.12.2023 r., I CSK 5261/22). Zawarcie aneksu do umowy nie jest indywidualnym uzgodnieniem klauzuli przeliczeniowej powstałej przed zawarciem tego aneksu. Nie istniała możliwość zawarcia umowy nieodwołującej się do mechanizmu uzależniającego wysokość długu od dowolnie ustalanych tabel kursowych Banku.

W wyroku TSUE z 29.04.2021 r. (C-19/20 I.W. i R.W. przeciwko Bank (...) S.A.) stwierdzono, że wykładni art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy dokonywać w ten sposób, że sąd krajowy jest zobowiązany do stwierdzenia nieuczciwego charakteru warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem, nawet jeśli warunek ten został zmieniony przez te strony w drodze umowy. Takie stwierdzenie pociąga za sobą przywrócenie sytuacji, w jakiej znajdowałby się konsument w braku warunku, którego nieuczciwy charakter zostałby stwierdzony, chyba że konsument poprzez zmianę nieuczciwego warunku zrezygnował z takiego przywrócenia w drodze wolnej i świadomej zgody, czego zbadanie należy do sądu krajowego. Jednakże z przepisu tego nie wynika, że stwierdzenie nieuczciwego charakteru pierwotnego warunku umownego miałoby co do zasady skutek w postaci unieważnienia umowy, jeśli zmiana tego warunku pozwala na przywrócenie równowagi między obowiązkami i prawami tych stron wynikającymi z umowy i na usunięcie wady obciążającej ten warunek.

Wskutek zawarcia aneksu nie została przywrócona sytuacja, w której znalazłby się konsument w braku warunku, czyli klauzul przeliczeniowych określających nie tylko sposób spłaty kredytu, ale także sposób przeliczenia uruchomionego kredytu po kursie kupna CHF arbitralnie ustalanego przez Bank. Aneks nie dotyczył kwestii wypłaty kredytu. Nie istnieje dowód dla ustalenia, że strona powodowa przez zmianę nieuczciwego warunku zrezygnowała przywrócenia sytuacji, w której znalazłaby się bez klauzuli przeliczającej kwotę uruchomionego kredytu. Zmiana tego warunku nie pozwala na przywrócenie równowagi między obowiązkami i prawami stron umowy, ponieważ nie dotyczy sposobu przeliczenia kwoty uruchomionego kredytu. Spłata kredytu odbywała się w odniesieniu do długu arbitralnie ustalonego przez pozwanego wskutek zastosowania kursu kupna CHF przy uruchomieniu kredytu.

26. Jak wyżej wyjaśniono, w umowie kredytu nie przewidziano obiektywnych kryteriów, w oparciu o które Bank ustala kurs CHF, w rezultacie wysokość długu po uruchomieniu kredytu i wysokość rat. Odwołanie się do wewnętrznych regulaminów albo zarządzeń jest oczywiście pozbawione znaczenia, dlatego że nie współtworzą one treści stosunku zobowiązaniowego. Zakwestionowane postanowienia umowne są sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają interes strony powodowej, co prowadzi do uznania ich za abuzywne na podstawie art. 385 ( 1) § 1 k.c. Za utrwalone należy uznać stanowisko Sądu Najwyższego, zgodnie z którym postanowienia umowne określające zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej, są sprzeczne z dobrymi obyczajami oraz naruszają rażąco interesy konsumenta. Sprzeczność z dobrymi obyczajami i naruszenie interesów konsumenta polega na uzależnieniu wysokości świadczenia banku oraz konsumenta od swobodnej decyzji banku. Postanowienia umowy kredytu, które uprawniają bank do jednostronnego ustalenia kursów walut są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego działania banku. W ten sposób obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron. Tego rodzaju uregulowanie umowne jest niedopuszczalne (wyroki SN: z 27.11.2019 r., II CSK 483/18; z 28.09.2021 r., I CSKP 74/21; z 22.11.2016 r., I CSK 1049/14; z 1.03.2017 r., IV CSK 285/16; z 19.09.2018 r., I CNP 39/17; z 24.10.2018 r., II CSK 632/17; z 13.12.2018 r., V CSK 559/17; z 27.02.2019 r., II CSK 19/18; z 4.04.2019 r., III CSK 159/17; z 9.05.2019 r., I CSK 242/18; z 29.10.2019 r., IV CSK 309/18, z 11.12.2019 r., V CSK 382/18, z 30.09.2020 r., I CSK 556/18; z 2.06.2021 r., I CSKP 55/21; z 27.07.2021 r., V CSKP 49/21; z 3.02.2022 r., II CSKP 415/22). Ustalanie wartości świadczenia jednostronnie przez bank narusza równość kontraktową, dając przedsiębiorcy wpływ na kształtowanie obowiązków umownych konsumenta. Pozostaje to w sprzeczności z uczciwością kontraktową nakazującą kształtowanie stosunku umownego w oparciu o wzorzec równej pozycji prawnej stron kontraktu. Postanowienia, które uprawniają bank do jednostronnego ustalenia kursów walut, są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego działania. W ten sposób obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron. Sposób ustalania kursów walut przez Bank, ich ewentualna zbieżność z rynkowymi, stosowanymi przez inne banki, odnosi się do wykonywania umowy i pozostaje bez znaczenia dla oceny abuzywności rozważanych klauzul (por. uchwała SN (7) z 20.06.2018 r., III CZP 29/17, sposób wykonywania umowy jest irrelewantny dla oceny podstaw do zastosowania art. 3851 k.c.). Ocena ta odbywa się według kryteriów istniejących w chwili zawarcia umowy (art. 4 ust 1 Dyrektywy 93/13/EWG oraz art. 385 ( 2) k.c.). Warunek umowny należy uznać za nieuczciwy już wówczas, jeżeli w świetle okoliczności towarzyszących zawarciu umowy i występujących w chwili jej zawarcia może on spowodować znaczącą nierównowagę wynikających z tej umowy praw i obowiązków stron w trakcie wykonywania tej umowy, i to nawet wówczas, gdy wspomniana nierównowaga może wystąpić tylko wtedy, gdy zajdą pewne okoliczności lub też gdy, w innych okolicznościach, wspomniany warunek mógłby przynieść korzyść konsumentowi (wyrok TSUE z 27.01.2021 r., C-229/19). Klauzula spreadowa odwołuje się do klauzuli walutowej, uzależniającej dług kredytobiorcy od kursu waluty. Sprawia to, że wskutek uznania pierwszej z nich za abuzywną, nie można ustalić parametrów kursu walutowego, a w efekcie wykonać klauzuli walutowej. Postanowienia te składają się na zawarty w umowie mechanizm indeksacji i mogą funkcjonować tylko łącznie - w umowie kredytu denominowanego do waluty obcej przeliczenie kwoty kredytu na PLN i poszczególnych rat służy temu, by można było ustalić wysokość zadłużenia i w konsekwencji wysokość długu (wyroki SN: z 3.02.2022 r., II CSKP 975/22, z 4.04.2019 r., III CSK 159/17).

27. W odniesieniu do klauzuli walutowej, skutkującej powstaniem ryzyka walutowego, a stanowiącej element klauzuli przeliczeniowej należy podkreślić - niezależnie od wykazanej wyżej abuzywności całej klauzuli przeliczeniowej, że obciążenie wyłącznie kredytobiorcy ryzykiem aprecjacji waluty uzyskane przez Bank wskutek przewagi organizacyjnej i informacyjnej jest sprzeczne z dobrymi obyczajami oraz rażąco narusza interesy konsumenta. TSUE w wyroku z 10.06.2021 r. (C-776/19) przyjął, że rażącemu naruszeniu interesów konsumenta użytemu w regulacji krajowej odpowiada klauzula znaczącej nierównowagi wynikających z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta jako wyniku (skutku) zastosowania warunku umownego, co ma miejsce w przypadku nałożenia na kredytobiorcę nieograniczonego ryzyka kursowego. Znacząca nierównowaga może wynikać już z samego faktu wystarczająco poważnego naruszenia sytuacji prawnej, w której konsument, jako strona danej umowy, znajduje się na mocy właściwych przepisów krajowych, czy to w postaci ograniczenia treści praw, które zgodnie z rzeczonymi przepisami przysługują mu na podstawie tej umowy, czy przeszkody w ich wykonywaniu, czy też nałożenia na niego dodatkowego obowiązku, którego nie przewidują przepisy krajowe (wyrok TSUE z 3.10.2019 r., C-621/17, pkt 51). O nieuczciwym charakterze warunku można mówić w sytuacji, kiedy na podstawie okoliczności towarzyszących zawarciu umowy i występujących w chwili jej zawarcia, warunek ten może spowodować znaczącą nierównowagę wynikających z tej umowy praw i obowiązków stron w trakcie wykonywania tej umowy. Oceny tej nie zmienia okoliczność, że nierównowaga może wystąpić tylko wtedy, gdy zachodzą pewne okoliczności, a w innych okolicznościach, wspomniany warunek mógłby przynieść korzyść konsumentowi (wyrok TSUE z 27.01.2021 r., C-229/19). Okolicznością tą jest wzrost albo spadek kursu waluty, który mógł się okazać korzystny albo niekorzystny dla konsumenta. Aktualna jest jednak konstatacja, że w chwili zawierania umowy istniała znacząca nierównowaga wynikających z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta. Niezależnie od powyższego warunek umowy może być uznany za nieuczciwy, kiedy wprowadza wspomnianą nierównowagę, która ujawni się dopiero w trakcie jej wykonywania (wyrok TSUE z 27.01.2021 r., C-229/19 i tam powołane orzecznictwo). Nie oznacza to oczywiście oceny abuzywności na podstawie okoliczności zaistniałych po zawarciu umowy. Uregulowanie umowne obciążające kredytobiorcę nieograniczonym ryzykiem kursowym należy uznać za niedopuszczalne, niezależnie od tego, czy swoboda przedsiębiorcy (banku) w ustaleniu kursu jest pełna, czy też w jakiś sposób ograniczona, np. w razie wprowadzenia możliwych maksymalnych odchyleń od kursu ustalanego z wykorzystaniem obiektywnych kryteriów (postanowienie SN z 22.08.2022 r., I CSK 3924/22). Za abuzywnością klauzuli walutowej przemawia także niestabilność sytuacji majątkowej konsumenta wywołana wyłącznym obciążeniem skutkami zmian kursu CHF w długim czasie obowiązywania umowy i przy znaczącej kwocie kredytu. Wniosku o abuzywności klauzuli walutowej obciążającej ryzykiem wyłącznie konsumenta nie zmienia ewentualne ustalenie, że kurs stosowany przez pozwanego miał „charakter rynkowy”. Okoliczności odnoszące się do sposobu wykonywania umowy pozostają całkowicie obojętne dla rozstrzygnięcia. Chodzi więc nie o to, w jaki sposób ostatecznie postanowienia umowy były przez strony realizowane, ale w jaki sposób prawa i obowiązki stron zostały ukształtowane w samej umowie, czy zawierały postanowienia naruszające równowagę kontraktową (wyrok SN z 1.03.2017 r., IV CSK 285/16). Dla stwierdzenia abuzywności klauzuli nie ma znaczenia, czy pozwany Bank w rzeczywistości z tak ukształtowanego postanowienia skorzystał. Decydujące znaczenie ma nie to, w jaki sposób przedsiębiorca stosuje postanowienie i dla kogo jest ono korzystne, lecz to, w jaki sposób postanowienie kształtuje prawa i obowiązki konsumenta (uchwała SN (7) z 20.06.2018 r., III CZP 29/17). Innymi słowy, przedmiotem oceny jest samo postanowienie, a więc wyrażona w określonej formie (przeważnie słownej) treść normatywna, tzn. norma lub jej element określający prawa lub obowiązki stron (por. uchwała SN (7) z 20.11.2015 roku, III CZP 17/15), a jej punktem odniesienia - sposób oddziaływania postanowienia na prawa i obowiązki konsumenta. W takim zakresie należy uwzględniać czynniki wprost niewymienione w art. 385 ( 2) k.c., jak np. stan prawny oraz inne zdarzenia i stany (np. pozycję rynkową przedsiębiorcy), posiadaną lub dostępną wiedzę o ryzyku, prognozy dotyczące przyszłego rozwoju zdarzeń itp.

28. Sąd krajowy ma obowiązek zbadania z urzędu, czy klauzula ma charakter abuzywny bez oczekiwania na to, aby konsument poinformowany o swoich prawach domagał się stwierdzenia jej nieważności; decyduje o tym rodzaj i waga interesu publicznego stanowiącego podstawę ochrony udzielonej konsumentom w przepisach dyrektywy 93/13/EWG. Konsekwencją jest przede wszystkim ciążący na sądzie krajowym obowiązek zaniechania stosowania klauzuli abuzywnej - bez upoważnienia do zmiany jej treści, gdyż eliminowałaby ona skutek zniechęcający do stosowania klauzuli - tak, aby nie wywierała wiążących skutków wobec konsumenta, chyba że konsument się temu sprzeciwi, co może uczynić, gdyż jego prawo do skutecznej ochrony zawiera w sobie także uprawnienie do niedochodzenia swoich praw (uchwała SN (7) z 7.05.2021 r., III CZP 6/21 oraz szeroko cytowane tam orzecznictwo TSUE). W cytowanej uchwale SN (7) z 7.05.2021 r., III CZP 6/21 przyjęto, że niedozwolone postanowienie umowne (art. 385 1 § 1 k.c.) jest od początku, z mocy samego prawa, dotknięte bezskutecznością na korzyść konsumenta, który może udzielić następczo świadomej i wolnej zgody na to postanowienie i w ten sposób przywrócić mu skuteczność z mocą wsteczną. W wyroku TSUE z 7.12.2023 r. (C-140/22, SM I in. przeciwko (...) s.a.) stwierdzono, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten sposób, że w kontekście uznania nieważności w całości umowy kredytu hipotecznego zawartej z konsumentem przez instytucję bankową ze względu na to, iż umowa ta zawiera nieuczciwy warunek, bez którego nie może ona dalej obowiązywać stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą wykonywanie praw, które konsument wywodzi z tej dyrektywy, jest uzależnione od złożenia przez tego konsumenta przed sądem oświadczenia, w którym twierdzi on, po pierwsze, że nie wyraża zgody na utrzymanie w mocy tego warunku, po drugie, że jest świadomy z jednej strony faktu, że nieważność wspomnianego warunku pociąga za sobą nieważność wspomnianej umowy, a z drugiej - konsekwencji tego uznania nieważności, i po trzecie, że wyraża zgodę na uznanie tej umowy za nieważną. Trybunał podkreślił, że bezskuteczność postanowień umownych wynikająca z ich abuzywności ma działać z mocy prawa ze skutkiem ex tunc, zatem skutek bezskuteczności nie może być zawieszony. Oświadczenie konsumenta nie może być rozumiane jako pozytywna przesłanka ochrony z dyrektywy 93/13, jego ewentualne skutki polegają na zrzeczeniu się ochrony wynikającej z dyrektywy 93/13. Odpowiada to bezskuteczności ex lege, powiązanej z możliwości konwalidacji, jeśli konsument złoży oświadczenie, że nie chce skorzystać z ochrony. Skutek konstytutywny wynikać dopiero ze złożenia przez konsumenta oświadczenia, że nie chce skorzystać z ochrony.

29. Jest to koncepcja odmienna od wynikającej z uchwały Sądu Najwyższego III CZP 6/21, w której zaprezentowano pogląd, że konsument może złożyć oświadczenie, że wyraża zgodę na związanie postanowieniem umownym, zatem sanowania nieskutecznego postanowienia następczą zgodą. Oświadczeniu przyznano skutek konstytutywny, mianowicie kwestionowane klauzule umowne są dotknięte bezskutecznością zawieszoną i stają się bezskuteczne, jeśli konsument złoży oświadczenie, że chce skorzystać z ochrony albo stają się skuteczne, jeśli konsument złoży oświadczenie, że nie chce skorzystać z ochrony. Mając na uwadze wyrok TSUE z 7.12.2023 r. (C-140/22) należy stwierdzić, że kwestie związane z pouczeniem konsumenta o skutkach uznania umowy za nieważną przez Sąd albo świadomość tych skutków nie mają znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Istotne jest, czy konsument nie zrzekł się ochrony wynikającej z dyrektywy 93/13. Z akt sprawy nie wynika, aby strona powodowa złożyła oświadczenie, że zrzeka się ochrony wynikającej z dyrektywy 93/13. Przeciwnie, pismo skierowane do banku przed wszczęciem postępowania oraz pozew, na skutek domniemania faktycznego (art. 231 k.c.), pozwalają na ustalenie, nie tylko, że konsument jest świadomy skutków nieważności, ale także, że domagając się ochrony prawnej, nie złożył oświadczenia o zrzeczeniu się ochrony wynikającej z dyrektywy 93/13.

W razie upadku całej umowy należy ocenić, czy ten narażałby konsumenta na szczególnie niekorzystne konsekwencje, co trzeba rozważać w świetle okoliczności istniejących lub możliwych do przewidzenia w chwili zaistnienia sporu, a nie w chwili zawarcia umowy, przy uwzględnieniu rzeczywistych i bieżących interesów konsumenta, z zastrzeżeniem, że do celów tej oceny decydująca jest wola wyrażona przez konsumenta w tym względzie (wyrok TSUE z 3.10.2019 r., C-260/18, K. D., pkt 51, 55-56 i pkt 2 sentencji). Jak wskazano, pisma przedsądowe oraz pozew stanowią jednoznaczny wyraz stanowiska konsumenta, że ustalenie nieistnienia stosunku prawnego umowy kredytu nie naraża konsumenta na szczególnie niekorzystne konsekwencje.

30. Pozostaje do rozważenia kwestia, czy możliwe jest ustalenie abuzywności klauzuli przeliczeniowej jedynie w części dotyczącej arbitralnego ustalania kursu wymiany, więc spreadowej i uzupełnienie treści umowy przepisami dyspozytywnymi albo zwyczajami. Ten sam problem należy rozważyć w kontekście ustalenia abuzywności całej klauzuli przeliczeniowej. W wyroku TSUE z 29 kwietnia 2021 r. (C-19/20) przyjęto, że w przypadku stwierdzenia przez sąd krajowy nieważności nieuczciwego warunku zawartego w umowie zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w taki sposób, że niezgodny z tym przepisem jest przepis prawa krajowego dający sądowi krajowemu możliwość uzupełnienia tej umowy poprzez zmianę treści owego warunku (pkt 67 i tam powołany wyrok z 26.03.2019 r., A. B. i B., C-70/17 i C-179/17, pkt 53 i przytoczone tam orzecznictwo). Gdyby sąd krajowy mógł zmieniać treść nieuczciwych warunków zawartych w takich umowach, to takie uprawnienie mogłoby zagrażać realizacji długoterminowego celu ustanowionego w art. 7 dyrektywy 93/13. Uprawnienie to przyczyniłoby się do wyeliminowania zniechęcającego skutku wywieranego na przedsiębiorców przez zwykły brak stosowania takich nieuczciwych warunków wobec konsumentów, ponieważ nadal byliby oni zachęcani do stosowania rzeczonych warunków, wiedząc, że nawet gdyby miały być one unieważnione, to jednak umowa mogłaby zostać uzupełniona w niezbędnym zakresie przez sąd krajowy, tak aby zagwarantować w ten sposób interes przedsiębiorców” (pkt 68 i 54 cytowanego wyroku). TSUE wyjaśnił, że „wprawdzie wykładni art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy dokonywać w ten sposób, że z jednej strony nie stoją one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy usunął jedynie nieuczciwy element warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem, w wypadku gdy zniechęcający cel tej dyrektywy jest realizowany przez krajowe przepisy ustawowe regulujące korzystanie z niego, o ile element ten stanowi odrębne zobowiązanie umowne, które może być przedmiotem indywidualnej kontroli pod kątem nieuczciwego charakteru jednak z drugiej strony, przepisy te stoją na przeszkodzie temu, by możliwe było usunięcie jedynie nieuczciwego elementu warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem, jeżeli takie usunięcie sprowadzałoby się do zmiany treści tego warunku poprzez zmianę jego istoty”. Przedstawione stanowisko zostało podtrzymane w wyroku TSUE z 18 listopada 2021 roku (C-212/21) oraz z 8 września 2022 roku (C-80/21 do C-82/21), w którym stwierdzono, że artykuł 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie orzecznictwu krajowemu, zgodnie z którym sąd krajowy może stwierdzić nieuczciwy charakter nie całości warunku umowy zawartej między konsumentem a przedsiębiorcą, lecz jedynie elementów tego warunku, które nadają mu nieuczciwy charakter, w związku z czym warunek ten pozostaje, po usunięciu takich elementów, częściowo skuteczny, jeżeli takie usunięcie sprowadzałoby się do zmiany treści tego warunku, który ma wpływ na jego istotę, czego zweryfikowanie należy do sądu odsyłającego. W orzecznictwie TSUE dopuszcza się więc ograniczoną postać redukcji utrzymującej skuteczność nieuczciwego postanowienia umownego, pod warunkiem, że kwestionowana część klauzuli umownej stanowi odrębne zobowiązanie umowne, które może być przedmiotem indywidualnej kontroli pod kątem nieuczciwego charakteru. Jeżeli na skutek takiego zabiegu interpretacyjnego usunięcie elementu sprowadzałoby się do zmiany treści postanowienia przez zmianę jego istoty, a odstraszający cel tej dyrektywy nie zostanie realizowany, to takie rozwiązanie jest niedopuszczalne.

31. Konstrukcja klauzuli przeliczeniowej może sugerować istnienie dwóch niezależnych elementów, uprzednio nazwanych klauzulą spreadową i walutową (ryzyka walutowego). Istotą tych klauzul jest nadanie Bankowi prawa do arbitralności w zakresie ustalania kursu waluty. Kwestia redukcji utrzymującej była już sygnalizowana wyżej, przy rozważeniu, czy klauzule przeliczeniowe określają główne świadczenia stron. Klauzula spreadowa i walutowa łącznie i nierozerwalnie, a nie niezależnie, określają ryzyko walutowe. Nie stanowią odrębnych zobowiązań umownych, które mogą być przedmiotem indywidualnej kontroli pod kątem nieuczciwego charakteru. W orzecznictwie TSUE eksponowany jest odstraszający cel dyrektywy 93/13. Nie jest możliwy do osiągnięcia, jeżeli klauzula spreadowa zostałaby zastąpiona przepisem prawa krajowego; spowodowałoby to, że przedsiębiorcy stosowaliby omawianą konstrukcję klauzuli bez konsekwencji. Jeśli sąd unieważniłby częściowo klauzulę, dokonałby takiej modyfikacji, która zapewni dalsze niezakłócone wykonywanie umowy, a przedsiębiorca nie poniósłby żadnych negatywnych konsekwencji. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazuje się, że jeżeli eliminacja niedozwolonego postanowienia umownego doprowadzi do takiej deformacji regulacji umownej, że na podstawie pozostałej jej treści nie da się odtworzyć treści praw i obowiązków stron, to nie można przyjąć, iż strony pozostają związane pozostałą częścią umowy (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z 27 lipca 2021 r., V CSKP 49/21; z 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; z 3 lutego 2022 r., II CSKP 459/22). Wyeliminowanie ryzyka kursowego, charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, jest równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, że należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze, choćby nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy kredytu. Oznacza to z kolei, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe, co przemawia za opowiedzeniem się o jej nieważności (wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18). Wyeliminowanie abuzywnych klauzul przeliczeniowych nie prowadzi do utrzymania w mocy kredytu indeksowanego kursem CHF jako kredytu złotowego oprocentowanego według stawki LIBOR (wyrok Sądu Najwyższego z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22); to samo dotyczy kredytu denominowanego kursem CHF (wyrok Sądu Najwyższego z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, por. postanowienie SN z 27.03.2024 r., I CSK 1004/23). Sąd Okręgowy błędnie, wbrew wskazanemu orzecznictwu Sądu Najwyższego przyjął, że umowa możliwa jest to wykonania bez klauzul przeliczeniowych.

32. Rozwijając kwestię możliwości uzupełnienia umowy przepisem dyspozytywnym albo zwyczajem po ustaleniu abuzywności jej klauzul przeliczeniowych w całości należy wskazać, że TSUE w wyroku z 8 września 2022 roku (C-80/21 do C-82/21) przyjął, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie orzecznictwu krajowemu, zgodnie z którym sąd krajowy może, po stwierdzeniu nieważności nieuczciwego warunku znajdującego się w umowie zawartej między konsumentem a przedsiębiorcą, który pociąga za sobą nieważność tej umowy w całości, zastąpić warunek umowny, którego nieważność została stwierdzona, albo wykładnią oświadczenia woli stron w celu uniknięcia unieważnienia tej umowy, albo przepisem prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym, nawet jeśli konsument został poinformowany o skutkach nieważności tejże umowy i je zaakceptował. Stanowi to o niedopuszczalności zastąpienia kwestionowanych klauzul umownych normami prawa krajowego odwołującymi się do ustalenia rozmiaru świadczenia konsumenta w oparciu o średni kurs NBP. W stosunku umownym powstałym wskutek zawarcia umowy kredytu z konsumentem nie istnieje zwyczaj, że abuzywną klauzulę przeliczeniową należy zastąpić odwołaniem do średniego kursu NBP; nie można również takiej intencji przypisać stronom w drodze interpretacji umowy kredytu przez zastosowanie art. 65 k.c.

33. Przepisem dyspozytywnym jest krajowy przepis ustawowy lub wykonawczy o charakterze względnie obowiązującym, mający domyślne zastosowanie w braku odmiennego uzgodnienia między stronami, nawet jeśli ów warunek nie był przedmiotem indywidualnych negocjacji (wyroku TSUE z 21.12.2021 roku, C-243/20). Normę dyspozytywną wyróżnia się ze względu na przesłankę jej niestosowania w razie dokonania niezgodnej z nią czynności prawnej (Z. Radwański, M. Zieliński [w:] System Prawa Prywatnego. Prawo cywilne - część ogólna, red. M. Safjan, Warszawa 2012, s. 374 i n. i cytowane tam piśmiennictwo). Norma dyspozytywna znajduje zastosowanie, jeżeli strony nie uregulowały stosunku prawnego w inny sposób. Przepis art. 358 k.c. nie ma charakteru dyspozytywnego, nie znajduje zastosowania w braku określenia przez strony umowy kredytu kursu waluty stosowanego przy wypłacie kredytu i jego spłacie albo w ogóle odniesienia do kursu waluty obcej (abuzywność klauzuli przeliczeniowej rozumianej jako klauzula walutowa i spreadowa). Norma art. 358 k.c. dotyczy zobowiązań wyrażonych w walucie obcej i przyznaje dłużnikowi prawo do spełnienia świadczenia w walucie polskiej, nie reguluje sposobu ustalania świadczenia, kiedy strony umowy nie określiły tego sposobu, zatem nie może być uznana za zastępującą ex lege niewiążące konsumenta abuzywne postanowienie umowne. Kredyt denominowany i indeksowany zobowiązują Bank do spełnienia świadczenia w PLN, kredytobiorca także jest zobowiązany do zapłaty raty kredytu w PLN (wyjątkowo w CHF, jeśli umowa to przewiduje), więc hipoteza normy art. 358 k.c. nie jest wypełniona. W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalono już pogląd, że jeżeli eliminacja niedozwolonego postanowienia umownego doprowadzi do takiej deformacji regulacji umownej, że na podstawie pozostałej jej treści nie da się odtworzyć treści praw i obowiązków stron, to nie można przyjąć, iż strony pozostają związane pozostałą częścią umowy. Koresponduje to z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, który przewiduje, że nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków (wyroki SN z 3.02.2022 r., II CSKP 975/22; z 27.07.2021 r., V CSKP 49/21; z 2.06.2021 r., I CSKP 55/21). W wyroku SN z 27.11.2019 r. (II CSK 483/18) przyjęto, że norma art. 385 ( 1) § 2 k.c. wyłącza stosowanie art. 58 § 3 k.c., co uzasadnia stanowisko, że nieuczciwe postanowienia indeksacyjne lub denominacyjne nie powinny być zastępowane innym mechanizmem przeliczeniowym opartym na przepisach kodeksu cywilnego. Niemożność uzupełnienia treści umowy po eliminacji klauzul abuzywnych pozwoli osiągnąć swoisty skutek zniechęcający profesjonalnych kontrahentów do stosowania nieuczciwych postanowień umownych. Skutek ten nie zostałby osiągnięty, jeżeli sąd uzupełniłby umowę przez wprowadzenie uczciwych warunków, które powinny być stosowane przez przedsiębiorcę. Oznacza to również, że nie istnieje możliwość przekształcenia umowy w umowę o kredyt złotowy oprocentowany według sumy stawki referencyjnej WIBOR albo LIBOR oraz marży banku. W wyroku z 11.12.2019 r. (V CSK 382/18) Sąd Najwyższy stwierdził, że wyeliminowanie ryzyka kursowego, charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, jest równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, że należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze, choćby nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy kredytu, co znajduje także zastosowanie do kredytu denominowanego. Wyeliminowanie postanowień uznanych za abuzywne, dotyczących sposobu przeliczania wypłacanego kredytu oraz sposobu przeliczania poszczególnych rat kredytowych spowodowałoby, że umowa w tak ustalonym kształcie nie mogła być wykonana, nie byłoby znane kryterium, w oparciu o które suma pieniężna wyrażona w walucie polskiej, stanowiąca przedmiot świadczenia banku, miałaby zostać przeliczona na walutę obcą, a następnie w konsekwencji ustaleniu wysokości ich świadczeń. Umowa kredytu zawiera klauzule abuzywne, niemożliwe jest ich zastąpienie przepisami prawa krajowego, pozbawiona jest elementów konstrukcyjnych umowy kredytu, określenia wysokości świadczenia Banku i konsumenta (art. 69 prawa bankowego), zatem nieważna w całości na podstawie art. 58 § 1 k.c. interpretowanego w zgodzie z postanowieniami art. 6 dyrektywy 93/13. Decyduje to o trafności zarzutu apelacji strony powodowej naruszenia 385 ( 1) § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 6 ust 1 dyrektywy 93/13., 58 k.c., przez uznanie, że pomimo abuzywności części postanowień umowy łączącej strony są one związane umową w pozostałym zakresie oraz o bezzasadności zarzutów apelacji strony pozwanej naruszenia art. 385 ( 1) § 1 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 dyrektywy Rady 93/13, art. 385 ( 1) § jeden zdanie drugie k.c., art. 385 ( 1) § 1 k.c., 385 ( 2) k.c., 65 § 1 i 2 k.c., 358 § 2 k.c., 69 ust. 3 prawa bankowego, art. 6 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13, 385 ( 1) § 2 k.c.

34. Ustawa z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw (tzw. ustawa antyspreadowa) weszła w życie po zawarciu przez strony umowy. Abuzywność klauzul umownych ocenia się według stanu z chwili zawarcia umowy, a upadek umowy z tej przyczyny następuje ex tunc, więc umowę należy traktować tak, jakby nigdy nie została zawarta. Rozważana nowelizacja weszła w życie, kiedy umowa już była nieważna, zatem przepisy nakazujące zmianę nieważnych umów konstruują normy „puste”, nie mogą być zastosowane. Nie może więc dojść do „sanowania” nieważnej umowy, wskutek wejścia w życie przepisów nakazujący zmiany w nieważnych umowach ( quod ab initio vitiosum est, non potest tractu temporis convalescere).

Omawiana zmiana prawa bankowego uzupełnia niezbędne elementów umowy kredytowej i dotyczy umów kredytowych niespłaconych, jednak wejście w życie art. 69 ust. 2 pkt 4a nie może stanowić argumentu, że doszło do sanowania istniejącej w dacie zawarcia umowy abuzywności jej postanowień (wyroki SN z 4.04.2019 r., III CSK 159/17, z 10.05.2022 r., II CSKP 285/22). Wprowadzenie do umowy kredytu zmian spowodowanych ustawą antyspreadową nie stanowi przesłanki do uznania, iż kredytobiorca zgodził się na pierwotne klauzule abuzywne, chyba że kredytobiorca świadomie zrezygnował z możliwości powoływania się na ich postanowienia oraz na ich zastąpienie postanowieniem dozwolonym (por. wyrok SN z 11.12.2019 r., V CSK 382/18). Strona powodowa nie zrezygnowała z możliwości odwołania się do abuzywności klauzul umownych, zatem nie zgodziła się na ich obowiązywanie.

Sąd I instancji nie naruszył przepisów prawa bankowego wskazanych przez apelującego dla uzasadnienia tezy, że omawiana nowelizacja prawa bankowego wpływa na ocenę ważności umowy.

35. Bank może stosować tabele kursowe (art. 111 Prawa bankowego), ale nie w sposób arbitralny, dowolny bez odniesienia do czynnika zewnętrznego, obiektywnego, pozwalającego konsumentowi oszacować skutki ekonomiczne decyzji o zwarciu umowy kredytu. Innymi słowy, bank jest ustawowo uprawniony do stosowania tabel kursowych, ale nie do ustalania w sposób dowolny kursów walut. Wyłączona jest przecież dowolność Banku w kształtowaniu długu kredytobiorcy, co już omówiono.

Oceny tej nie zmienia art. 24 ust. 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o Narodowym Banku Polskim. Publikowane przez NBP kursy kursów walut obcych kupna, sprzedaży oraz średnie nie współtworzą treści stosunku umownego łączące strony.

36. Brak oświadczenia konsumenta o zrzeczeniu się ochrony wynikającej z dyrektywy 93/13 oznacza trwałą umowy, co jest równoznaczne ze stanem, w którym „czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia” w rozumieniu art. 410 § 2 in fine k.c. (condictio sine causa) oraz „nieważnością czynności prawnej” w rozumieniu art. 411 pkt 1 k.c. Umowa kredytu pozbawiona jest postanowień umożliwiających jej wykonanie, minimalnego konsensusu, elementów konstrukcyjnych umowy kredytu i jest nieważna w całości na podstawie art. 58 § 1 k.c. interpretowanego w zgodzie z postanowieniami art. 6 dyrektywy 93/13. Konsekwencją nieważności umowy jest powstanie roszczenia konsumenta o zwrot świadczenia spełnionego na podstawie tej umowy jako świadczenia nienależnego (art. 410 § 2 k.c. w zw. z art. 405 k.c.), niezależnie od tego, czy i w jakim zakresie jest dłużnikiem banku z tytułu zwrotu nienależnie otrzymanej kwoty kredytu (uchwała SN z 16 lutego 2021 roku, III CZP 11/20, z 7.05.2021 roku, III CZP 6/21). Konsumentowi przysługuje roszczenie o zwrot wszystkich spełnionych świadczeń pieniężnych, nie tylko odsetek, prowizji i ewentualnych świadczeń pieniężnych z tytułu ubezpieczenia kredytu, ale także tej części kapitału, którą zwrócił do tej pory bankowi. Strona powodowa zapłaciła pozwanemu w okresie objętym powództwem 39.840,77 zł oraz 15.648,90 CHF; nienależne świadczenie skutkowało bezpodstawnym wzbogaceniem pozwanego i powstaniem roszczenia kondykcyjnego strony powodowej.

37. Zarzut naruszenia art. 411 pkt 4 k.c. nie został przez apelującego rozwinięty; norma nie wyłącza condictio causa finita, odnosi się tylko do sytuacji, gdy podstawa świadczenia nie odpadła (np. wyrok SN z 23.05.1980 r., IV PR 200/80). Przy nieważnej czynności prawnej fakt, że świadczenie nastąpiło przed terminem, nie ma znaczenia.

38. Zobowiązanie z tytułu nienależnego świadczenia ma charakter bezterminowy, dłużnik pozostaje w opóźnieniu od dnia następnego po terminie spełnienia świadczenia, co skutkuje powstaniem roszczenia o odsetki (art. 455 i 481 k.c.). Brak związania konsumenta niedozwolonym postanowieniem, o którym mowa w art. 385 1 § 1 zd. 1 k.c. oznacza, że nie wywołuje ono skutków prawnych od początku i z mocy samego prawa, co sąd ma wziąć pod uwagę z urzędu (wyrok SN z 11.12.2019 r., V CSK 382/18). W wyroku TSUE z 14.12.2023 r. (C-28/22, TL i WE przeciwko Syndykowi masy upadłości (...) Bank S.A., pkt 86) przyjęto, że skuteczność ochrony przyznanej konsumentom przez dyrektywę 93/13 byłaby zagrożona, gdyby konsumenci ci, powołując się na prawa, które wywodzą z tej dyrektywy, byli narażeni na ryzyko nieotrzymania odsetek za opóźnienie od kwot, które powinny im zostać zwrócone ze względu na nieważność takiej umowy od momentu upływu terminu nałożonego na przedsiębiorcę do wykonania świadczenia, po tym jak przedsiębiorca ten otrzyma wezwanie do zwrotu tych kwot. Pozwany bank, po doręczeniu wezwania do zapłaty, pismem z 26 listopada 2020 r. odmówił spełnienia świadczenia na rzecz powodów, zatem od dnia następnego pozostawał w opóźnieniu.

39. Z powołaniem się na zasady współżycia społecznego nie można podważać ani modyfikować wyraźnych dyspozycji przepisów prawnych, które, kierując się względami bezpieczeństwa obrotu prawnego, przewidują sankcję bezwzględnej nieważności czynności sprzecznych z prawem, a nie przewidując żadnych od tego wyjątków, samodzielnie i wyczerpująco przesądzają o prawach stron (wyrok SN z 15.09.2016 r., I CSK, 615/15). Umowa stron jest nieważna wskutek działania pozwanego, a działania strony powodowej nie mogą być w ogóle ocenione na płaszczyźnie zaufania i lojalności kontraktowej, ponieważ kontrakt ten jest nieważny. Żądanie zwrotu bezpodstawnego wzbogacenia wskutek nieważności umowy wywołanej przez kontrahenta nie jest nieuczciwe i nie narusza art. 5 k.c.

Z tych samych przyczyn nie można uznać, że strona powodowa spełniła świadczenia zgodnie z zasadami współżycia społecznego (art. 411 pkt 2 k.c.), co stanowi o bezzasadności zarzutu apelacji strony pozwanej.

40. Powyższe ponowne rozpoznanie sprawy przez Sąd Apelacyjny decyduje o bezzasadności zarzutów apelacji strony pozwanej dotyczącej wadliwego uznania przez Sąd pierwszej instancji, że postanowienia umowne zawierające klauzule przeliczeniowe są abuzywne, a zatem umowa jest ważna i powinna być wykonywana, co ostatecznie skutkowało oddaleniem apelacji strony pozwanej. Część omówionych wyżej zarzutów apelacji strony powodowej jest również bezpodstawna, jednak pozostaje to bez znaczenia dla uwzględnienia apelacji tej strony i zmiany wyroku Sądu pierwszej instancji przez uwzględnienie żądania ustalenia nieważności umowy kredytu, a także żądania głównego w zakresie zapłaty i kosztów procesu przed Sądem I instancji (art. 386 § 1 k.p.c.), uwzględniających wynagrodzenie pełnomocnika powodów, opłatę od pozwu oraz zaliczkę na opinię biegłego w wysokości 3.000 zł. Ponadto Sąd nakazał pobrać od pozwanego na rzecz Skarbu Państwa-Sądu Okręgowego w Koszalinie 1.192,27 zł tytułem nieuiszczonych kosztów sądowych. Kwota ta stanowi różnicę między kosztem opinii sporządzonej przez biegłą w kwocie 4.192,27 zł, a wysokością zaliczki uiszczonej przez stronę powodową 3.000 zł. Z uwagi na to, że pozwany bank jest stroną przegrywającą winien uiścić nieuiszczone koszy sądowe. Rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego zawarte w punkcie 5. i 6., wskutek nadania temu wyrokowi nowego brzmienia i numeracji rozstrzygnięć podlegało wobec tego uchyleniu.

41. Rozstrzygnięcie w przedmiocie zarzutów apelacji strony powodowej odnośnie kosztów procesu i sądowych wskutek zmiany wyroku Sądu pierwszej instancji i przyjęcia, że strona powodowa wygrała sprawę w całości stały się bezprzedmiotowe.

42. Pozwany przegrał sprawę w postępowaniu apelacyjnym wywołanym apelacją powodów w całości i jest zobowiązany do zwrotu powodom kosztów procesu (art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w zw. z art. 108 k.p.c.) - wynagrodzenia pełnomocnika w wysokości określonej § 2 pkt 7 w zw. z § 10 ust. 1 pkt. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz opłaty od apelacji. Koszty procesu należne współuczestnikom materialnym, w tym także pozostającym w związku małżeńskim, w którym obowiązuje ustrój wspólności majątkowej, podlegają zasądzeniu na ich rzecz w częściach równych (por. uchwała SN z 16.11.2023 r., III CZP 54/23).

43. Pozwany przegrał sprawę w postępowaniu apelacyjnym wywołanym własną apelacją w całości i jest zobowiązany do zwrotu powodom kosztów procesu (art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w zw. z art. 108 k.p.c.) - wynagrodzenia pełnomocnika w wysokości określonej § 2 pkt 7 w zw. z § 10 ust. 1 pkt. 2 cytowanego wyżej rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości, przy analogicznym poglądzie co do kosztów procesu należnych współuczestnikom materialnym.

Robert Bury