descriptionTreść orzeczenia

Sygn. akt I ACa 1229/16

Wyrok w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej

Dnia 26 października 2017 r.

Sąd Apelacyjny w Warszawie I Wydział Cywilny w składzie następującym:

Przewodniczący: SSA Marzena Konsek-Bitkowska

Sędziowie: SA Ewa Klimowicz-Przygódzka (spr.)

SO del. Katarzyna Jakubowska-Pogorzelska

Protokolant: sekretarz sądowy Joanna Mikulska

Katarzyna Jakubowska-PogorzelskaMarzena Konsek- BitkowskaEwa Klimowicz-Przygódzka

I ACa 1229/16 UZASADNIENIE

Miasto (...) W. dochodziło w niniejszej sprawie od Spółdzielni Mieszkaniowej (...) w W. zapłaty kwoty 121 332 ,27 zł wraz z ustawowymi odsetkami tytułem wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości gruntowej położonej w W. przy ul. (...) o powierzchni 1944 m.kw, za okres od 1 I 2013 r. do 30 VI 2015 r. . Kwota powyższa uwzględniała 23 % podatek VAT w wysokości 24 667,50 zł..

Przed wytoczeniem procesu i w jego toku pozwana uregulowała należność główną wraz z odsetkami oprócz kwoty podatku. Strona powodowa wnosiła o umorzenie postępowania sądowego w tym zakresie , nadal popierała pozew w części dotyczącej zapłaty kwoty 24 667,50 zł..

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy w Warszawie oddalił w całości powództwo i w wyniku stosunkowego rozliczenia kosztów procesu obciążył pozwaną obowiązkiem zwrotu na rzecz powoda kwoty 6 346 zł.. Zdaniem tego sądu brak było podstaw do umorzenia postępowania w zakresie zaspokojonego roszczenia , ponieważ powód nie cofnął skutecznie w tej części swojego powództwa.

Oddalenie z kolei żądania zasądzenia kwoty podatku VAT naliczonego od wysokości kwoty bezumownego wynagrodzenia sąd I instancji argumentował w ten sposób, że jeżeli właściciel nieruchomości wytacza powództwo o wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z jego gruntu , to pomiędzy stronami postępowania nie istnieje jakikolwiek stosunek umowny, w ramach którego spełniane są świadczenia wzajemne. Dochodzona kwota bezumownego wynagrodzenia nie stanowi w takiej sytuacji wynagrodzenia za świadczone usługi , tylko finansową rekompensatę z tytułu pozbawienia właściciela prawa swobodnego dysponowania rzeczą i szkód, które w wyniku tego poniósł. Powołując się na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 I 2015 r. wydany w sprawie I FSK 1980/13 Sąd Okręgowy podnosił, że o usługach za wynagrodzeniem w rozumieniu ustawy o VAT-u można mówić jedynie w sytuacji , kiedy wykonywane są w ramach umowy zobowiązaniowej , a jedna ze stron transakcji może być uznana za bezpośredniego ich beneficjenta. Płatność musi następować w zamian za świadczenie usług.

Pomiędzy zaś stronami niniejszego postępowania nie istniał żaden stosunek prawny , w ramach którego spełniane są świadczenia wzajemne , korzystanie z nieruchomości jako bezumowne wobec tego nie podlega opodatkowaniu podatkiem od towarów i usług.

Wyrok powyższy w części oddalającej powództwo co do kwoty 24 668 zł zaskarżył powód , podnosząc w swojej apelacji następujące zarzuty:

- naruszenia art. 5 ust 1, art. 8 ust 1 ustawy o podatku od towarów i usług poprzez przyjęcie, że wynagrodzenie w stanie faktycznym sprawy nie jest opodatkowane podatkiem VAT,

-naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. poprzez nie uwzględnienie, że powód nie sprzeciwia się korzystaniu z nieruchomości w sposób zbliżony do użytkowania wieczystego , która to okoliczność ma wpływ na ustalenie obowiązku odprowadzenia przez pozwaną podatku VAT .

Tym samym apelujący wnosił o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez zasądzenie na jego rzecz od pozwanej kwoty 24 667,50 zł oraz kosztów postępowania apelacyjnego.

Sąd Apelacyjny zważył co następuje

Apelacja strony powodowej nie zasługiwała na uwzględnienie wobec bezzasadności ponoszonych w niej zarzutów. Sąd Apelacyjny w całości podzielił argumentację prawną przedstawioną przez sąd I instancji w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia.

Zgodnie z art. 5 ust 1 pkt 1 ustawy o podatku od towarów i usług ( Dz.U. 2017 .1221 t.j.) opodatkowaniu podatkiem od towarów i usług podlegają: odpłatna dostawa towarów i odpłatne świadczenie usług na terytorium kraju. Przy czym co należy rozumieć przez świadczenie usług wyjaśnia art. 8 ust 1 tej ustawy. Jest to każde świadczenie na rzecz osoby fizycznej, osoby prawnej lub jednostki organizacyjnej niemającej osobowości prawnej, które nie stanowi dostawy towarów w rozumieniu art. 7 u.p.t.u., w tym również zobowiązanie do powstrzymania się od dokonania czynności lub do tolerowania czynności lub sytuacji.

W ocenie Sądu Apelacyjnego żadna z przywołanych okoliczności w sprawie niniejszej nie zachodziła.

Poza sporem było, że powód domagał się wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości, twierdząc, iż pomiędzy nim a pozwaną nie istnieje żaden stosunek umowny regulujący zasady korzystania z nieruchomości jak też odpłatność z tego tytułu. W szczególności podniesione zostało, że pozwana Spółdzielnia Mieszkaniowa nie przyjęła propozycji zawarcia umowy dzierżawy do czasu rozpoznania jej wniosku o ustanowienie użytkowania wieczystego gruntu pozostającego w jej posiadaniu . Sąd Okręgowy prawidłowo uznał, iż podstawę prawną powyższego roszczenia stanowią w tej sytuacji przepisy art. 225 w zw. z art. 224 § 2 k.c. oraz 230 k.c..

Wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z nieruchomości o jakim mowa w powyższych przepisach nie jest natomiast wynagrodzeniem za świadczone usługi. Pomiędzy właścicielem nieruchomości a jej posiadaczem nie istnieje jakikolwiek stosunek umowny , a tym bardziej o charakterze wzajemnym, w którym odpowiednikiem świadczenia jednej strony byłoby świadczenie strony drugiej i który charakteryzowałby się ekwiwalentnością świadczeń . Roszczenia przewidziane w art. 224 i 225 k.c. nazywane są roszczeniami uzupełniającymi , uzupełniają bowiem roszczenie windykacyjne w tym sensie, że tylko razem z roszczeniami uzupełniającymi może ono zrównoważyć stratę spowodowaną utratą władztwa nad rzeczą. W wyroku z dnia 4 VII 2012 r., I CSK 669/11, Sąd Najwyższy przyjął nawet, że natura roszczenia wynikającego z art. 224 i 225 k.c. - ewentualnie w zw. z art. 230 k.c. - tzw. roszczenia uzupełniającego o zapłatę wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z cudzej nieruchomości, jest przybliżona do roszczenia o zwrot bezpodstawnego wzbogacenia. Nie wątpliwie roszczenie o wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z nieruchomości nie stanowi świadczenia o charakterze odszkodowawczym, nie jest uzależnione od wykazania przez uprawnionego poniesienia szkody i zawinienia sprawcy. Należy się za sam fakt posiadania w złej wierze, bez żadnego tytułu prawnego do cudzej rzeczy. Istotą wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z rzeczy jest przyznanie właścicielowi rekompensaty za brak możliwości dysponowania rzeczą. O wysokości tego rodzaju wynagrodzenia nie decyduje wysokość rzeczywistych strat właściciela i rzeczywistych korzyści odniesionych przez posiadacza. Decyduje bowiem obiektywne kryterium, jakim jest układ odpowiednich cen rynkowych - stawek za korzystanie z rzeczy tego rodzaju (uchwała składu 7 sędziów SN z dnia 10 VII 1984 r. , stanowiąca zasadę prawną - III CZP 20/84). Z uwagi właśnie na taki charakter oraz sposób ustalenia wysokości wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z gruntu , nie sposób jest przyjąć, iż stanowi ono wynagrodzenie za świadczoną usługę.

Mając powyższe na uwadze Sąd Apelacyjny nie podzielił przywoływanego w apelacji powoda stanowiska opartego jak podane zostało na analizie orzeczeń sądowych oraz indywidualnych interpretacji prawa wydawanych w imieniu Ministra Finansów, zgodnie z którym , gdy po ujawnieniu faktu korzystania z nieruchomości bez zgody właściciela lub po zakończeniu umowy dotychczasowy użytkownik nadal użytkuje nieruchomość za zgodą właściciela ( nawet dorozumianą) , płacąc z tego tytułu określone kwoty wówczas otrzymane przez właściciela wynagrodzenie z tytułu bezumownego korzystania z rzeczy spełnia definicję świadczenia usług w rozumieniu art. 8 ust 1 ustawy o podatku od towaru i usług. Gdy dochodzi bowiem do takiej sytuacji nie sposób jest w ogóle mówić o wynagrodzeniu za bezumowne korzystanie z nieruchomości, korzystanie z nieruchomości staje się już bowiem umowne – gdyż zostało uregulowane wolą stron wyrażoną w sposób jednoznaczny lub dorozumiany. Innymi słowy powstaje już wówczas stosunek umowny wykluczający zastosowanie art. 224 i 225 k.c.. Przepisy powyższe regulują bowiem wyłącznie stosunki bezumowne w sytuacji, w której rzecz znalazła się w jakikolwiek sposób w samoistnym posiadaniu (współposiadaniu) niewłaściciela. Przepisy te nie mają zastosowania do stosunku umownego między właścicielem a inną osobą, na podstawie którego korzysta ona z rzeczy, bez względu na sposób powstania tego stosunku, chociażby polegał on na faktach dokonanych czy też milczącej zgodzie . W takim wypadku mają zastosowanie postanowienia umowy, a w razie ich braku - przepisy kodeksu cywilnego o zobowiązaniach.

Dlatego też słusznie przyjął Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 15 I 2015 wydanym w sprawie I FSK 1980/13 , że o usłudze za wynagrodzeniem w rozumieniu ustawy o VAT można mówić jedynie w sytuacji, kiedy wykonywana jest w ramach umowy zobowiązaniowej, a jedna ze stron transakcji może być uznana za bezpośredniego beneficjenta usługi. Przy czym związek pomiędzy otrzymywaną płatnością, a świadczeniem na rzecz dokonującego płatności musi mieć charakter bezpośredni i na tyle wyraźny, aby można powiedzieć, że płatność następuje w zamian za to świadczenie.

Nie sposób było również w niniejszej sprawie przyjąć, że powód toleruje sytuację polegającą na bezumownym korzystaniu z gruntu przez pozwaną w rozumieniu art. 8 ust 1 pkt 2 ustawy o VAT , w szczególności, że jak podnoszono w apelacji, nie sprzeciwia się korzystaniu z nieruchomości w sposób zbliżony do użytkowania wieczystego , co pozwoliłoby na zakwalifikowanie istniejącej sytuacji już jako świadczenie usług w rozumieniu przywołanego przepisu. Powyższym twierdzeniom powoda przeczą podejmowane przez niego działania zmierzające do uregulowania stanu prawnego nieruchomości, opisane w uzasadnieniu pozwu wniesionego w sprawie niniejszej. Pozwana oczekuje na rozpoznanie wniosku o ustanowienie na jej rzecz prawa użytkowania wieczystego spornej nieruchomości . Powód do czasu rozstrzygnięcia powyższego wniosku jest zmuszony znosić jej obecność na swoim gruncie o czym świadczy fakt podejmowania przez niego bezowocnych prób zmuszenia jednak Spółdzielni do zawarcia z nim umowy dzierżawy zajmowanego terenu oraz fakt wystąpienia z niniejszym pozwem o wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z nieruchomości po odrzuceniu przez pozwaną propozycji zawarcia takiej umowy. Nie podejmowanie przez powoda akcji wydobywczej, nie zmienia kwalifikacji istniejącego stanu rzeczy na świadczenie usług, gdyż jest podyktowane tylko i wyłącznie okolicznością oczekiwania przez strony niniejszego postępowania na rozpoznanie wniosku pozwanej o ustanowienie prawa użytkowania wieczystego . Do tego czasu wystąpienie z powództwem windykacyjnym właściciela gruntu nie miałoby sensu, gdyż skazane byłoby na niepowodzenie, z czego strona powodowa zdaje sobie sprawę.

W kontekście tak wskazanych okoliczności faktycznych, nie sposób było uznać, że powód tolerując zachowanie pozwanej , wyraził wolę świadczenia usługi. Jest on raczej zmuszony do tolerowania istniejącego stanu rzeczy , nie zgadza się z nim o czym , co jeszcze raz należy powtórzyć, świadczą podejmowane przez niego próby uregulowania posiadania przez pozwaną gruntu na swój sposób i domaganie się zapłaty przez nią wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości.

Mając powyższe na uwadze Sąd Apelacyjny na podstawie art. 385 k.p.c. oddalił apelację powoda jako niezasadną i z mocy art. 98 § 1 k.p.c. obciążył go obowiązkiem zwrotu na rzecz pozwanej kosztów postępowania apelacyjnego w postaci wynagrodzenia pełnomocnika.

E. Klimowicz-Przygódzka M. Konsek-Bitkowska K.Jakubowska-Pogorzelska