descriptionTreść orzeczenia

Sygn. akt V KK 139/12

Wyrok w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej

Dnia 6 listopada 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Henryk Gradzik (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Krzysztof Cesarz

SSN Małgorzata Gierszon

SSN Kazimierz Klugiewicz

SSA del. do SN Dariusz Czajkowski

Protokolant Joanna Sałachewicz

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 1 lipca 2011r., Sąd Okręgowy uznał Krzysztofa M. za winnego tego, że w nocy na 10 września 2010r., działając z zamiarem bezpośrednim, w wyniku kilkukrotnego zadania ciosów młotkiem w głowę, dokonał zabójstwa M. M., która zmarła śmiercią gwałtowną z powodu doznanych obrażeń czaszkowo-mózgowych w postaci złamania kości twarzoczaszki oraz mózgoczaszki, krwawienia podpajęczynówkowego i do układu komorowego mózgu, przy czym czynu tego dopuścił się przed upływem 5 lat od odbycia ponad 8 lat z kary łącznej 10 lat pozbawienia wolności orzeczonej wyrokiem Sądu Okręgowego w sprawie III K … za przestępstwa podobne z art. 280§1 kk i 155 kk – tj. popełnienia zbrodni z art. 148§1 kk w zw. z art. 64§1 kk i wymierzył mu za to karę dożywotniego pozbawienia wolności z zaliczeniem na jej poczet tymczasowego aresztowania od

dnia 11 września 2010r.

Od tego wyroku apelacje wnieśli obrońca oskarżonego i pełnomocnik oskarżyciela posiłkowego S. M.

Obrońca zarzucił wyrokowi: 1) naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na jego treść (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, art. 2§2 kpk w zw. z art. 4 i 410 kpk, art. 391§1 kpk w zw. z art. 333§2 i 366§1 kpk, art. 4 i art.7 kpk, art. 195 kpk, art. 196§3 kpk w zw. z art. 4 i 2§2 kpk oraz 366§1 kpk), 2) błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę wyroku, który miał wpływ na jego treść, polegający na ustaleniu sprawstwa i winy oskarżonego, pomimo nieusunięcia wątpliwości co do istotnych okoliczności sprawy. Z ostrożności procesowej obrońca podniósł też zarzut rażącej niewspółmierności kary, będącej skutkiem nieuwzględnienia szeregu okoliczności łagodzących. Wniósł w konkluzji o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji, ewentualnie o zmianę wyroku i znaczne obniżenie wymiaru kary adekwatnie do stopnia winy i szkodliwości społecznej.

Pełnomocnik oskarżyciela posiłkowego, skarżąc wyrok na niekorzyść oskarżonego w części dotyczącej rozstrzygnięcia o karze, sformułował w apelacji zarzut rażącej obrazy przepisu art. 77§2 kk w zw. z art. 53 kk, poprzez niewyznaczenie surowszych ograniczeń do skorzystania przez K. M. z warunkowego zwolnienia, niż przewidziane w art. 78 kk, w sytuacji, gdy w sprawie zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek, o którym mowa w art. 77§2 kk i spełnione zostały wszelkie przesłanki do wyznaczenia surowszych ograniczeń, albowiem przemawia za tym:

- ocena osoby oskarżonego, jego szczególna demoralizacja, uprzednia karalność za przestępstwo przeciwko życiu popełnione na szkodę osoby najbliższej i bez żadnego powodu, pod wpływem środków odurzających i substancji psychoaktywnych, wobec którego proces resocjalizacji okazał się bezskuteczny, a także zaburzenia osobowości oskarżonego, brak poczucia winy i odpowiedzialności oraz obniżony samokrytycyzm,

- okoliczności popełnienia przestępstwa pod wpływem substancji psychoaktywnych, drastyczne zachowanie oskarżonego polegające na zadaniu ofierze uderzeń młotkiem, czym naraził ją na znaczne cierpienia fizyczne, - negatywna prognoza kryminologiczna przy uwzględnieniu, że oskarżony przez 8 lat był poddawany procesowi resocjalizacji, który okazał się bezskuteczny, a ponadto nie ma on żadnej motywacji do podjęcia leczenia odwykowego, mimo że zdaje sobie sprawę ze skutków zażywania środków odurzających i psychotropowych,

- zapobiegawcze i wychowawcze oddziaływanie na oskarżonego rozumiane tak, że wymierzona mu kara winna mieć przede wszystkim charakter eliminacyjny, aby uniemożliwić mu popełnienie kolejnych przestępstw w przyszłości.

Skarżący wniósł końcowo o zmianę wyroku poprzez zawarcie w nim dodatkowego rozstrzygnięcia, zgodnie z którym oskarżony będzie mógł skorzystać z warunkowego zwolnienia z odbycia reszty kary dożywotniego pozbawienia wolności po odbyciu co najmniej 40 lat tej kary.

Po rozpoznaniu obu tych środków odwoławczych Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 30 listopada 2011r., zmienił zaskarżony wyrok zgodnie z wnioskiem apelacji pełnomocnika oskarżyciela posiłkowego w ten sposób, że na podstawie art. 77§2 kk zastrzegł, iż K. M. nabędzie prawo do ubiegania się o warunkowe zwolnienie dopiero po odbyciu 40 lat kary pozbawienia wolności. W pozostałym zakresie utrzymał w mocy zaskarżony wyrok.

Obrońca oskarżonego złożył kasację od prawomocnego wyroku, podnosząc zarzuty rażącego naruszenia prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na jego treść, tj.:

1. art. 434§ 1 zd. 2 kpk, polegającego na orzeczeniu przez Sąd odwoławczy na niekorzyść oskarżonego pomimo stwierdzenia uchybień niepodniesionych w środku odwoławczym pochodzącym od pełnomocnika oskarżyciela posiłkowego;

2. art. 454§2 kpk, polegającego na orzeczeniu przez Sąd odwoławczy surowszej kary pozbawienia wolności, pomimo zmiany ustaleń faktycznych przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku Sądu pierwszej instancji;

3. art. 454§3 kpk, polegającego na zaostrzeniu przez Sąd odwoławczy kary dożywotniego pozbawienia wolności przez wyznaczenie surowszego ograniczenia do skorzystania przez skazanego z warunkowego zwolnienia, niż przewidziane w art. 78 kk;

4. art. 7 kpk, polegającego na przyjęciu wadliwych kryteriów oceny wiarygodności zeznań świadka J. P. w zakresie, w jakim świadek zeznała, że na młotku nie było śladów krwi pokrzywdzonej;

5. art. 366§1 kpk, polegającego na zaniechaniu wyjaśnienia przez Sąd odwoławczy wszystkich okoliczności sprawy, w tym kiedy i w jakich okolicznościach na ujawnionym młotku znalazły się ślady krwi pokrzywdzonej oraz kiedy w odbytnicy i pochwie pokrzywdzonej znalazły się ujawnione tam substancje biologiczne, w jakich okolicznościach te substancje się tam znalazły oraz od kogo pochodziły;

6. art. 410 kpk, polegającego na braku uwzględnienia przez Sąd odwoławczy całokształtu ujawnionych okoliczności, także tej, że zwłoki pokrzywdzonej zostały ujawnione w pozycji kolanowo-łokciowej oraz, że w wymazie z odbytnicy ujawniono obecność enzymu kwaśnej fosfatazy oraz antygen prostaty, składniki m. inn. nasienia ludzkiego, natomiast w wymazie z pochwy ujawniono DNA nasienia męskiego i w żadnym z tych wymazów nie ujawniono

DNA K. M

Na wypadek nieuwzględnienia tych zarzutów autor kasacji podniósł nadto zarzut rażącego naruszenia przepisów prawa materialnego, które mogło mieć istotny wpływ na jego treść, tj. art. 77§2 kk w zw. z art. 3 kk, polegającego na orzeczeniu przez Sąd Apelacyjny ograniczenia co do możliwości ubiegania się o warunkowe zwolnienie w ten sposób, że skazany nabędzie prawo do ubiegania się o nie dopiero po odbyciu 40 lat kary pozbawienia wolności, co wbrew art. 77§2 kk całkowicie wyłącza prawo do ubiegania się o warunkowe zwolnienie, a czemu sprzeciwia się zasada humanitaryzmu i poszanowania godności człowieka.

W konkluzji obrońca wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd Apelacyjny.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje

Zarzutowi ujętemu w pkt 1 nie można odmówić słuszności. Wywód należy rozpocząć od oczywistego stwierdzenia, że wyznaczając na podstawie art. 77§2 kk surowsze ograniczenie co do skorzystania przez K. M. z warunkowego zwolnienia niż przewidziane w art. 78§3 kk, Sąd Apelacyjny orzekł na jego niekorzyść. Ograniczenie to jest elementem orzeczenia o karze, określającym po jakiej części odbytej kary pozbawienia wolności skazany będzie uprawniony do ubiegania się o warunkowe zwolnienie. W niniejszym wypadku zastrzeżenie zawarte w wyroku podwyższa o 15 lat ustawowy limit tej części kary wyznaczony przepisem art. 78§3 kk dla skazanych na karę dożywotniego pozbawienia wolności. Stanowi ono w całokształcie orzeczenia o karze istotny składnik pogarszający sytuację prawną skazanego. Orzekanie w tej kwestii na niekorzyść powinno respektować wszystkie warunki określone w art. 434§1 kk. Przede wszystkim musi mieścić się w granicach zaskarżenia na niekorzyść, a więc w granicach wyznaczonych także treścią zarzutów zawartych w środku odwoławczym wniesionym przez pełnomocnika oskarżyciela posiłkowego.

Jak wynika ze sformułowań zamieszczonych w apelacji wniesionej na niekorzyść, skarżący wyartykułował rozbudowany zarzut rażącej obrazy przepisu art. 77§2 kk w zw. z art. 53 kk, przez niezaostrzenie warunków ubiegania się o warunkowe zwolnienie, mimo zaistnienia in concreto szczególnie uzasadnionego wypadku, przemawiającego za wprowadzeniem stosownego orzeczenia do wyroku. Sąd Apelacyjny stwierdził w uzasadnieniu wyroku, że zarzut obrazy prawa materialnego jest nietrafny, a jeśli skarżący dążył do zmiany skarżonego wyroku przez orzeczenie surowszego ograniczenia do skorzystania przez skazanego z warunkowego zwolnienia, to powinien był wysunąć zarzut błędu w ustaleniach faktycznych „co do braku występowania szczególnie uzasadnionego przypadku” w rozumieniu art. 77§2 kk. Sąd odwoławczy wyraźnie oddzielił obie kategorie zarzutów, wręcz przeciwstawił je w uzasadnieniu w ujęciu słownym: „zarzut obrazy prawa materialnego tj. art. 77§2 kk w zw. z art. 53 kk zamiast zarzut błędu w ustaleniach faktycznych” (k. 859v). Potwierdził tym sformułowaniem, że w apelacji dostrzegał tylko zarzut wskazujący na naruszenie przepisu prawa materialnego, nie zaś zarzut błędu w ustaleniach faktycznych, który celniej wyrażałby granice i intencje skarżenia wyroku. Niemniej jednak, kontynuując wywód Sąd Apelacyjny stwierdził, że są powody do uwzględnienia wniosku apelacji o ograniczenie skazanemu możliwości ubiegania się o warunkowe zwolnienie i dlatego zmienił odpowiednio wyrok.

Niekorzystne rozstrzygnięcie zapadło zatem nie w rezultacie uwzględnienia zarzutu apelacji wytykającego obrazę prawa materialnego, uznanego expressis verbis za nietrafnie podniesiony. Do zmiany wyroku doszło natomiast w rezultacie uznania za słuszny wniosku apelacji, wspieranego argumentacją zmierzającą do wykazania, że w odniesieniu do osoby oskarżonego zachodzi szczególnie uzasadniony wypadek, o którym mowa w art. 77§2 kk. Nie ulega wątpliwości, że przy takim, jak przytoczono, zinterpretowaniu przez Sąd odwoławczy granic zaskarżenia apelacją (zarzut obrazy prawa materialnego przy braku zarzutu błędu w ustaleniach faktycznych), orzeczenie na niekorzyść nastąpiło z przekroczeniem tych granic, wyznaczonych treścią zarzutów. Jasno stąd wynika, że Sąd odwoławczy sam wprowadził ustalenie stanowiące warunek orzekania na podstawie art. 77§2 kk. Konkluzji tej nie może osłabiać norma zawarta w drugim zdaniu art. 434§1 kpk, uzależniająca ponadto możliwość orzekania na niekorzyść w wypadku złożenia środka odwoławczego przez oskarżyciela publicznego lub pełnomocnika, od stwierdzenia uchybień podniesionych w środku odwoławczym lub podlegających uwzględnieniu z urzędu. Formułuje ona dodatkowy warunek orzekania na niekorzyść, poza wskazanymi w zdaniu pierwszym tego przepisu, a więc także tym, że orzekanie na niekorzyść musi mieścić się przede wszystkim w granicach zaskarżenia zakreślonych treścią zarzutów. Raz jeszcze trzeba podkreślić, że w przekonaniu Sądu Apelacyjnego skarżący nie podniósł zarzutu błędu w ustaleniach faktycznych.

Wszystko to dowodzi, że przy interpretacji zarzutu apelacji przyjętej przez Sąd odwoławczy, niekorzystne dla skazanego orzeczenie na podstawie art. 77§2 kk wydane zostało z naruszeniem przepisu art. 434§1 kpk. Uchybienie to miało rażący charakter i co oczywiste, wywarło istotny wpływ na treść prawomocnego wyroku. W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy uchylił zaskarżone orzeczenie zamieszczone w pkt 1 wyroku. Uznał zarazem, że zarzut apelacji pełnomocnika oskarżyciela posiłkowego powinien podlegać ponownemu rozpoznaniu w instancji odwoławczej z przyczyn, które zostaną przedstawione w końcowej części uzasadnienia. Bezzasadne w stopniu oczywistym okazały się pozostałe zarzuty kasacji.

I tak, podnosząc zarzut naruszenia art. 454§2 kpk przez orzeczenie surowszej kary pozbawienia wolności przy zmianie ustaleń faktycznych, skarżący utrzymywał, że orzeczenie surowszego ograniczenia do skorzystania przez skazanego z warunkowego zwolnienia jest równoznaczne z orzeczeniem surowszej kary pozbawienia wolności. Twierdzenie takie, odniesione do kary dożywotniego pozbawienia wolności, należało uznać za całkowicie nietrafne. Spośród kar przewidzianych w Kodeksie karnym dwie z nich są ściśle oznaczone, tj. kary 25 lat pozbawienia wolności i dożywotniego pozbawienia wolności. Nie można orzec surowszej kary dożywotniego pozbawienia wolności, gdyż jej wymiar jest w ten tylko sposób określony i żadnym zmianom na skali surowości nie może podlegać. Zaostrzenie w wyroku formalnych kryteriów warunkowego zwolnienia z tej kary jest orzeczeniem niezmieniającym poziomu jej surowości, aczkolwiek niekorzystnym dla skazanego w innym aspekcie.

Zarzut obrazy art. 454§3 kpk, mającej polegać na zaostrzeniu w instancji odwoławczej kary dożywotniego pozbawienia wolności jest wręcz niezrozumiały, jako nieprzystający w ogóle do normy prawnej zawartej w tym przepisie. Zakazuje ona zaostrzenia kary w wyroku sądu odwoławczego przez wymierzenie dożywotniego pozbawienia wolności. Do takiej zmiany przecież nie doszło. Trzy ostanie zarzuty mają niekasacyjny charakter. Skarżący wskazał w nich na obrazę przepisów odnoszących się do postępowania przed sądem pierwszej instancji (art. 7, 366§1, 410 kpk) w sytuacji, gdy Sąd Apelacyjny utrzymał w mocy wyrok Sądu Okręgowego rozstrzygający o winie i wymiarze kary. W ten sposób autor kasacji zmierzał do ponowienia kontroli odwoławczej wyroku Sądu pierwszej instancji, wysuwając raz jeszcze zarzuty wcześniej podnoszone w apelacji, bądź modyfikując ich uzasadnienie. Krótko tylko należy podkreślić, że do kwestii śladów biologicznych pozyskanych z ciała ofiary zabójstwa i narzędzia zbrodni (młotka) Sąd Apelacyjny odniósł się obszernie i konkluzywnie przy rozpoznaniu zarzutów apelacji. W wywodzie zamieszczonym w uzasadnieniu wyroku przekonująco wykazał, że przy ocenie tych dowodów Sąd meriti nie dopuścił się uchybień proceduralnych.

Oczywista bezzasadność zarzutów sformułowanych w pkt 4-6 kasacji zwalnia od pogłębionego umotywowania oddalenia kasacji w części odnoszącej się do pkt 2 wyroku Sądu Apelacyjnego, jako oczywiście bezzasadnej (art. 535§3 kpk). Przy ponownym rozpoznaniu sprawy w zakresie apelacji wniesionej przez pełnomocnika oskarżyciela posiłkowego rzeczą Sądu Apelacyjnego będzie przede wszystkim wnikliwe zinterpretowanie podniesionego w niej zarzutu, uwzględniające pełną jego treść. Punktem wyjścia powinno być to, że wydanie na podstawie art. 77§2 kk orzeczenia o surowszym ograniczeniu do skorzystania przez skazanego z warunkowego zwolnienia niż przewidziane w art. 78 kk, o co wnosi autor apelacji, możliwe jest w szczególnie uzasadnionych wypadkach. Warunkiem zastosowania tego obostrzenia jest zatem ustalenie, że in concreto zachodzi taki szczególny wypadek. Przy jego braku strona skarżąca wyrok może podnieść zarzut błędu w ustaleniach faktycznych, jeśli ma w tym interes procesowy. Słusznie więc Sąd Apelacyjny zauważył w uzasadnieniu, że taki właśnie zarzut realizujący intencję skarżącego powinien się znaleźć w apelacji, jeśli skarżący domaga się wydania orzeczenia, o którym mowa w art. 77 kk. W ocenie Sądu Najwyższego nie do końca jednak rozważono przy rozpoznaniu apelacji pełnomocnika oskarżyciela posiłkowego, czy w formule zarzutu zawiera się również tak pojmowany zarzut błędu w ustaleniach faktycznych. W szacie słownej zarzut apelacji wyraża to, że wyrok Sądu Okręgowego jest obciążony obrazą art. 77§2 kk, gdyż zachodzi szczególnie uzasadniony wypadek w rozumieniu tego przepisu, przemawiający za orzeczeniem wobec oskarżonego surowszego ograniczenia do skorzystania z warunkowego zwolnienia w rozumieniu tego przepisu. Cała natomiast argumentacja apelacji jest ukierunkowana na wykazanie, że ustalenie o zaistnieniu takiego wypadku należy tu poczynić.

Jak już wykazano, w postępowaniu kasacyjnym nie można było akceptować orzeczenia niekorzystnego dla skazanego, wydanego mimo uznania za nietrafny zarzutu obrazy art. 77§2 kk, podniesionego, w przekonaniu Sądu odwoławczego, „zamiast” zarzutu błędu w ustaleniach faktycznych. Jednak kontrola skarżonego orzeczenia musiałaby przebiegać drogą innego rozumowania, gdyby uznać, że zarzut błędu w ustaleniach mieści się w formule zarzutu wysłowionego w środku odwoławczym. Skoro Sąd Apelacyjny nie dostrzegł go, to orzekł na niekorzyść na podstawie art. 77§2 kk z naruszeniem art. 434§1 kpk, poza granicami zaskarżenia, które w określony sposób wyinterpretował. Zdaniem Sądu Najwyższego recepcja treści zarzutu apelacji, także w świetle art. 118§1 kpk, nie była pełna i z tej racji wymaga ponowienia w postępowaniu odwoławczym. Sąd Apelacyjny ograniczył się do zauważenia, że skarżący podniósł wyłącznie zarzut obrazy art. 77§2 kk, a więc przepisu, którego stosowanie ma fakultatywny charakter i jest uwarunkowane ustaleniem przesłanki w nim określonej. Nie odniósł się natomiast do zarzutu w pełnym jego brzmieniu, zwłaszcza w części ujętej w słowach: „ w niniejszej sprawie zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek, o którym mowa w art. 77§2 kk”. Niezbędne jest więc rozważenie, jakie znaczenie procesowe nadaje zarzutowi apelacji cała jego treść, a w ślad za tym, jakie są rzeczywiste granice zaskarżenia ze względu na podniesione uchybienia. Jeśli zostaną one wyinterpretowane szerzej, niż w zaskarżonym wyroku, to uprawnione stanie się orzekanie reformatoryjne w sposób przewidziany w art. 77§2 kk, o ile Sąd odwoławczy uzna w tych warunkach zasadność wniosku skarżącego. W razie natomiast przyjęcia, jak w poprzednim postępowaniu odwoławczym, że w apelacji zawiera się tylko zarzut obrazy art. 77§2 kk, nie będzie podstaw do orzekania na niekorzyść z przyczyn, na które Sąd odwoławczy zwrócił już uwagę w poprzednim postępowaniu.

W związku z uchyleniem wyroku w części dotyczącej orzeczenia wydanego na podstawie art. 77§2 kk, bezprzedmiotowe stało się rozpoznanie zarzutu naruszenia tego przepisu w kontekście obrazy także art. 3 kk (art.436 kpk w zw. z art. 518 kpk).