descriptionTreść orzeczenia

Uchwała z dnia 5 marca 2003 r., III CZP 98/02

Sędzia SN Gerard Bieniek (przewodniczący)

Sędzia SN Iwona Koper

Sędzia SN Tadeusz Żyznowski (sprawozdawca)

Uzasadnienie

Urząd Skarbowy w W., powołując się na art. 71 § 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (jedn. tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 36, poz. 161 ze zm. – dalej: "u.p.e.a. jedn. tekst z 1991 r."), wnosił o nakazanie zobowiązanej Joannie K. wyjawienia majątku, ponieważ dotychczas prowadzona egzekucja administracyjna należności pieniężnych okazała się bezskuteczna. Wnioskodawca wezwany w trybie art. 130 § 1 k.p.c. do złożenia tytułów wykonawczych zaopatrzonych w sądową klauzulę wykonalności twierdził, że w obowiązującym stanie prawnym nadanie sprawie biegu nie wymaga nadania przedłożonym tytułom wykonawczym sądowej klauzuli wykonalności, gdyby jednakże Sąd Rejonowy wyraził odmienne zapatrywanie, Urząd Skarbowy wnosił o zawieszenie postępowania. Wobec bezskutecznego upływu terminu

Przewodniczący w Sądzie Rejonowym – stosownie do art. 130 § 2 k.p.c. – zwrócił wniosek.

W zażaleniu na powyższe zarządzenie wnioskodawca zarzucił obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 71 § 3 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 110, poz. 968 ze zm. – dalej: "u.p.e.a. jedn. tekst z 2002 r."), i wnosił o uchylenie zaskarżonego zarządzenia.

Rozpoznając zażalenie, Sąd Okręgowy powziął wątpliwość prawną przytoczoną na wstępie uchwały, którą przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia na podstawie art. 390 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje

Stosownie do art. 71 § 1 u.p.e.a. jeżeli egzekucja administracyjna należności pieniężnych staje się bezskuteczna, organ egzekucyjny lub wierzyciel może zwrócić się do sądu o nakazanie zobowiązanemu wyjawienia majątku, zgodnie z przepisami kodeksu postępowania cywilnego. Wystąpienie to ma charakter fakultatywny. Podmiotami uprawnionymi do wystąpienia do sądu o nakazanie wyjawienia majątku przez zobowiązanego są organ egzekucyjny oraz wierzyciel. Przepis ten formułuje podstawę wystąpienia do sądu i łączy ją z momentem, w którym egzekucja administracyjna należności pieniężnych okazała się bezskuteczna. Postępowanie wszczęte na żądanie organu egzekucyjnego lub wierzyciela toczy się na zasadach i w sposób przewidziany w przepisach kodeksu postępowania cywilnego dotyczących wyjawienia majątku (art. 913 i nast. k.p.c.).

Instytucja wyjawienia majątku nabiera w ostatnim czasie szczególnego znaczenia, co znajduje potwierdzenie zarówno w orzecznictwie sądowym, jak i literaturze przedmiotu. Postępowanie o wyjawienie majątku pozwala wierzycielowi, nawet przed wszczęciem postępowania egzekucyjnego, zorientować się w możliwościach majątkowych dłużnika, czy posiada on mienie nadające się do egzekucji oraz gdzie minie to się znajduje. W postępowaniu tym mogą być zastosowane wobec dłużnika środki przymusu w celu zmuszenia go do wyjawienia majątku, udzielenia wyjaśnień lub informacji.

Kwestia dotycząca wymagań formalnych, jakie powinien spełniać wniosek o wyjawienie majątku, stanowiła przedmiot wypowiedzi Sądu Najwyższego w uchwale z dnia 20 lipca 1995 r., III CZP 90/95 (OSNC 1995, nr 12, poz. 171), stwierdzającej, że do wniosku urzędu skarbowego, działającego na podstawie art. 71 § 1 u.p.e.a. (jedn. tekst z 1991 r.) o nakazanie dłużnikowi wyjawienia majątku należy dołączyć administracyjny tytuł wykonawczy opatrzony sądową klauzulą wykonalności (art. 914 § 2 k.p.c.). Uchwała ta stanowiła odpowiedź na przedstawione zagadnienie prawne, czy w wypadku wniosku urzędu skarbowego działającego na podstawie art. 71 § 1 u.p.e.a. (jedn. tekst z 1991 r.) o nakazanie dłużnikowi wyjawienia majątku „tytułem wykonawczym” w rozumieniu art. 914 § 2 k.p.c. jest administracyjny tytuł wykonawczy dopiero po nadaniu mu sądowej klauzuli wykonalności.

Nowelizacja powołanej ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, dokonana ustawą z dnia 6 września 2001 r. (Dz.U. Nr 125, poz. 1368), zrodziła nowe wątpliwości, na tle art. 71 § 3 tej ustawy, stanowiącego, że podstawą żądania nakazania wyjawienia przez zobowiązanego majątku jest tytuł wykonawczy, o którym mowa w art. 27, albo zarządzenie zabezpieczenia wydane na podstawie przepisów działu IV ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. W wydanej po nowelizacji omawianej ustawy uchwale z dnia 12 grudnia 2001 r., III CZP 70/01 (OSNC 2002, nr 10, poz. 116) Sąd Najwyższy stwierdził, że niedołączenie przez wierzyciela tytułu wykonawczego do wniosku o wyjawienie majątku stanowi brak formalny w rozumieniu art. 130 § 1 k.p.c. W uzasadnieniu dokonano oceny prawnej wymagania załączenia do wniosku o wyjawienie majątku tytułu wykonawczego (a także innych dokumentów określonych w art. 914 § 2 k.p.c.), kwalifikując je jako wymaganie formalne wniosku, którego niezachowanie udaremnia wszczęcie postępowania i wyłącza merytoryczne rozpoznanie wniosku o wyjawienie majątku. Obowiązek załączenia do wniosku tytułu wykonawczego ma charakter bezwzględny. Odmienne zapatrywanie prowadziłoby do obejścia tego wymagania przez złożenie tytułu wykonawczego dopiero w toku postępowania, co naruszałoby obligatoryjny charakter unormowania zawartego w art. 914 § 2 k.p.c. i nie pozwalałoby na ustalenie uprawnień wnioskodawcy do wystąpienia z określonym żądaniem. Istnienie tytułu wykonawczego warunkuje legitymację czynną wierzyciela w postępowaniu o wyjawienie majątku i uzasadnia także obowiązek wyjawienia majątku.

Zasadnie Sąd Okręgowy stwierdził, że art. 71 § 1 u.p.e.a. (jedn. tekst z 1991 r.) odsyła do stosowania wprost przepisów kodeksu postępowania cywilnego w sprawie wyjawienia majątku, w myśl zaś art. 914 § 2 k.p.c. do wniosku o nakazanie dłużnikowi wyjawienia majątku należy dołączyć tytuł wykonawczy. Pojęcie to musi być rozumiane zgodnie z tym znaczeniem, które nadają mu przepisy części drugiej kodeksu postępowania cywilnego, dotyczące postępowania egzekucyjnego. Z przepisów tych jednoznacznie wynika, że tytułem wykonawczym jest tytuł egzekucyjny zaopatrzony w sądową klauzulę wykonalności. Zgodnie z art. 776 k.p.c., podstawą egzekucji, a więc również i wyjawienia majątku, jest tytuł wykonawczy. Tytułem wykonawczym jest tytuł egzekucyjny zaopatrzony w klauzulę wykonalności. Wymienione przepisy kodeksu postępowania cywilnego nie uległy zmianie po nowelizacji art. 71 u.p.e.a., dokonanej ustawą z dnia 6 września 2001 r. Pozostały w mocy wszystkie szczegółowo rozbudowane wymagania przewidziane w kodeksie postępowania cywilnego w odniesieniu do dokumentów, które wierzyciel powinien zaoferować sądowi w celu uzyskania wyjawienia majątku. Zachowała także aktualność powołana uchwała Sądu Najwyższego z dnia 29 lipca 1995 r., III CZP 90/95, wskazująca na konieczność dołączenia do wniosku o nakazanie dłużnikowi wyjawienia majątku złożonego przez wierzyciela – Skarb Państwa, działającego przez organ, który wydał administracyjny tytuł wykonawczy, tytułu wykonawczego zaopatrzonego w sądową klauzulę wykonalności. (...)

Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne, jak w uchwale (art. 390 k.p.c.).